Inowroc?aw, jeden ze sto?ecznych ośrodków staropolskich Kujaw, zwany jest cz?sto "miastem na soli", gdy? le?y na pot??nym wysadzie solnym wyrastającym 10-20 m ponad średnią wysokoś? (ok. 90 m n.p.m.) Równiny Inowroc?awskiej. Solowarstwo, którego niepowtarzalne ślady odkryte zosta?y przez archeologów przy ul. Wojska Polskiego (na terenie dawnej wsi Rąbin) i w sąsiedztwie roma?skiego kościo?a Imienia Najświ?tszej Maryi Panny, a nadto urodzajne czarne ziemie sprzyja?y rozwojowi osadnictwa ju? od 3 tysiąclecia p.n.e. Ca?y ten obszar przylega? do bagnistych rozlewisk Noteci, zwanej dawniej Mątwą. Skromnie wyglądające uregulowane koryto rzeki stanowi dziś po?udniową granic? miasta. Olbrzymie znaczenie mia? fakt, ?e w rejonie zak?adów sodowych wiód? niegdyś s?ynny szlak bursztynowy z po?udniowej Europy nad Zatok? Gda?ską. Co istotne, równie? w wiekach średnich przebieg szlaku handlowego nie uleg? zasadniczym zmianom. Za?o?ona przed dwoma tysiącami lat przez Celtów faktoria handlowa na po?udniowym brzegu Mątwy (rejon obecnej Kruszy Zamkowej), b?dąca prawdopodobnie tą samą miejscowością, którą w II w. Ptolomeusz zapisa? jako Askaukalis, stanowi?a handlowo-produkcyjne centrum kooperujące z licznymi pobliskimi i nieco dalej po?o?onymi osiedlami. To by?a prawdziwa "brama" ku Ba?tykowi, obszar o wielkich perspektywach rozwojowych. W IX w. nale?a? on do pa?stwa Goplan, ale jeszcze w tym stuleciu, wraz z ca?ym regionem nadgopla?skim, znalaz? si? w orbicie wp?ywów dynastii piastowskiej.
Nietrudno wskaza? konkretną osad?, którą mo?na by wiąza? bezpośrednio z pó?niejszym Inowroc?awiem, miastem z 812-letnim udokumentowanym na piśmie rodowodem. Z 20 stycznia 1185 r. pochodzi pierwsza wzmianka ?ród?owa o targu ksią??cym "in Novo Wladislaw", który badacze zgodnie lokalizują w pobli?u kościo?a Najświ?tszej Maryi Panny, oko?o 6 km od przeprawy noteckiej. Najstarsza ?aci?ska transkrypcja nazwy miasta wskazuje na W?adys?awa jako jego za?o?yciela. By? mo?e by? nim ksią?? W?adys?aw Herman, który po buncie wspierających Zbigniewa kruszwiczan (1096) popar? rozwój nowego ośrodka i umieści? w nim swojego kasztelana. Niewątpliwie zarówno targ, jak i pobliska warzelnia soli, t?umaczą szczególną rang? tego w?aśnie miejsca. Znaczenie osady musia?o stale rosną?, skoro w ko?cu XII w. powsta? tu okaza?y kośció? murowany. Zamys? fundacyjny zrodzi? si? zapewne na dworze ksi?cia mazowieckiego Leszka - syna Boles?awa K?dzierzawego. Sam gród kasztela?ski, powsta?y by? mo?e na bazie starszego drewniano - ziemnego grodziska opolnego, znajdowa? si? w rejonie obecnej ul. Rybnickiej, a wi?c kilkaset metrów na po?udnie, w sąsiedztwie innej osady handlowej.
Nowe mo?liwości otworzy?y si? przed miastem po 1230 r., z chwilą wydzielenia Kujaw ksi?ciu Kazimierzowi I, który tutaj w?aśnie ustanowi? swą sta?ą siedzib?.
W rezultacie ju? w 1237 lub 1238 r. nastąpi?a lokacja nowego ośrodka miejskiego, wzniesionego wedle zachodnich kanonów urbanistycznych, na prawie magdeburskim. Jego centrum stanowi rozleg?y plac rynkowy, który - cho? pomniejszony pó?niej o wschodni fragment i ju? bez starej zabudowy - istnieje do dziś. Miasto otrzyma?o w?asne obwarowania. W jego granicach znalaz? si? nowy zamek ksią??cy, nowo ufundowany (jako trzeci w Polsce!) klasztor i kośció? franciszka?ski, ratusz, wa?nica i cz?ś? starej osady z kościo?em św. Miko?aja, który od XIV w. by? siedzibą parafii. Kośció? NMP pozosta? poza murami, a le?ąca w jego sąsiedztwie osada przekszta?ci?a si? w jedno z przedmieś?, zwane ju? w XIII w. Starym Miastem. Mieszczanie, pozostający początkowo w cieniu urz?dników ksią??cych, stopniowo zacz?li zyskiwa? wi?ksze znaczenie polityczne wynikające z rosnącej pozycji ekonomicznej. W początkach XIV w. mieszka?cy wybierali corocznie rad? miejską wraz z burmistrzami, a tak?e wójta sądowego stojącego na czele ?awy sadowej. Czo?owi przedstawiciele polskiego (Piotr Mąkoszyc) i niemieckiego (Teodoryk z Turzan, Gerwin) patrycjatu nale?eli do najbli?szego otoczenia ksią?ąt inowroc?awskich, zw?aszcza wnuków Kazimierza I - Leszka, Przemys?a i Kazimierza Ziemomys?owiców.
Obecnoś? ksią??cego dworu oznacza?a w?ączenie miasta w krąg wielkiej polityki, której szczególny ci??ar gatunkowy wynika? z bliskiego sąsiedztwa krzy?ackiego. W rezultacie inowroc?awianie byli świadkami donios?ych wydarze?, m.in. zjazdów politycznych, których organizatorami i gospodarzami bywali cz?sto franciszkanie. Zakonnicy ci wraz z duchowie?stwem miejscowej parafii zaanga?owali si? równie? w s?ynny proces polsko - krzy?acki o Pomorze Gda?skie, który toczy? si? w tutejszej farze św. Miko?aja, gdzie 10 lutego 1321 r. og?oszony zosta? wyrok korzystny dla strony polskiej.
Historyczna misja W?adys?awa ?okietka, który - co bardzo prawdopodobne - przyszed? na świat, na zamku inowroc?awskim, przynios?a odrodzenie Królestwa Polskiego. Do 1327 r. pozostawa? Inowroc?aw stolicą odr?bnego ksi?stwa, pó?niej a? do rozbiorów stanowi? siedzib? wojewody i starosty grodowego. Do 1466 r. (drugi pokój toru?ski), tj. do odzyskania przez Polsk? m.in. ziemi wschodniopomorskiej i che?mi?skiej, miasto spe?nia?o istotną rol? strategiczną, b?dąc najwa?niejszym ośrodkiem przygranicznym. Zagro?one najazdami wojsk krzy?ackich, uleg?o przewa?ającym sio?om wroga, a w 1332 r. na pi?? lat popad?o w niewol? krzy?acką, a w czasie ostatniej krzy?ackiej rejzy 1431 r. naje?d?cy dokonali wielkich zniszcze? i uprowadzili kilkudziesi?ciu je?ców. Uk?adający swe sprawy z Zakonem Kazimierz Wielki bywa? cz?stym gościem w inowroc?awskim zamku. Dochodzi?o w nim do wa?nych spotka? i rozmów dyplomatycznych. W 1337 r. monarcha przyją? tu króla Czech Jana Luksemburskiego i wielkiego mistrza Dytrycha von Altenburg. W latach poprzedzających wielką wojn? do Inowroc?awia zagląda? cz?sto W?adys?aw Jagie??o, początkowo razem z Jadwigą, która zapisa?a si? w miejscowej tradycji, cho? jej historyczne spotkanie z wielkim mistrzem Konradem von Jungingen z 1397 r. wbrew D?ugoszowi, odby?o si? raczej w katedrze w?oc?awskiej. W latach 1409 - 1411 Inowroc?aw prze?ywa? swój "bohaterski" okres. Wyprawa królewska na Bydgoszcz jesienią 1409 r. omin??a, co prawda, Inowroc?aw, który pó?niej dopiero w?ączy? si? czynnie w nurt wydarze?. W ramach przygotowa? do walnej rozprawy z Krzy?akami król wzmocni? za?og? zamkową o 400 ludzi, polecając dowodzącemu nimi staroście Borowcowi n?ka? ziemi? che?mi?ską, gdy tylko up?ynie termin rozejmu. W okresie pogrunwaldzkim inowroc?awski zamek sta? si? g?ówną bazą W?adys?awa Jagie??y, który tutaj przyjmowa? je?ców wzi?tych w bitwie pod Koronowem.
Po likwidacji zagro?enia krzy?ackiego Inowroc?aw przesta? by? areną wydarze? o ponadregionalnym znaczeniu. Odnowiony akt lokacyjny i związane z nim dalsze przywileje nadane mieszczanom przez Kazimierza Jagiello?czyka w 1450 r. ustabilizowa?y na jakiś czas ekonomiczną pozycj? miasta, ale nie gwarantowa?y ostatecznego impulsu rozwojowego. W korzystniejszej sytuacji znalaz?y si? odtąd ośrodki nadwiśla?skie, które przej??y handel zbo?owy i wykorzystywa?y ówczesną koniunktur?. Widoczny upadek miasta nastąpi? w XVII w. Spowodowany by? m.in. najazdami Szwedów. W czasie "potopu" miasto trzykrotnie przechodzi?o z rąk do rąk. Przez 2 lata okupowane by?o przez wojska Karola Gustawa, który osobiście wjecha? do Inowroc?awia w kwietniu 1656 r. Zwi?ksza?y si? stale ci??ary podatkowe, mno?y?y si? grabie?e i zniszczenia. Nie omija?y inowroc?awian zarazy. Wsz?dzie wida? by?o opuszczone parcele i zaniedbane domy, podupad? zamek, opustosza? klasztor, w którym pozosta? jeden zakonnik. W lipcu 1666 r. przebywali w okolicy rokoszanie Jerzego Lubomirskiego, którzy na mątewskiej przeprawie odnieśli druzgocące zwyci?stwo nad ścigającymi ich wojskami króla Jana Kazimierza. Poleg?o wtedy oko?o 4 tysi?cy ?o?nierzy królewskich. Najwi?ksze spustoszenie przynios?a d?ugotrwa?a wojna pó?nocna (1700-1721). Ubogie ju? wtedy miasto zosta?o do reszty zrujnowane przez kwaterujące wojska szwedzkie, polskie i rosyjskie. Kujawianie zerwali si? do ratowania zagro?onej niepodleg?ości w okresie konfederacji barskiej (1768-1772), ale nie mieli szans na skuteczne przeciwstawienie si? wojskom rosyjskim, a pó?niej pruskim. W styczniu 1773 r. po pierwszym rozbiorze Inowroc?aw na 146 lat znalaz? si? w granicach pa?stwa pruskiego.
Kolejni burmistrzowie (początkowo Polacy, a od 1838 r. Niemcy) nie mogli zapobiec stagnacji. Gin??y ostatnie ślady świetności - zamek starości?ski, w miejscu którego wzniesione zosta?y koszary dla pruskiej kawalerii, klasztor pofranciszka?ski i ratuszowa wie?a. Po nieudanych zrywach niepodleg?ościowych, w których mieszka?cy w istotny sposób zaznaczyli swój udzia?, w Wielkim Ksi?stwie Pozna?skim zwyci??y?a idea pracy organicznej jako realnej drogi do niepodleg?ego bytu. Inowroc?aw sta? si? wa?nym i najdalej na wschód wysuni?tym ośrodkiem najd?u?szej wojny w dziejach nowoczesnej Europy.
W trzech ostatnich dekadach XIX w. powsta?y stowarzyszenia kulturalne o wyra?nie narodowym zabarwieniu. Rozwija?o si? czytelnictwo, ruch muzyczny, tajne organizacje samokszta?ceniowe. Staraniem spo?eczników, m.in. Maksymiliana Gruszczy?skiego i dra Józefa Krzymi?skiego, przeniesiona zosta?a ze Lwowa sokola idea "w zdrowym ciele - zdrowy duch", idea niosąca wartości chrześcija?skie i patriotyczne. Dzi?ki wysi?kom Lucjana i Stefana Grabskich oraz niestrudzonego proboszcza Antoniego Laubitza od 1893 r. zaczą? regularnie ukazywa? si? polski "Dziennik Kujawski".
Walka o kultur? nie nabra?aby takiego rozmachu, gdyby nie nowe szanse ekonomiczne, jakie otworzy?y si? przed miastem po rozpocz?ciu przemys?owej eksploatacji z?o?a solnego, gdyby nie szybki rozwój przemys?u chemicznego, spo?ywczego i zak?adów związanych z obs?ugą kujawskiego rolnictwa. Wkraczające na drog? mocarstwowej polityki bismarcowskie Niemcy stanowi?y ch?onny rynek zbytu. Inowroc?aw wraz ze swym naturalnym zapleczem i szerokimi mo?liwościami sta? si? znowu pr??nym ośrodkiem gospodarczym. Jego pozycj? dodatkowo wzmacnia? korzystny uk?ad po?ącze? kolejowych z Poznaniem, Bydgoszczą i Toruniem. Nowe szyby kopalniane, warzelania (1873), sodownia (1882) oraz związane z rolnictwem zak?ady przetwórcze, fabryki maszyn rolniczych i liczne w okolicy cukrownie - otwiera?y nowe mo?liwości dla rozwoju rzemios?a i kupiectwa. Narodzi?a si? wi?c w Inowroc?awiu silna warstwa średnia, która mog?a i chcia?a zają? si? kulturą, stając si? tym samym ostoją polskości i walki z Kulturkampfem. U schy?ku XIX stulecia liczba mieszka?ców przekroczy?a 26 tysi?cy. Miejscowe struktury administracyjno - samorządowe zdominowali wspomagani przez ?ydów Niemcy, którzy zmienili nazw? na Hohensalza (1904), ale zasobni ekonomicznie, silni "duchem" i liczniejsi Polacy nie pozwolili na zmian? tradycyjnie polskiego oblicza kujawskiej stolicy. Czasem konkurujący, a czasem wspó?pracujący ze sobą tutejsi Polacy, Niemcy, ?ydzi inicjowali nowe przedsi?wzi?cia gospodarcze. Powsta?y wa?ne dla infrastruktury miejskiej przedsi?biorstwa - wodociągi, gazownia, elektrownia. W 1912 r. uruchomiono nawet lini? tramwajową. Ca?kowicie nowe mo?liwości otworzy?y si? przed miastem po za?o?eniu uzdrowiska (1875), w którym wykorzystywano przede wszystkim lecznicze w?aściwości solanki pochodzącej z miejscowych kopal?. W nast?pstwie tego, w zachodniej cz?ści miasta, zacz??a szybko rosną? dzielnica zdrojowa, w której coraz liczniej pojawia?y si? pensjonaty, bogate wille i kamienice.
Kl?ska Niemiec w I wojnie światowej spowodowa?a, ?e wśród Polaków od?y?y nadzieje niepodleg?ościowe. Wybuch?o powstanie wielkopolskie, które 6 stycznia 1919 r. przynios?o miastu upragnioną wolnoś?. W czasach II Rzeczypospolitej "Zdrojowisko Inowroc?aw" (taka nazwa obowiązywa?a oficjalnie od 1922 r.) utrzymywa?o rang? renomowanego kurortu, o co usilnie zabiegali miejscowi radni i kolejni prezydenci - Józef Krzymi?ski i Apolinary Jankowski. Jeszcze w okresie zaborów trwog? wśród mieszka?ców wywo?ywa?y zapadliska spowodowane rabunkową eksploatacją soli, prowadzoną przez koncern "Solvay". To niebezpieczne zjawisko przyhamowa?o ruch budowlany i dopiero budowa kopalni g??binowej w 1926 r. zmniejszy?a istniejące zagro?enia. Wkrótce jednak przyszed? wi?kszy regres związany z generalnym kryzysem ekonomicznym, który zwi?kszy? bezrobocie i rozszerzy? obszar biedy na sporą cz?ś? inowroc?awskiego spo?ecze?stwa. Priorytetowo traktowane uzdrowisko zdo?a?o wszak zachowa? swą pozycj?, o czym świadczą cho?by podj?te w dzielnicy solankowej inwestycje.
W czasie okupacji niemieckiej (1939-1945) Inowroc?aw (znów jako Hohensalza) sta? si? siedzibą jednej z rejencji tzw. Kraju Warty. Tutejsza ludnoś? poddana zosta?a represjom nie mającym precedensu w dziejach miasta. Setki mieszka?ców zgin??y w miejscowym wi?zieniu, wyjątkowo ci??kim obozie na B?oniach, w okolicznych lasach. Kilka tysi?cy osób wysiedlono do Niemiec lub Generalnego Gubernatorstwa.
Tak przed wojną (od 1925 r.), jak i po wojnie (do 1975 r.) Inowroc?aw posiada? status miasta wydzielonego z powiatu, przynale?ąc administracyjnie do województwa pozna?skiego, a w latach 1938-1939 i od 1945 r. do województwa pomorskiego (bydgoskiego). Od 1999 r. Inowroc?aw jest miastem powiatowym województwa kujawsko - pomorskiego. W ostatnim trzydziestoleciu nastąpi? rozwój przestrzenny miasta; powsta?y nowe osiedla mieszkaniowe, zak?ady przemys?owe, szko?y, sanatoria, obiekty kulturalne i sportowe. Blisko 80-tysi?czny, wielofunkcyjny ośrodek miejski przesta? kojarzy? si? wy?ącznie z solą i solankami. Zbyt intensywny rozwój ucią?liwego dla środowiska przemys?u zachwia? jednak równowag? ekologiczną i niekorzystnie wp?yną? na stan uzdrowiska. W 1994 r. samorząd przyją? plan restrukturyzacji miasta, które w z?o?eniu zachowa? ma charakter uzdrowiskowo - przemys?owy.
autor tekstu - Edmund Miko?ajczak Zród?o:http://www.inowroclaw.pl/index.php?aid=114042604143f98539c5c31