Kościo?y i Parafie Szpitale Policja, Stra? Miejska i Po?arna Uczelnie
Firmy
Podobno ?ód? istnia?a ju? w XII wieku. Jednak?e dopiero w stuleciu nast?pnym pojawi?y si? pierwsze zapiski dotyczące spo?eczności zamieszkującej nad rzeką Ostrogą. Dobra ?ódzkie, b?dące monarszą w?asnością, przed 1332 rokiem przesz?y we w?adanie biskupów kujawskich. Co prawda 29 lipca 1423 roku król W?adys?aw Jagie??o nada? osadzie ?ód? prawa miejskie, to jednak sytuacja spo?eczno-ekonomiczna miasta i jej mieszka?ców uleg?a tylko niewielkim zmianom. ?ód? nadal by?a w?asnością hierarchów w?oc?awskich, cho? pod wzgl?dem jurysdykcji kościelnej znajdowa?a si? w granicach archidiecezji gnie?nie?skiej. Dualizm przynale?ności terytorialnej i jurysdykcyjnej powodowa? nieko?czące si? spory pomi?dzy Gnieznem a W?oc?awkiem. Rozwiąza? je Ojciec św. Klemens XIII 9 maja 1765 roku dekretem „Quod cum pro parte", na mocy którego parafi? ?ódzką ostatecznie oddano w gesti? biskupa w?oc?awskiego.
Zmiana przynale?ności diecezjalnej na niewiele si? ?odzi zda?a. Co najwy?ej da?o to asumpt do wybudowania nowego drewnianego kościo?a parafialnego (poświ?conego w 1768 roku), jednak?e miasto stopniowo podupada?o, a ludnoś? coraz bardziej si? pauperyzowa?a. Sytuacj? t? pog??bi?y jeszcze bardziej rozbiory, zw?aszcza drugi, kiedy to ?ód? znalaz?a si? w domenie króla Prus. Zaborca przeprowadziwszy sekularyzacj? dóbr biskupów w?oc?awskich przeją? ca?kowitą administracj? miasta, a nawet planowa? pozbawienie ?odzi praw miejskich.
Przywilej króla W?adys?awa Jagie??y z 1423 roku stanowi? punkt kulminacyjny w prawno-ustrojowym procesie powstawania miasta ?odzi. Ale do początków XIX wieku by?o to miasto ma?e, o rolniczym charakterze, które nie osiągn??o nigdy wi?kszego znaczenia w ?yciu Rzeczypospolitej. Przez ca?y ten czas utrzymywa?o jednak swój miejski charakter. Od po?owy XV stulecia mia?o swój pe?ny samorząd miejski, cho? miejscowi wójtowie nie zajmowali si? zarządem gospodarczym, bowiem te czynności wykonywa?a administracja biskupia. Miasto nad rzeką Ostrogą (w XVIII wieku nazwaną ?ódką) zamieszkiwa?a niewielka grupa osób trudniąca si? najcz?ściej sukiennictwem oraz warzeniem piwa i paleniem gorza?ki, jak równie? sprzeda?ą tych trunków. Ale funkcjonowali tu tak?e ko?odzieje, m?ynarze, szewcy i krawcy, niekiedy tylko bednarze, cieśle, garncarze, kowale, kuśnierze, rze?nicy, ślusarze, stolarze i zdunowie. Spo?ecznoś? miasta by?a jednolita pod wzgl?dem narodowym i religijnym, czyli polska i katolicka.
POCZ?TEK KARIERY
Sytuacja ?odzi zmieni?a si? diametralnie w trzeciej dekadzie XIX wieku, kiedy to rząd Królestwa Polskiego podją? intensywne dzia?ania zmierzające do industrializacji kraju. Z inicjatywy Stanis?awa Staszica (reprezentującego sfery rządowe) i Rajmunda Rembieli?skiego (przedstawiciela w?adz województwa mazowieckiego) 18 września 1820 roku ?ód? zaliczono w poczet miast fabrycznych. Z kolei przyj?cie w 1821 roku rządowego programu rozwoju przemys?owego spowodowa?o wydanie odpowiednich rozporządze? regulujących kwestie osadnictwa na rzeką ?ódką.
Osiedlającym si? tu rzemieślnikom gwarantowano daleko idące ulgi, przywileje i pomoc finansową. Nowo przybyli do ?odzi, a mający zapewni? wysoko kwalifikowaną si?? roboczą, pochodzili przede wszystkim z Czech, Saksonii, Brandenburgii, a tak?e z Anglii i Francji. Du?y odsetek imigrantów pochodzi? tak?e z ziem polskich zaboru pruskiego (ze Śląska i Wielkiego Ksi?stwa Pozna?skiego). Powsta?e wówczas Nowe Miasto stworzone zosta?o przez majstrów i czeladników sukienniczych. Natomiast tkacze bawe?ny i lnu osiedlali si? w osadzie bawe?niano-lnianej zwanej ?ódką.
Tak powszechne i g??bokie zmiany ekonomiczno-spo?eczne spowodowa?y, i? niewielka osada rolnicza w ciągu kilkunastu lat zmieni?a si? w du?y ośrodek fabryczny bran?y w?ókienniczej. T? pierwszą elit? fabryczną tworzyli przede wszystkim przedsi?biorcy przybyli z Saksonii (Krystian Fryderyk Wendisch, Jan Krystian Rundzieher i Jan F. Lange) oraz Śląska (Tytus Kopisch). Jednak rol? autentycznych twórców ?odzi przemys?owej historia przypisa?a jednak rodzinom Ludwika Geyera (1805-1869), Traugotta Grohmanna (1785-1874) i Ludwika Grohmanna (1826-1889), Karola Scheiblera (1820-1881), Juliusza Heinzla (1834-1895) oraz Izraela Pozna?skiego (1833-1900).
METROPOLIA EUROPEJSKA
Dominacja produkcji bawe?nianej ?ódzkiego w?ókiennictwa pozwoli?a miejscowemu ośrodkowi przetrwa? spory kryzys powsta?y po upadku powstania listopadowego i represji gospodarczych Rosji carskiej wobec Królestwa Polskiego. W czasie kiedy upad? przemys? sukienniczy tanie tkaniny bawe?niane produkowane w ?odzi ?atwo znajdowa?y nabywców na rynku wewn?trznym. Wówczas to okoliczne osady sukiennicze (Ozorków, Tomaszów, Zgierz) zosta?y ca?kowicie zdominowane przez systematycznie rozwijający si? ośrodek ?ódzki.
W po?owie XIX wieku ?ód? by?a ju? drugim co do wielkości (po Warszawie) miastem Królestwa Polskiego. Kapita? rządowy, kredyty udzielane przez Bank Polski wespó? z umiej?tnościami organizacyjnymi ?ódzkich przemys?owców, przy jednoczesnym powszechnym zmechanizowaniu produkcji, leg?y u podstaw powstaniu europejskiej metropolii przemys?owej uj?tej w niepowtarzalne ramy literackiej „ziemi obiecanej". Stopniowo, ale nieustannie ?ód? stawa?a si? najwi?kszym w Królestwie Polskim, a tak?e liczącym si? w cesarstwie rosyjskim ośrodkiem produkcji bawe?nianej. Tendencjom tym w ostatnich dziesi?cioleciach XIX stulecia sprzyja?a rozbudowa kolejnictwa na ziemiach polskich i rosyjskich, protekcyjna polityka celna w?adz petersburskich, wyjątkowy rozwój instytucji kredytowych oraz niezwykle ch?onne rynki zbytu w samej Rosji.
Do po?owy XIX wieku ?ycie spo?eczne, towarzyskie i kulturalne mieszka?ców ?odzi by?o raczej mizerne. Tradycje kulturowe i obyczajowe pierwszych osadników jak te? ludności miejscowej wyniesiono z rodzimych środowisk. Przybysze z krajów niemieckich, jako najbardziej uprzywilejowani i ekspansywni, epatowali swoimi zwyczajami ludnoś? miejscową. Jako pierwsi zak?adali cechy rzemieślnicze, stowarzyszenia kulturalne, strzeleckie, śpiewacze i muzyczne. Organizując w ten sposób ?ycie zawodowe i towarzyskie, upowszechniali jednocześnie etyk? zawodową i kultur? ?ycia codziennego. Zaś czas wolny, którego by?o niewiele, sp?dzali jedynie na zabawach w szynkach i piwiarniach.
Miejscowa inteligencja, nie mająca zbyt du?ego wp?ywu na procesy miejskie, przez d?ugie lata by?a przewa?nie obca. Polski element w jej szeregach pojawi? si? dopiero w 2. po?owie XIX stulecia. Ostoją polskości by? Kośció? katolicki, ale ten przez d?ugie dziesi?ciolecia nie móg? poradzi? sobie z nabrzmia?ą kwestią spo?eczną. ?ycie kulturalne inspirowa?y i organizowa?y miejscowe elity. Powsta?o wówczas szereg stowarzysze? kulturalnych, oświatowych i filantropijnych. Du?ą rol? odgrywa?y bractwa religijne, chóry kościelne, orkiestry i towarzystwa muzyczne. To dzi?ki nim w?aśnie upowszechniano j?zyk i kultur? polską.
Miasto ostatnich dziesi?cioleci XIX wieku t?tni?o pe?nią ?ycia, a w licznych salach ta?ca odbywa?y si? huczne zabawy, maskarady i bale charytatywne, zaś w salach koncertowych wyst?py orkiestr i s?ynnych muzyków. Ch?tnie s?uchano muzyki w ogródkach restauracyjnych, jak te? odwiedzano kino oraz teatrzyki kabaretowe „variete". Powstawa? zacz??y teatry, których repertuar jak i publicznoś? stanowi?y konglomerat trzech rodzimych nacji. W trzech j?zykach wydawano gazety i czasopisma o charakterze spo?eczno-kulturalnym.
Na prze?omie wieków ?ycie artystyczne i środowisko plastyczne prezentowa?o si? w ?odzi doś? skromnie i zdominowane by?o przez artystów pochodzenia ?ydowskiego. Wystawiali oni swoje prace w salonach artystycznych (cho?by w salonie Zygmunta Bartkiewicza), a pó?niej w salach Miejskiej Galerii Sztuki. Tu te? odbywa?y si? wystawy malarstwa oraz dzie? sztuki. Kolonia artystów mieści?a si? w Domu Pinkusa przy ul. Spacerowej. Artyści wspierani byli przez miejscowych fabrykantów, którzy w sposób szczególny interesowali si? sztuką, tworzyli kolekcje, gromadzili dzie?a sztuki równie? innych malarzy i rze?biarzy polskich i zagranicznych
W WOLNEJ POLSCE
Odzyskanie przez Polsk? niepodleg?ości stworzy?o dla ?odzi zupe?nie nowe mo?liwości i formy dzia?ania. W mieście sprawnie funkcjonowa? samorząd terytorialny – Rada Miejska, którego organem wykonawczym i zarządzającym by? Magistrat. Pracami zaś tego urz?du kierowa? Prezydent i dwóch jego zast?pców. W sierpniu 1919 roku miasto sta?o si? stolicą województwa i siedzibą wojewody. Ten ostatni by? przedstawicielem rządu Rzeczypospolitej Polskiej, sprawującym z jego ramienia w?adz? pa?stwową. W grudniu 1920 roku papie? Benedykt XV erygowa? w ?odzi samodzielną jednostk? administracji Kościo?a rzymskokatolickiego.
Niestety lata 1918-1939 nie by?y nienajlepszym okresem dla lokalnego przemys?u. Zniszczenia wojenne, utrata wschodnich rynków zbytu, a zw?aszcza kryzys ekonomiczny lat trzydziestych spowodowa?y znaczny zastój w przemyśle w?ókienniczym. To z kolei doprowadzi?o do ca?kowitej lub cz?ściowej likwidacji wielu przedsi?biorstw, a co za tym idzie ogromnego bezrobocia i znacznej pauperyzacji mieszka?ców ?odzi. Dopiero w ostatnich latach przed wybuchem II wojny światowej nastąpi?a widoczna poprawa sytuacji rynkowej, wzrostu produkcji przemys?owej, a tym samym wzrostu poziomu zatrudnienia.
Ju? w pierwszych latach niepodleg?ości nastąpi? dynamiczny przyrost ludności miasta, g?ównie poprzez migracj? z zewnątrz. W ciągu dwudziestu lat nastąpi?o niemal?e podwojenie liczby ludności. Natomiast samo miasto mia?o ograniczone mo?liwości rozbudowy. Jednak?e mo?e poszczyci? si? realizacją wyjątkowych przedsi?wzi?? architektonicznych, by wspomnie? tylko osiedla wieloblokowe im. Montwi??a-Mireckiego na Polesiu Konstantynowskim, bloki spó?dzielni „Lokator" pomi?dzy ul. Rzgowską i Pabianicką, Towarzystwa Budowy Domków Robotniczych na Karolewie oraz Towarzystwa Osiedli Robotniczej na Stokach i Marysinie. Nadto wzniesiono osiedla domków jednorodzinnych, liczne domy wielomieszkaniowe o wysokim standardzie wyposa?enia, obiekty u?yteczności publicznej (szko?y, szpitale, hale targowe, domy kultury, gmach sądu, ch?odnia, stacj? telefonów, rozg?ośnia radiowa). Rozbudowano komunikacj? miejską i podmiejską. Na szeroką skal? rozpocz?to budow? kanalizacji i wodociągów. Zmodernizowano sie? gazową i elektryczną, oraz nawierzchni? ulic.
W dwudziestoleciu mi?dzywojennym ?ód? sta?a si? dziwnym miejscem awangardy artystycznej. Z inspiracji W?adys?awa Strzemi?skiego powsta?a grupa „a. R.". Lewicowi literaci tworzyli grup? „Meteor". Dzia?a? ?ódzki Klub Literacki, a literackiemu środowisku ton nadawali Julian Tuwim, Marian Piechal, Grzegorz Timofiejew i Mieczys?aw Jastrun. Pr??na grupa ?ódzkich plastyków utworzy?a Miejską Galeri? Sztuki. Światowej s?awy artystów i literatów skupia?a grupa „Jung Idysz". Polskie i ?ydowskie środowiska twórcze integrowa?o ugrupowanie artystyczne „Srebrny Wóz" i Stowarzyszenie Mi?ośników Sztuki „Start", które sta?o si? zalą?kiem przysz?ych związków zawodowych artystów. Dzia?a?y polskie, niemieckie i ?ydowskie teatry, chóry, orkiestry, biblioteki, organizacje spo?eczne i charytatywne.
Miejscowe w?adze samorządowe, jako pierwsze w Polsce podj??y decyzj? o obowiązku powszechnego nauczania. W miar? dobrze rozwini?te zosta?o szkolnictwo średnie i zawodowe. Miasto nie doczeka?o si? jednak wy?szej uczelni pa?stwowej, cho? funkcjonowa?a w nim Wolna Wszechnica Polska i Instytut Nauczycielski, a środowisko katolickie zorganizowa?o Instytut Wy?szej Kultury Religijnej i Katolicki Uniwersytet Robotniczy.
OKUPACJA HITLEROWSKA
W konsekwencji kampanii wrześniowej i na mocy dekretu kanclerza III Rzeszy Adolfa Hitlera z 8 pa?dziernika 1939 roku w granicach pa?stwa niemieckiego znalaz?a si? znaczna cz?ś? Ziemi ?ódzkiej. Dokument ten nie rozstrzyga? losów ?odzi. Dopiero zdecydowana akcja miejscowych Niemców, wsparta dzia?aniem czynników partyjnych, policyjnych, administracyjnych i gospodarczych, leg?a u podstaw decyzji Hitlera
o wcieleniu ?odzi do III Rzeszy. Uroczyste og?oszenie tego aktu nastąpi?o 9 listopada 1939 roku. Początkowo ?ód? zosta?a zdegradowana do podrz?dnego miasta w rejencji kaliskiej Reichsgau Posen. Pierwszym aktem podnoszącym status tego ośrodka by?o przyznanie mu 1 stycznia 1940 roku praw samorządu niemieckiego oraz uprawnie? miasta wydzielonego. W pó?niejszych miesiącach przeniesiono z Kalisza do ?odzi siedzib? rejencji, zmieniono nazw? z kaliskiej na ?ódzką oraz dokonano oficjalnej zmiany nazwy miasta na Litzmannstadt (11 kwietnia 1940 roku).
?ód? – najwi?ksze miasto, najpowa?niejszy ośrodek przemys?owy i wa?ny w?ze? komunikacyjny Kraju Warty – zajmowa?a w planach eksterminacyjnych okupanta hitlerowskiego miejsce szczególne. Zamieniono ją w poletko doświadczalne wielop?aszczyznowej polityki narodowościowej aparatu hitlerowskiego. To w?aśnie tu zorganizowano najd?u?ej dzia?ające w Europie getto ?ydowskie, przez które przesz?o ok. 200.000 osób (z czego ok. 46.500 zmar?o w samym getcie na skutek panujących tam warunków). Tu tak?e istnia?y jedyne w swoim rodzaju miejsca odosobnienia – obóz dla dzieci i filia Urz?du Rasowego. Zlikwidowano wszelkie przejawy kultury i nauki polskiej, eksperymentowano na polu wyznaniowym, a ludnoś? polską poddano szerokiej akcji eksterminacyjnej (maksymalna eksploatacja si?y roboczej, grabie? mienia, masowe aresztowania, egzekucje, deportacje do obozów koncentracyjnych, wysiedlenia do Generalnego Gubernatorstwa, przymusowe wywo?enie na roboty w g?ąb Rzeszy).
SOCJALISTYCZNY OBRAZ MIASTA
II wojna światowa i okupacja hitlerowska ca?kowicie zmieni?y obraz miasta. Straci?o ono charakter wielonarodowy, wielowyznaniowy i wielokulturowy. Ca?kowicie znik?a spo?ecznoś? ?ydowska, zaś miejscowi Niemcy albo opuścili miasto jeszcze w 1944 roku, albo zmuszeni zostali do emigracji w latach 1945-1947. Braki w strukturze ludnościowej wype?ni?a kolejna migracja do ?odzi ludności wiejskiej. W Polsce „ludowej" nastąpi?y wzgl?dem ?odzi istotne zmiany prawno-administracyjne i terytorialne. Do 1975 roku ?ód? by?a miastem wydzielonym na prawach województwa, pó?niej sta?a si? stolicą województwa miejskiego. Terytorium miasta parokrotnie powi?kszono, cho? nadal posiada najmniejszą powierzchni? wśród pi?ciu najwi?kszych miast polskich. Ale pod wzgl?dem liczby mieszka?ców zajmuje drugie, po Warszawie miejsce.
Ostatnie pó?wiecze historii miasta to przede wszystkim dzieje przemys?u w?ókienniczego, w którym zatrudniano znaczną cz?ś? mieszka?ców miasta. Pojawi?y si? jednak nowe zupe?nie ga??zie przemys?u, zw?aszcza elektromaszynowego, chemicznego i lekkiego (odzie?owego, tekstylnego, skórzanego, spo?ywczego). Natomiast przemiany ustrojowe jakie nastąpi?y na prze?omie lat osiemdziesiątych i dziewi??dziesiątych te uk?ady ca?kowicie za?ama?y. W ?odzi przesta?a by? stolicą polskiego przemys?u lekkiego.
Nadto po 1945 roku miasto stopniowo zacz??o przeobra?a? si? w du?e centrum kultury i nauki. Asumpt ku temu da?o skupienie środowiska artystycznego i naukowego po zako?czeniu II wojny światowej. Tworzyli tu W?adys?aw Broniewski, Jan Brzechwa, Pola Gojawiczy?ska, Zofia Na?kowska. Tu rozpoczynali swą karier? literacką Kazimierz Brandys, Stanis?aw Dygat, Seweryna Szmaglewska. Tu wydawano g?ówne czasopisma literackie, artystyczne i satyryczne, funkcjonowa?y czo?owe teatry, filharmonia, kawiarnie i kluby artystyczno-literackie. Po 1948 roku znaczna cz?ś? twórców i artystów polskich wyjecha?a do Warszawy, lecz stworzony przez nich klimat pozosta?. W polskim i ?ódzkim ?yciu teatralnym przez d?ugie lata cieszy? si? s?awą Teatr Nowy, Operetka ?ódzka i Teatr Wielki. Światową s?aw? zyska?a ?ódzka Szko?a Teatralna i Filmowa, Wytwórnia Filmów Oświatowych i Studio Ma?ych Form Filmowych "Se-Ma-For"
Realizacją wieloletnich dą?e? ?ódzkiego środowiska naukowego by?o stworzenie w 1945 roku dwu wy?szych uczelni: Uniwersytetu ?ódzkiego i Politechniki ?ódzkiej. W pó?niejszym czasie utworzono Akademi? Medyczną, Akademi? Muzyczną, Wojskową Akademi? Medyczną, Akademi? Sztuk Pi?knych. Obecnie dzia?a kilka uczelni prywatnych.
?ód? wspó?czesna nabiera nowego wyrazu. Odbywa si? w niej wiele niebanalnych imprez kulturalnych. Znajdują si? teatry dramatyczne, filharmonia, opera oraz muzea ze znanymi w świecie zbiorami. Dla ?odzian jest ma?ą ojczyzną, mającą niepowtarzalny kszta?t, mający swe korzenie w d?ugoletnie tradycji miasta wielokulturowego, wielonarodowego i wielowyznaniowego. Dowodem takiej postawy jest wezwanie, sformu?owane przez Karla Dedeciusa, "?odzianie wszystkich krajów ?ączcie si? !"
Łódzkie
