Powiat Golubsko-Dobrzy?ski Powierzchnia: 612,98 km² Mieszkanców: 45 107
Województwo: Kujawsko-Pomorskie
Miasto powiatowe: Golub Dobrzy? Tablica rejestracyjna: CGD
Miasta: Golub Dobrzy?, Kowalewo Pomorskie
Gminy: Kowalewo Pomorskie, Ciechocin, Golub Dobrzy?, Radomin, Zbójno
Obszar wchodzący w sk?ad dzisiejszego powiatu golubsko-dobrzy?skiego nale?a? w ciągu wieków do dwóch ró?nych ziem: che?mi?skiej i dobrzy?skiej, które oddziela?a od siebie rzeka Drw?ca. By?a ona nie tylko granicą geograficzną, lecz tak?e stanowi?a lini? graniczną mi?dzy Polską a pa?stwem zakonu krzy?ackiego w latach 1231-1454; w latach 1466-1772 oddziela?a woj. che?mi?skie od ziemi dobrzy?skiej, a od 1815-1918 oddziela?a zabór pruski od rosyjskiego. Powy?sze podzia?y zostawi?y pi?tno na historii opisywanych terenów.
Obecna sie? osadnicza kszta?towa?a si? przez kilka tysiącleci. System hydrograficzny Drw?cy wraz z jej dop?ywami stwarza? korzystne warunki do rozwoju. Pierwsze ślady obozowisk ludzkich na tych terenach pochodzą sprzed 8000 lat (odkryte zosta?y w okolicach W?gierska).
W IX-X w. w okresie plemiennej organizacji Polan, obszar obecnego powiatu zamieszkiwany by? najprawdopodobniej przez ludnoś? grupy kujawskiej. W X-XI w. obszary le?ące na pó?noc od Drw?cy wesz?y w sk?ad kasztelanii che?mi?skiej, zaś tereny po?o?one na po?udnie znalaz?y si? cz?ściowo w kasztelanii rypi?skiej i s?onskiej (pó?niej kikolskiej). Widocznymi do dziś śladami są wczesnośredniowieczne (VIII-XIII w.) grodziska obronne m.in. w Che?moniu, Ciechocinie, Lisewie i Ostrowitem.
Pomi?dzy rokiem 1148-1250 biskupstwo w?oc?awskie uzyska?o w formie nadania klucz ciechoci?ski oraz dobra ostrowicko-golubskie bez Lisewa i Kowalewa. Ju? w XII i w początkach XIII w. powsta?y na tym terenie nowe parafie. Od 1217 r. w wyniku bliskiej granicy z Prusami rozpoczyna si? okres ciąg?ych najazdów poga?skich Prusów (w 1220 roku zosta? zniszczony gród w Kowalewie). W celu powstrzymania ich najazdów, ksią?? Konrad Mazowiecki nada? ziemi? che?mi?ską zakonowi krzy?ackiemu. Krzy?acy wkroczyli do Prus z zamiarem stworzenia w?asnego pa?stwa i stopniowo zacz?li opanowywa? zaj?te terytorium.
Oko?o 1275 roku przebudowany zosta? gród w Kowalewie, a obok niego Krzy?acy za?o?yli miasto. Odtąd Kowalewo sta?o si? siedzibą komturstwa. Podobnie postąpili Krzy?acy z przyj?tymi dobrami ostrowicko-golubskimi. W ich miejscu utworzyli komturstwo, a pomi?dzy 1296-1309 r. wznieśli zamek, który mia? strzec przeprawy przez Drw?c?. Oko?o 1293 r. dosz?o do za?o?enia miasta Golubia w zakolu Drw?cy u podnó?a zamku.
W tym czasie Krzy?acy rozpocz?li systematyczne zagospodarowywanie komturstw lokując wiele nowych wsi, sprowadzając kolonistów z Niemiec i Śląska. Do 1410 roku nast?powa? intensywny rozkwit gospodarczy omawianych ziem, zw?aszcza Golub nabra? du?ego znaczenia ze wzgl?du na strategiczne po?o?enie. Mieszczanie golubscy bogacili si? handlując z sąsiednią ziemią dobrzy?ską. Do roku 1310 w?ada? nią zaprzyja?niony z Krzy?akami ksią?? Siemowit, pó?niej przesz?a ona w r?ce W?adys?awa ?okietka. W roku 1329 zosta?a zaj?ta przez Krzy?aków i jej okupacja trwa?a do 1343 r. Panujący od 1378 r. W?adys?aw Opolczyk zastawi?, a pó?niej sprzeda? Krzy?akom- oprócz klucza ciechoci?skiego nale?ącego do biskupstwa w?oc?awskiego - ziemi? dobrzy?ską. Zosta?a ona wykupiona w 1404 roku, ale ju? w 1409 r. zosta?a ponownie zaj?ta przez. rycerzy Najświ?tszej Marii Panny.
Pomyślny rozwój gospodarczy opisywanych ziem zahamowa?y wojny polsko-krzy?ackie z XV w. W 1410 r. po bitwie pod Grunwaldem oddzia?y Jagie??y zaj??y Golub i Kowalewo. W 1454 r. Golub i Kowalewo wymówi?y pos?usze?stwo Zakonowi i przesz?y na stron? Związku Pruskiego i Polski. W czasie wojny trzynastoletniej Kowalewo i Golub przechodzi?y z rąk do rąk. Oba miasta i okoliczne wsie zosta?y ponownie zniszczone. Ostatecznie na mocy II pokoju toru?skiego ziemie te znalaz?y si? w granicach województwa che?mi?skiego. Oba komturstwa zosta?y przemianowane na starostwa. Kowalewo od 1626 roku sta?o si? siedzibą wojewody, a od 1526 odbywa?y si? tu sejmiki szlacheckie woj. che?mi?skiego.
W latach 1611-1625 tutejsze starostwo dzier?awi?a siostra króla Zygmunta III Wazy, Anna. Po śmierci Anny król nada? je drugiej swojej ?onie, królowej Konstancji, a potem swojej córce, królewnie Annie Katarzynie, wreszcie królowej Cecylii Renacie. W ko?cu XVII w. a? do zaboru w 1772, starostwo golubskie dzier?awili kolejno cz?onkowie rodzin Szczawi?skich, Lubomirskich, Grudzi?skich, Denhofów oraz Wesslów. W XVII w. oba miasta powiatu powoli zacz??y d?wiga? si? z upadku. Golub rozwija? si? pomyślnie jako ośrodek handlowy, natomiast Kowalewo po otrzymaniu licznych przywilejów królewskich posiada?o wi?ksze znaczenie jako ośrodek administracyjny.
Okres o?ywienia gospodarczego zahamowa?y wojny szwedzkie z lat 1626-29, 1655-60 i 1703-18. W 1708-10 roku na opisywanym terenie szala?a epidemia d?umy. Podczas bezkrólewia w latach 1733-35 oba miasta by?y plądrowane i rabowane przez wojska rosyjskie. W czasie wojny siedmioletniej ( 1757-63) przez Golub i Kowalewo przeciąga?y bezustannie wojska pruskie i rosyjskie. W 1769 r. na krótko zaj?li Golub konfederaci barscy. W wyniku prowadzonych walk na barki obu miast spad?y ci??ary związane z utrzymaniem wojsk. Poza tym, do upadku gospodarczego przyczyni?a si? równie? egoistyczna polityka szlachty, która p?aci?a bardzo niskie podatki oraz zwolniona by?a z ce?. Tak wi?c gdy w 1772 roku w wyniku I rozbioru Polski komisarze rządu pruskiego przejmowali oba miasta, w Kowalewie znajdowa?y si? tylko 34 domy i 296 obywateli, zaś w Golubiu 105 domów oraz 658 mieszka?ców. Odtąd oba miasta nale?a?y do powiatu che?mi?skiego podleg?ego Urz?dowi Kamer i Domen w Kwidzynie. W Golubiu staną? garnizon strzegący granicy na Drw?cy. W? adze pruskie rozpocz??y nową polityk?, sprowadzając z g??bi Prus kolonistów niemieckich, wprowadzając nowe prawa oraz czyniąc niemiecki j?zykiem urz?dowym.
Po III rozbiorze Polski w 1795 roku pod okupacją pruską znalaz?a si? wi?kszoś? Kujaw z ziemią dobrzy?ską. Terytorium powiatu le?ące na po?udnie od Drw?cy wesz?o w sk?ad prowincji pruskiej pod nazwą Prusy Po?udniowe departament pozna?ski. Po 1796 r. ziemi? dobrzy?ską podporządkowano w?adzom w P?ocku, a ca?y obszar znalaz? si? w powiecie lipnowskim.
Pi?tno na omawianym obszarze wyry?y wojny napoleo?skie. W ciągu zimy 1806-7 stacjonowa?y tu wojska francuskie obcią?ając mieszka?ców licznymi kontrybucjami oraz dokonując rekwizycji. Po traktacie w Tyl?y teren ca?ego dzisiejszego powiatu wszed? w sk?ad Ksi?stwa Warszawskiego. Ziemie wokó? Golubia i Kowalewa w?ączono do departamentu bydgoskiego, natomiast ziemia dobrzy?ska znalaz?a si? w granicach departamentu p?ockiego
W I po?. XIX w. Golub rozwija? si? stosunkowo pomyślnie, natomiast zaznaczy? si? wyra?ny upadek Kowalewa, które w latach 1833-67 utraci?o nawet prawa miejskie. Na prze?omie XIX i XX w. pojawi?y si? oznaki o?ywienia gospodarczego. Podj?to inwestycje komunalne w miastach, próbowano rozwija? przemys? rolno-spo?ywczy. W 1900 roku przez opisywane tereny przeprowadzono lini? kolejową ?ączącą Bydgoszcz z Brodnicą.
W wyniku postanowie? Traktatu Wersalskiego z 1919 roku ziemie obecnego powiatu ponownie znalaz?y si? w granicach pa?stwa polskiego. W okresie mi?dzywojennym podj?to pierwsze zabiegi zmierzające do po?ączenia Golubia z sąsiednim Dobrzyniem le?ącym w powiecie rypi?skim. Miasto to nale?ące w XIX w. do zaboru rosyjskiego bardzo szybko si? rozwija?o i w 1939 roku liczy?o oko?o 5.700 mieszka?ców, z czego po?ow? stanowi?a ludnoś? ?ydowska. W tym samym czasie Golub zamieszkiwa?o przesz?o 3.500 osób, w tym 90% Polaków, 6% ?ydów i 4% Niemców. Po agresji Niemiec na Polsk? pomi?dzy 6 a 7 września opisywane tereny zaj??y wojska hitlerowskie. Od samego początku okupanci rozpocz?li masową eksterminacj? ludności polskiej. Niemcy wymordowali równie? prawie wszystkich ?ydów zamieszkujących w Dobrzyniu. Podczas tej akcji zniszczono cz?ś? zabudowy tego miasta. W Cieszynach ko?o Golubia hitlerowcy utworzyli obóz b?dący filią obozu koncentracyjnego w Stutthofie. W wyniku ofensywy wojsk radzieckich w styczniu 1945 roku Niemcy wycofali si?, ust?pując miejsca Armii Czerwonej, która bez wi?kszych walk zaj??a 23 stycznia 1945 Golub, a w dniu nast?pnym Kowalewo. W krótkim czasie pe?ni? w?adzy w regionie przej??a scentralizowana komunistyczna biurokracja partyjno-pa?stwowa. Tereny na pó?noc od Drw?cy nale?a?y do powiatu wąbrzeskiego, na po?udnie - do powiatu rypi?skiego.
W 1951 r. dosz?o do po?ączenia odr?bnych dotąd miast Golubia i Dobrzynia w jeden ośrodek miejski. W 1956 roku utworzono odr?bny powiat golubsko-dobrzy?ski, co pozytywnie wp?yn??o na rozwój jego stolicy -miasta Golubia-Dobrzynia. Dzi?ki odbudowie i rekonstrukcji zamku miasto sta?o si? wa?nym ośrodkiem turystycznym.
W związku z likwidacją powiatów jako jednostek administracyjnych w 1975 roku przesta? istnie? powiat golubsko-dobrzy?ski, reaktywowany ponownie w 1999 r. w wyniku nowej reformy administracyjnej.
|
Kujawsko-Pomorskie
