Miasta: Oleśnica, Bierutów, Mi?dzybórz, Syców, Twardogóra

Gminy: Oleśnica, Bierutów, Mi?dzybórz, Syców, Twardogóra, Dobroszyce, Dziadowa K?oda

Powiat oleśnicki, po?o?ony na pó?nocno-wschodnich kra?cach województwa dolnośląskiego, obejmuje ziemie dawnego ksi?stwa oleśnickiego i dwóch dawnych wolnych pa?stw stanowych - sycowskiego i goszcza?skiego. Ksi?stwo powsta?o w roku 1312. Pa?stwa stanowe Sycowa i Goszcza wyodr?bni?y si? z niego kolejno w roku 1489 i 1744.
Historia tych śląskich ziem jest nie tylko bogata, ale i skomplikowana. Wielokrotnie zmienia?y one przynale?noś? pa?stwową i etniczne oblicze. W roku 990 wesz?y w sk?ad monarchii piastowskiej, w 1329 - Korony Czeskiej, w 1526 - monarchii austriackich Habsburgów, w 1742 - Królestwa Pruskiego, a w 1871 - Rzeszy Niemieckiej. W roku 1945 powróci?y - miejmy nadziej?, ?e ostatecznie - w granice pa?stwa polskiego. W ciągu wieków mieszka?cy ksi?stwa i pa?stw stanowych tworzyli ślaską spo?ecznoś?, z?o?oną przede wszystkim z przedstawicieli trzech narodów Polaków, Niemców i Czechów.
Oleśnica - historyczna stolica ksi?stwa, a dzie?o siedziba powiatu - le?y na Równinie Oleśnickiej i liczy prawie 39 tys. mieszka?ców. Jej przesz?o 800-letnią obecnoś? na kartach historii poświadcza dokument biskupa wroc?awskiego ?yros?awa , wystawiony w roku 1189. Prawa miejskie otrzyma?a w roku 1255 od ksi?cia wroc?awskiego Henryka III. W roku 1320 sta?a si? stolicą ksi?stwa piastowskiego i miastem rezydencyjnym ksi?cia Konrada I oleśnickiego, który by? w?adcą o wielkich ambicjach. Myśla? nawet o tronie polskim, o czym mo?e świadczy? jego piecz?? z ?aci?skim napisem:
"Konrad z ?aski Boga dziedzic Królestwa Polskiego, Ksią?? śląski i pan na Oleśnicy".
W roku 1329 z?o?y? ho?d lenny królowi Czech Janowi Luksemburskiemu. Kolejny ksią?? oleśnicki Konrad VII Bia?y walczy? w s?ynnej bitwie pod Grunwaldem po stronie Krzy?aków i dosta? si? do polskiej niewoli. Ostatnim piastowskim ksi?ciem ole?nickim by? Konrad X Bia?y, który w roku 1480 próbowa? sprzeda? ksi?stwo Krzy?akom. Zmar? bezpotomnie w roku 1492.
Monumentalną wizytówką Oleśnicy i jej powiatu jest renesansowy Zamek Ksią??cy z manierystycznymi uzupe?nieniami i barokowym wystrojem wn?trz, który wśród wielu tego typu śląskich rezydencji wyró?nia si? bogatą historią, wielkością i wartością artystyczną. Jego budowniczymi byli najwybitniejsi śląscy architekci, m.in. Bernhard Niuron, Hans Lucas, Franciszek Parr i prawdopodobnie jego brat Jakub. Wzniós? go ksią?? zi?bicko-oleśnicki Jan Podiebrad oraz jego bratanek i nast?pca na tronie ksią??cym Karol II Podiebrad.
Zespó? zamkowy sk?ada si? z czteroskrzyd?owego zamku w?aściwego z wie?ą i reprezentacyjnym dziedzi?cem wewn?trznym, pa?acu z g?ówną bramą wjazdowš i barbakanu. Wszystkie te cz?ści stanowią jedną ca?oś?. Pa?ac ?ączy z kościo?em zamkowy kryty dachem ganek, wsparty na arkadach i przerzucony nad fosą. Zamek powsta? na gotyckich murach w latach 1542-1556 w wyniku przebudowy i rozbudowy wcześniejszego zamku oleśnickich Piastów. W latach 1559-1562 staną? pa?ac, zwany Pa?acem Gościnnym lub Oficyną Wdów.
W latach 1585-1586 i 1606-1608 zamek otrzyma? dwa nowe skrzyd?a, a w roku 1603 g?ówną bram? wjazdową. Na koniec w roku 1617 powsta?a klatka schodowa pa?acu. Ksią??ta oleśnicko-zi?biccy z czeskich Podiebradów, potomkowie króla Czech Jerzego z Podiebradu, panowali w ksi?stwie oleśnickim w latach 1495-1647. Gotycki kośció? parafialny p.w. św. Jana Ewangelisty, zwany Zamkowym, powsta? w pierwszej po?owie XIV w. Rozbudowany w drugiej po?owie XV w., sta? si? bazyliką o formach typowych dla ówczesnych wielkich ośrodków miejskich na śląsku . W ciągu wieków by? jeszcze kilkakrotnie odnawiany. W roku 1998 otrzyma? godnoś? bazyliki mniejszej. Kaplica grobowa obok prezbiterium kościo?a Zamkowego w Oleśnicy jest jedynym w Europie barokowym mauzoleum Wirtembergów . Powsta?a w latach 1689-1700. Fundatorem by? ksią?? oleśnicki Christian Ulrich wirtemberski. Jej krypta kryje 24 cynowe, miedziane i drewniane trumny. Niemal ka?da z nich jest indywidualnym dzie?em sztuki sepulkralnej. Najwi?ksza jest trumna fundatora mauzoleum. Ten poz?acany i posrebrzany
sarkofag ma prawie dwa i pó? metra d?ugości. Podtrzymuje go sześ? or?ów zrywajšcych si? do lotu. Na wieku le?y krucyfiks i ksią??ca mitra, a boki zdobią reliefy przedstawiające osiem
cnót g?ównych. Sarkofag ksi?cia Sylwiusza Nimroda, posadowiony na miedzianych lwach, unoszą w niebiosa anielskie zast?py. Jego ?ona ksi??na Elisabeth Maria z Podiebradów, matka rodu oleoenickich Würtembergów, spoczywa w sarkofagu, który podtrzymuje sześ? pelikanów karmiących piskl?ta w?asną krwią. Na wieku le?y krucyfiks, a boki zdobią g?owy lwów i alegoryczne sceny z inskrypcjami. Ksią??ta wirtemberscy panowali w ksi?stwie oleśnickim w latach 1647-1792.

Syców le?y mi?dzy Wzgórzami Twardogórskimi a Wzgórzami Ostrzeszowskimi na pograniczu
śląsko-wielkopolskim i liczy przesz?o 10 i pó? tys. mieszka?ców. Jego przesz?o 700-letnią obecnoś? na kartach historii poświadcza dokument ksi?cia wroc?awskiego Henryka IV Probusa , wystawiony w roku 1276. Prawa miejskie Syców otrzyma? prawdopodobnie w drugiej po?owie XIII w. Od roku 1312 nale?a? do ksi?stwa oleśnickiego.
W roku 1489 powsta?o sycowskie wolne pa?stwo stanowe. Pierwszym panem stanowym by? Hans von Haugwitz. Dobra sycowskie otrzyma? od króla w?gierskiego Macieja Korwina, który by? zi?ciem króla czeskiego Jerzego z Podiebradu. W roku 1517 rządy obją? burgrabia praski Zdenek Lew z Rozmitalu i Zlatnej. W roku 1734 Syców kupi? Ernst Johann von Biron - hrabia Rzeszy, ksią?? Kurlandii, rosyjski minister i regent na tronie carów. Odtąd a? do roku 1945 dzieje miasta ściśle si? wią?ą z losami rodu Bironów von Kurland. W roku 1741 Syców sta? si? miastem powiatowym. Terytorium powiatu stanowi?y wówczas sycowskie i goszcza?skie pa?stwa stanowe. Status stolicy powiatu utraci? dopiero w roku 1975.
W roku 1945 sp?onš? XIX-wieczny neogotycki zamek Bironów, który otacza? park krajobrazowy w stylu angielskim. Dziś jest parkiem miejskim. Na jego skwerze znalaz? miejsce zespó? rze?b z dawnego parku. Te odlane w brązie rze?by są kopiami rze?b wersalskich, a symbolizują rzeki Francji. Powsta?y w roku 1905 w pracowni paryskiego artysty Vala d´Osneta na zamówienie Bironów.
Klasycystyczny kośció? ewangelicki pw. aposto?ów Jana i Piotra powsta? w latach 1785-1789 wed?ug projektu architekta Carla Gottharda Langhansa, najwybitniejszego przedstawiciela wczesnego klasycyzmu w architekturze śląskiej i berli?skiej, który by? twórcą m.in. s?ynnej Bramy Brandenburskiej.
Wn?trze kościo?a, które utrzymane jest w bieli, tworzy owalna nawa wype?niona dwiema kondygnacjami drewnianych empor. Uwag? zawraca niemal ca?kowity brak wyobra?e? figuralnych.
Obok świątyni stoją cztery rze?by z piaskowca - alegorie czterech pór roku. Powsta?y w roku 1905 w pracowni w pracowni paryskiego artysty Vala d-Osneta na zamówienie Bironów.
Wczeoeniej sta?y w parku krajobrazowym, który otacza? spalony w roku 1945 zamek Bironów.
Gotycki kośció? parafialny pw. św. Piotra i Paw?a pochodzi z XV w. Jego początki owia?a mg?a tajemnicy. W latach 1905-1908 zosta? gruntownie przebudowany i powi?kszony.
Na elewacji świątyni uwag? zawraca póxnogotycka p?yta nagrobna zmar?ej w roku 1502 Elisabethy von Haugwitz, ?ony w?aściciela Sycowa Hinkona von Haugwitza. Nagrobek pochodzi z początków XVI w. i nale?y do najlepszych tego typu dzie? nie tylko na śląsku. Jego rang? podnosi te? doskona?y stan zachowania. Nieznany autor tego dzie?a z pewnością by? rze?biarzem o bardzo wysokich umiej?tnościach.
Obok kościo?a stoi XV-wieczna wie?a, która pe?ni funkcj? dzwonnicy i jednocześnie punktu widokowego. Pierwotnie by?a bramą w murach miejskich.

Bierutów le?y nad Widawą na Równinie Oleśnickiej i liczy przesz?o 5 tys. mieszka?ców. By? dwukrotnie lokowany. Oko?o roku 1250 otrzyma? niemieckie prawa miejskie. Lokacja by?a jednak nie udana. W roku 1266 dosz?o do drugiej - ju? na prawie franko?skim. Do ksi?stwa oleśnickiego nale?a? od roku 1320. W latach 1529-1548 w wyniku sprzeda?y by? w?asnością Wroc?awia. W XVII w. sta? si? ksią??cym miastem rezydencyjnym.
Po II wojnie światowej miasto nie by?o w stanie odbudowa? si? ze zniszcze? wojennych. Z dawnego ratusza pozosta?a tylko gotycka wie?a bez he?mu. Zyska?a przez to ekspresj? troch? pomnikową, a troch? surrealistyczną jako s?up, który samotnie sterczy w środku du?ego placu. Osamotniona jest te? wie?a zamkowa, przebudowana i zwie?czona he?mem w roku 1622. Z dawnego zespo?u zamkowego pozosta?a jeszcze manierystyczna brama wjazdowa oraz budynek, stanowišcy cz?ś? pierwotnego skrzyd?a.
Kośció? parafialny pw. św. Katarzyny powsta? prawdopodobnie w pierwszej po?owie XIV w. Trzykrotnie niszczy? go po?ar - w roku 1603, 1659 i 1765. Po tym drugim po?arze d?wigną? si? z ruin dzi?ki fundacji ksi?cia oleśnickiego Sylwiusza Nimroda Württemberg - Weitlingen. Nad dachem zakrystii uwag? zwraca gotycki ?uk przyporowy.
Twardogóra le?y u podnó?a Wzgórz Twardogórskich i liczy prawie 7 tys. mieszka?ców. Prawa miejskie otrzyma?a w roku 1293. Do ksi?stwa oleśnickiego nale?a?a w latach 1312-1744. W roku 1676 sta?a si? w?asnością ksi??nej Eleonory Charlotte Württemberg-Mömpelgart, ?ony ksi?cia oleśnickiego Sylwiusza Nimroda Württemberg-Weiltingen. W roku 1743 Twardogór? kupi? w?aściciel pobliskiego Goszcza hrabia Heinrich Leopold von Reichenbach i po roku w?ączy? miasto do Goszczy?skiego wolnego pa?stwa stanowego.
Na wzniesieniu w śródmieściu Twardogóry stoi neogotycki kośció? parafialny pw. Matki Bo?ej Wspomo?enia Wiernych, wzniesiony w latach 1874-1876. Autorem jego projektu by? wybitny architekt Carl Lüdecke. Od wielu lat jest sanktuarium maryjnym. Wierni czczą ?askami s?ynącą figur? Matki Bo?ej z Dzieciątkiem. Rze?b? wykona? w roku 1939 oświ?cimski artysta Jan Szczerkowski. Na skarpie przy wyje?dzie ze śródmieścia Twardogóry wznosi si? szachulcowy kośció? pw. św. Trójcy, zbudowany w latach 1877-1879.
W powiecie oleśnickim przewa?ają bory sosnowe z domieszkami: d?bu, świerka, buka, brzozy, grabu, jod?y i olszy. W lasach wyst?puje zwierzyna gruba, przede wszystkim dzik, jele? i sarna. Gospodark? ?owiecką prowadzą liczne ko?a ?owieckie w dzier?awionych od nadlesnictwa obwodach ?owieckich. Pod Twardogórą le?y rezerwat "Gola Wielka", wyró?niający si? unikatową resztką pierwotnego lasu mieszanego z udzia?em jod?y. Rezerwat ptactwa wodnego w okolicach Goszcza pod Twardogór pokrywają okaza?e lasy mieszane, obfitujące w grzyby i jagody. Natomiast na torfowisku w okolicach Grabowna Wielkiego pod Twardogórš, które te? jest rezerwatem, spotka? mo?na rzadki gatunek or?a bielika i bociana czarnego.
We wsi Brzezinka pod Oleśnicą stoi pó?nobarokowy pa?ac w stanie przypominającym ruin?. Niegdyś by? oryginalnym i okaza?ym za?o?eniem pa?acowo-ogrodowym, które kolejno w latach 1725-1751 realizowali Karl Christian Wenzel von Kospoth ze swym bratem Joachimem oraz ich siostrzenica i spadkobierczyni Anna Sophia z domu von Erbach.
Pa?ac powstawa? od roku 1725 do oko?o 1740, a projektowa? go prawdopodobnie Johann Blasius Peintner. W nast?pnych latach za pa?acem pojawi? si? pi?kny ogród typu francuskiego z sadzawkami, ozdobiony wieloma rze?bami - g?ównie antycznych bóstw. Dziś po ogrodzie pozosta?y jedynie rze?by. Od pó? wieku zdobią one ogród pa?acu królewskiego w Wilanowie.
Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z dokumentu ksi?cia legnicko-wroc?awskiego Henryka V Grubego, wystawionego w roku 1292. W pierwszej po?owie XVII w. jej w?aścicielem zosta? Balthasar von Kotulinsky. W roku 1721 kupi? ją hrabia Justus von Kospoth i wkrótce sta?a si? ordynacjš jego rodziny. Ostatni ordynat hrabia Erich musia? opuści? swój majątek rodowy w roku 1945.
We wsi Goszcz pod Twardogórą stoją ruiny rokokowego pa?acu, którego pierwowzorem jest s?ynny Palais Marschall w Berlinie. Pa?ac w Goszczu wzniós? w latach 1750-1755 hrabia Heinrich Leopold von Reichenbach prawdopodobnie wed?ug projektu wybitnego architekta Karla Martina Frantza. W latach 1886-1888 pa?ac przebudowa? Heinrich Raphael von Reichenbach. Sp?oną? w roku 1947 w wyniku umyślnego podpalenia. Z dawnych dworskich zabudowa? zachowa? si? barokowy kośció? z lat 1743-1749 i dawna wozownia z roku 1755, zwana budynkiem bramnym. Przetrwa? te? cmentarz ewangelicki z mauzoleum Reichenbachów
z roku 1826. Dawny park krajobrazowy w stylu angielskim ostatecznie zniszczy?a w roku 1988 gwa?towna wichura. Pierwsza wzmianka o Goszczu pochodzi z bulli papie?a Hadriana IV z roku 1155. Do ko?ca XV w. cz?ś? wsi nale?a?a do biskupów wroc?awskich. W latach 1604-1605 podzieloną na dwie cz?ści wieś kupi? w?aściciel sycowskiego pa?stwa stanowego Abraham von Dohna. W roku 1686 otrzyma?a prawa miejskie. W roku 1727 miasto sta?o si? w?asnością ma?oletniego Heinricha Leopolda von Reichenbacha, który w roku 1744 za?o?y? goszcza?skie wolne pa?stwo stanowe. Niebawem Goszcz zosta? siedzibą ordynacji jego rodu. Ostatni ordynat hrabia Heinrich Raphael musia? opuści? swój majątek rodowy w roku 1945.
We wsi Dobra pod Dobroszycami stoi dawny dwór obronny, wybudowany w latach 1631-1632 dla ksi?cia zi?bicko-oleśnickiego Karola Fryderyka Podiebrada. Początkowo s?u?y? jako archiwum ksią??ce, a potem by? rezydencją wdów po ksią??tach oleśnickich. W?aścicielem wsi od roku 1150 by?o benedykty?skie opactwu św. Wincentego we Wroc?awiu, co potwierdza bulla papie?a Innocentego III z roku 1201.
Dobroszyce. We wsi Dobroszyce pod Oleśnicą stoi pó?norenesansowy pa?ac, który obecny wygląd zawdzi?cza przebudowie z roku 1853. Pierwotnie by? dworem obronnym, otoczonym wa?em i fosą, wzniesionym w latach 1589-1601. W latach 1675--1676 przebudowa? go na ksią??cą rezydencj? Würtembergów ksią?? oleśnicki Juliusz Zygmunt wirtemberski.
Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z roku 1405. W roku 1664 majątek dobroszycki odkupi? od Konrada von Heugla ksią?? oleśnicki Sylwiusz Nimrod Württemberg-Weiltingen i w tym samym czasie za?o?y? miasto, które wkrótce po?ączy?o si? ze wsią. W roku 1675 sta?o si? ksią??cym miastem rezydencjonalnym Wirtembergów. W roku 1928 Dobroszyce utraci?y status miasta.
Mi?dzybórz le?y na skraju Wzgórz Twardogórskich i liczy prawie 2 i pó? tysiąca mieszka?ców. Prawa miejskie otrzyma? w roku 1637. W XIX w. znalaz? si? w ksi?stwie oleśnickim. Od XV do ko?ca XVI w. by? posiad?ością rodu Leszczy?skich. Od roku 1741 nale?a? do powiatu oleśnickiego a w latach 1818-1975 do powiatu sycowskiego. Na jego wzniesieniu góruje neogotycki kośció? pw. św. Józefa Rzemieślnika, zbudowany w latach 1893-1894.
We wsi Zarzysko pod Oleśnicą stoi neobarokowy dwór z prze?omu XVIII i XIX w. Dawniej otoczony by? ozdobnym ogrodem, który przechodzi? w park. Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z roku 1380. W latach 1503-1620 jej w?aścicielem by?a rodzina von Dziewunty. W roku 1898 w?ości nale?a?y do Leopolda von Lieresa und Wilckau. Obok osiedla Boguszyce pod Oleśnicą stoi neogotycki pa?ac, wzniesiony oko?o po?owy XIX w. Jego architektura nawiązuje do angielskiego stylu Tudorów.

Tekst:Andrzej Pawe? Szachnowski