Miasta: Ząbkowice Śląskie, Bardo, Zi?bice, Z?oty Potok

Gminy: Ząbkowice Śląskie, Bardo, Zi?bice, Z?oty Potok, Ciep?owody, Kamieniec Ząbkowicki, Stoszowice

Historia Ziemi Ząbkowickiej
Ziemia Ząbkowicka to region geograficzno - historyczny po?o?ony na terenie Przedgórza Sudeckiego w po?udniowo - wschodniej cz?ści Dolnego Śląska.

G?ównymi miejscowościami tego terenu by?y od najdawniejszych czasów miasta: Zi?bice (Münsterberg) i Ząbkowice Śląskie (Frankenstein), które oddzia?ywa?y administracyjnie i gospodarczo na okoliczne wsie.

Z uwagi na sprzyjający klimat, urodzajne gleby i po?o?enie przy wa?nych szlakach handlowych, tereny te by?y zamieszkane od wczesnego średniowiecza przez ludnoś? polską.
Świadczą o tym liczne polskie nazwiska rycerzy i ch?opów oraz nazwy miejscowości wyst?pujące w tzw. Ksi?dze Henrykowskiej. O polskości tych ziem najlepiej świadczy i to, ?e we wspomnianej ksi?dze niemieckiej mnich z klasztoru cystersów w Henrykowie - Piotr zapisa? pierwsze zdanie w j?zyku polskim, które brzmi: day ut ia pobrusa, a ti poziwaj (daj ja pomiel?, a ty odpocznij).

W okresie wczesnośredniowiecznym teren Ziemi Ząbkowickiej nale?a? do dzielnicy śląskiej piastowskiego pa?stwa polskiego. Tak dzia?o si?, a? do czasów śmierci Boles?awa Krzywoustego w 1138 r. i jego testamentu, na mocy którego Śląsk przypad? najstarszemu synowi - W?adys?awowi, jako dzielnica dziedziczna.

Wkrótce W?adys?aw popad? w konflikt ze swoimi bra?mi i zmuszony by? opuści? Polsk?, a na Śląsk wrócili jego synowie: Boles?aw Wysoki i Mieszko Plątonogi. Ten pierwszy otrzyma? Dolny Śląsk i sta? si? protoplastą ksią?ąt śląskich. Jego prawnukiem by? ksią?? Henryk IV Probus, któremu przypisuje si? za?o?enie Ząbkowic. Ziemia Ząbkowicka le?a?a wówczas w obr?bie piastowskiego ksi?stwa wroc?awskiego.

Po śmierci ksi?cia w 1290 r. Ząbkowice i okolice w związku z podzia?em ksi?stwa wroc?awskiego znalaz?y si? w granicach ksi?stwa świdnickiego, rządzonego silną r?ką przez ksi?cia Bolka I. Po jego śmierci w 1301 r. zgodnie z ówczesną zasadą podzia?ów dynastycznych ksi?stwo świdnickie przypad?o w udziale jego nieletnim synom Bernardowi, Henrykowi i Bolkowi. W 1321 r. najm?odszy z nich otrzyma? we w?adanie wschodnią cz?ś? ksi?stwa świdnickiego z Zi?bicami i Ząbkowicami, a Zi?bice obra? za swoją siedzib? przybierając imi? Bolka II.

Powsta?o w ten sposób samodzielne piastowskie ksi?stwo zi?bickie i to w?aśnie ono "protoplastą" powsta?ego pó?niej powiatu ząbkowickiego, którego obszar nazywamy obecnie Ziemią Ząbkowicką.

W latach 1327 -1329 król Czech - Jan Luksemburski zmusi? do z?o?enia ho?du lennego wi?kszoś? ksią?ąt śląskich. Bolko II początkowo opiera? si? tym zap?dom czeskim, lecz uleg? ostatecznie 1336 r. sk?adając ho?d lenny królowi Czech. Od tego momentu a? po 1742 r. Ziemia Ząbkowicka, podobnie jak ca?y Śląsk, znajdowa?a si? przy koronie czeskiej.

Od samego początku rządów piastów zi?bickich Ząbkowice wraz z okolicami by?y przedmiotem zastawów, a w 1351 r. zosta?y ostatecznie sprzedane królowi czeskiemu za 6 tys. grzywien praskich groszy. Jest to jedna z wa?niejszych dat w dziejach Ząbkowic zamykająca ostatecznie okres piastowski w historii miasta. Od tego czasu Ząbkowice zosta?y stolicą utworzonego wówczas dystryktu miejskiego (niem. Weichbild Frankenstein), który by? pierwowzorem pó?niejszego, powsta?ego w XVIII w. samodzielnego powiatu ząbkowickiego.

Samodzielne piastowskie ksi?stwo zi?bickie z Zi?bicami i okolicami istnia?o jeszcze do 1428 r. do czasu śmierci ostatniego piasta zi?bickiego - Jana, który poleg? w bitwie z husytami pod Starym Wielis?awiem. Spowodowa?o to w?ączenie obszaru ksi?stwa, podobnie jak wcześniej okr?gu Ząbkowic do posiad?ości koronnych i utworzenie zi?bickiego dystryktu miejskiego (niem. Weichbild Münsterberg).

W 1454 r. ksi?stwo wraz z Ząbkowicami odkupi? namiestnik i wielkorządca królestwa czeskiego Jerzy z Podiebradów, od 1458 r. - król Czech. Rok pó?niej uzyska? od cesarza nadanie ksi?stwa zi?bickiego jako lenna dla swoich synów. Od tego momentu, a? po 1569 r. (jedynie z niewielką przerwą) ksi?stwo by?o w?asnością Podiebradów.

Najwybitniejszy przedstawiciel tego rodu - ksią?? Karol I panujący w ksi?stwie w latach 1511-1536 w 1524 r. obra? Ząbkowice za swoją siedzib? i rozpoczą? budow? wspania?ej rezydencji - pierwszego renesansowego zamku na Śląsku. Od tego momentu stolicą ksi?stwa zi?bickiego są Ząbkowice i one stają si? siedzibą w?adzy administracyjnej i sądowniczej.

Panowanie Podiebradów trwa?o, jak ju? wcześniej wspomniano, do 1569 r. i nast?pnie ksi?stwo z powrotem sta?o si? w?asnością koronną.

W dniu 30 maja 1570 r. na zamku w Pradze stany ksi?stwa (okr?gu) zi?bickiego i dystryktu miejskiego Ząbkowic z?o?y?y ho?d lenny cesarzowi Maksymilianowi II Habsburgowi. Cesarz nada? ksi?stwu tzw. konstytucj? krajową, w której zobowiąza? si? do zachowania wszystkich dotychczasowych przywilejów. Ponadto przyrzek? stanom, ?e ksi?stwo zi?bickie z miastami Zi?bice i Ząbkowice po wsze czasy pozostaną przy koronie czeskiej i nie b?dą przedmiotem sprzeda?y czy zastawu. Od tej pory ksi?stwem w imieniu cesarza administrowa? starosta krajowy.

Przestrzegania prawa pilnowa? powo?any do tego celu sąd, zwany równie? krajowym z?o?ony ze starosty, opatów klasztorów cysterskich w Henrykowie i Kamie?cu, czterech przedstawicieli rycerstwa miejscowego i po dwóch przedstawicieli mieszczan z Zi?bic i Ząbkowic. Cesarz ustanowi? tak?e pi?cz?? urz?dową z herbem ksi?stwa (okr?gu) zi?bickiego i okr?gu ząbkowickiego.

W 1654 r. ksi?stwo zosta?o dane w dziedziczne posiadanie ksi?ciu Janowi Weikhardowi Auersperg - sekretarzowi cesarza za zas?ugi dla dworu habsburskiego w wojnie trzydziestoletniej. Auerspergowie rządzili w ksi?stwie a? do 1791 r.

W po?owie XVIII w. skrystalizowa?y si? nowo?ytne granice ksi?stwa zi?bickiego, które w du?ej mierze przypominają granice powiatu ząbkowickiego. Granica zachodnia oparta by?a o grzbiety Gór Sowich, Bardzkich i Z?otych, przez które ksi?stwo graniczy?o z Hrabstwem K?odzkim. Granica po?udniowo - wschodnia z ksi?stwem biskupów wroc?awskich (ksi?stwem nyskim) przebiega?a od szczytu Jawornika Wlk. w Górach Z?otych a? po miejscowoś? Szklary w pobli?u Zi?bic.

Warto doda?, ?e fragment tej granicy w pobli?u Zi?bic do tzw. granica Św. Jana ustalona jeszcze w drugiej po?owie XIII w. w związku z konfliktem o dziesi?ciny pomi?dzy ksi?ciem wroc?awskim Henrykiem IV Probusem, a biskupem wroc?awskim - Tomaszem II. Oznaczają ją stojące do dzisiaj dwumetrowej wysokości kamienie graniczne znajdujące si? dok?adnie na granicy powiatu ząbkowickiego
i woj. dolnośląskiego z woj. opolskim.

Od wschodu i pó?nocnego wschodu ksi?stwo zi?bickie graniczy?o przez Wzgórza Strzeli?skie i urodzajną dolin? O?awy z ksi?stwem legnicko - brzeskim. Najbardziej p?ynną by?a granica pó?nocno - zachodnia i pó?nocna na Nizinie Śląskiej z ksi?stwem świdnickim.

W 1740 r. wojska pruskie pod dowództwem króla Fryderyka II niespodziewanie zaj??y Śląsk rozpoczynając trwające do 1763 r. wojny śląskie. Na mocy pokoju wroc?awskiego z 11 czerwca 1742 r. niemal ca?y Śląsk znajdujący si? dotąd w królestwie czeskim zosta? w?ączony do Prus.

Fryderyk II dokona? zmian w administracji nowej prowincji dzieląc dotychczasowe ksi?stwa na powiaty. Na terenie ksi?stwa utworzono dwa powiaty - zi?bicki i ząbkowicki zgodnie z wcześniejszym podzia?em na dystrykty miejskie. Taki podzia?, oraz granice ksi?stwa zi?bickiego, którego nazw? stosowano do
1815 r. pozosta?y praktycznie a? do 1932 r. mimo podejmowanych kilku reform administracyjnych.

Ostatnia za czasów niemieckich reforma mia?a miejsce w 1932 r. i by?a związana z dzia?aniami oszcz?dnościowymi rządu. Rozporządzeniem z dnia 1 sierpnia 1932 r. po niemal 200 latach zlikwidowano powiat zi?bicki. Zi?bice wraz z okolicami zosta?y w?ączone do powiatu ząbkowickiego, a jego pó?nocna i wschodnia cz?ś? do powiatu grodkowskiego i strzeli?skiego.

Z dniem 1 listopada 1932r. zaczą? funkcjonowa? na tym obszarze tzw. Wielki Powiat Ząbkowicki.

Powiat Ząbkowicki zosta? w maju 1945 r. wyzwolony przez oddzia?y radzieckiej 59 armii ogólnowojskowej. Ju? 21 maja 1945 r. zacz??a dzia?a? polska administracja, a w grudniu 1945 r. powo?ano urząd starostwa powiatowego.

Powiat Ząbkowicki w granicach niemal nie zmienionych sprzed wojny istnia? do 1975 r. do reformy administracyjnej Polski w wyniku której zlikwidowano du?e województwa i powiaty. Nast?pna reforma przypad?a na dzie? 1 stycznia 1999 r. w wyniku której powo?ano samorządowy powiat ząbkowicki.

Oprac. Jerzy Organiściak