Powiat Rypi?ski Powierzchnia: 587,08 km² Mieszkanców: 44 373
Województwo: Kujawsko-Pomorskie
Miasto powiatowe: Rypin Tablica rejestracyjna: CRY
Miasta: Rypin
Gminy: Rypin, Brzuze, Rogowo, Skrwilno, Wąpielisk
Powiat rypi?ski nale?y do najstarszych jednostek terytorialnych pa?stwa polskiego. Rypin sta? si? ośrodkiem odr?bnej jednostki terytorialnej, kasztelanii w XI w., a od XIV wieku by? stolica powiatu. w ciągu tysiąclecia Rypin czterokrotnie pozbawiony by? swej pozycji miasta sto?ecznego dla pó?nocnej cz?ści Ziemi Dobrzy?skiej. Sta?o si? tak z ró?nych przyczyn w latach 1236-1300 (rozbicie dzielnicowe), 1797-1866 (zabory), 1916-1918 (I wojna światowa), 1975-1998 (po reformie gierkowskiej).
Terytorium powiatu rypi?skiego ulega?o zmianom, lecz analizując dzieje powiatu mo?na wyodr?bni? gminy najbardziej z nim związane.
Powiat rypi?ski to cz?ś? Ziemi Dobrzy?skiej, która obejmowa?a obszar mi?dzy Wis?ą, Skrwą i Drw?cą oraz po?o?ona na lewym brzegu Wis?y enklawa Nieszawską. Do czasu rozbiorów powierzchnia Ziemi Dobrzy?skiej wynosi?a 2952 km kwadratowych. Wśród historyków i prawników brakuje zgodności co do statusu Ziemi Dobrzy?skiej w ustroju administracyjnym I Rzeczypospolitej. Traktowana jest, albo jako cz?ś? woj.p?ockiego, inowroc?awskiego, bąd? nawet brzesko - kujawskiego.
J. Siemi?ski w rozprawie akademii Umiej?tności z 1906 r. napisa?, ?e "stan faktyczny ka?e ją [Ziemi? Dobrzy?ską - MB] uzna? za równorz?dna województwu, za ziemi? wojewódzką w przeciwie?stwie do powiatu." Pogląd ten podzieli? te? R. ?aszewski, podkreślając, i? "Tym, co ró?ni?o Ziemi? Dobrzy?ską od innych województw w Polsce by? brak wykszta?conego urz?du wojewody". Rzeczywiste funkcje wojewody spe?nia? kasztelan dobrzy?ski, który zwo?ywa? i prowadzi? pospolite ruszenie, zwo?ywa? sejmiki, zjazdy szlachty, zasiada? w senacie. Drugim, co do wa?ności urz?dnikiem w Ziemi Dobrzy?skiej by? kasztelan rypi?ski, tez senator i dowódca pospolitego ruszenia ca?ej Ziemi w razie absencji kasztelana dobrzy?skiego. Ustawy piotrkowskie z 1496 r. stanowi?y, ?e sejmik Ziemi Dobrzy?skiej mia? obradowa? w Rypinie, a od XVI wieku miejscem jego obrad sta?o si? Lipno, co usankcjonowa?a konstytucja sejmowa z 1567 r.. Sta?o si? tak ze wzgl?du na centralne po?o?enie Lipna w Ziemi Dobrzy?skiej .
Powiaty pojawi?y si? w ustroju Rzeczypospolitej w XIV wieku i początkowo istnia?y jako jednostki sądownictwa szlacheckiego. Dopiero z czasem przej??y funkcje skarbowo-administracyjne i administracyjno-wojskowe. Do I rozbioru w Ziemi dobrzy?skiej istnia?y trzy powiaty sądowe: dobrzy?ski (528 km kwadr.), lipnowski (1252 km kwadr.) i rypi?ski (1172 km kwadr.). Funkcje administracyjne natomiast spe?nia?o dla ca?ej Ziemi jedno starostwo grodowe z siedzibą w Borownikach. W 1768 r. sejm uchwali? konstytucj?, mocą której mia?o powsta? drugie starostwo grodowe w Ziemi Dobrzy?skiej w Rypinie. Jednak gród ten nigdy nie zaczą? funkcjonowa?. I rozbiór Polski spowodowa? odci?cie od Ziemi Dobrzy?skiej Górzna i okolic, który to obszar w?ączono do Prus.
Po II rozbiorze ca?a Ziemia Dobrzy?ska znalaz?a si? pod w?adzą pruską w ramach prowincji Prusy Po?udniowe. Powiaty: Rypin, Lipno i Dobrzy? nad Wis?ą otrzyma?y status powiatów starości?skich i ?ącznie tworzy?y jeden powiat podatkowy w Rypinie. Stan ten utrzyma? si? zaledwie do III rozbioru w 1795 r,, kiedy to decyzją w?adz pruskich ca?a Ziemia Dobrzy?ska sta?a si? powiatem lipnowskim, w którym wyró?niono dwa sądy powiatowe, w Rypinie i Lipnie. Ca?y powiat w?ączono do departamentu p?ockiego. Utworzenie w 1807 r. Ksi?stwa Warszawskiego i w?ączenie do? Ziemi Dobrzy?skiej nie wywo?a?o zmian w granicach powiatów. W 1815 r. Ziemia Dobrzy?ska znalaz?a si? w sk?adzie Królestwa Kongresowego pod ber?em cara.. Nie dosz?o do zmian granic jednostek administracyjnych, a jedynie zmieniono ich nazwy. Departament p?ocki zastąpiono województwem p?ockim, zaś powiat lipnowski sta? si? obwodem lipnowskim, obejmującym nadal ca?ą Ziemi? Dobrzy?ską. w roku 1837 w ramach unifikacji "Kongresówki" z Rosją, w miejsce województw wprowadzono gubernie. W 1842 roku ukaz carski przemianowa? obwody na powiaty, jednak bez zmiany granic. Zmiany takie przyniós? natomiast nast?pny ukaz carski z grudnia 1866 roku, wprowadzający nowy podzia? ziem polskich zaboru rosyjskiego na 10 guberni i 85 powiatów. Ziemia Dobrzy?ska pozosta?a w guberni p?ockiej i administracyjnie nadal stanowi?a powiat lipnowski. Jednak ju? w 1867 roku zosta? z niego wyodr?bniony powiat rypi?ski. w jego sk?ad wchodzi?o jedno miasto (Rypin) i 16 gmin wiejskich ( Chrostkowo, Czermin, Dobrzy? nad Drw?cą, Dzierzno, Gójsk, Okalewo, P?onne, Pr?czki, Rogowo, Starorypin, Skrwilno, Soko?owo, Szczutowo, Wąpielsk i ?a?e). Pó?niej w?adze nada?y Dobrzyniowi prawa miejskie, co zmieni?o uk?ad powiatowy na dwa miasta i 15 gmin wiejskich. Podzia? ten utrzyma? si? do 1916 roku, kiedy to w?adze niemieckie rozporządzeniem z 23 lutego w?ączy?y powiat rypi?ski do powiatu lipnowskiego. Ten stan utrzyma? si? do ko?ca I wojny światowej. Odzyskanie przez Polsk? niepodleg?ości w 1918 roku spowodowa?o koniecznoś? przeprowadzenia reformy administracyjnej pa?stwa, której celem by?oby przezwyci??enie pozosta?ości zaborczych i ujednolicenie kraju. Reform? te nale?y jednak przygotowa?, a dora?ne posuni?cia mia?y na celu zlikwidowanie posuni?? okupantów sprzecznych z ideą przysz?ej reformy. dlatego 14 stycznia 1919 roku ukaza?o si? rozporządzenie ministra spraw wewn?trznych dzielące Ziemie Dobrzy?ską na dwa powiaty: lipnowski i rypi?ski. Na ich czele stan?li rządowi komisarze. Komisarzem RP powiatu rypi?skiego zosta? K. Gorczy?ski. Ziemia Dobrzy?ska sta?a si? te? cz?ścią województwa warszawskiego. 30 września 1919 roku ukaza?o si? rozporządzenie Rady Ministrów, na mocy którego powiatowi komisarze przyj?li tytu?y starostów, a urz?dy powiatowe sta?y si? starostwami. Pierwszym starostą w Rypinie zosta? M. Heyman, a jego zast?pcą B. Klamborski. Nowy powiat rypi?ski liczy? 14 gmin wiejskich i dwie miejskie ( Chrostkowo, Czermin, Dzierzno(Świedziebnia), Okalewo, Osiek, P?onne(Radomin), Pr?czki, Rogowo, Skrwilno, Soko?owo (Zbójno), starorypin(Strzygi), Szczutowo, Wąpielsk, ?a?e i Rypin, Dobrzy? nad Drw?cą. niektóre z wymienionych gmin mia?y siedzib? w innych miejscowościach (nazwy w nawiasach). Wszystkie te gminy podlega?y sądowi grodzkiemu w Rypinie.
1 kwietnia 1938 roku wesz?a w ?ycie ustawa z 12 czerwca 1937 roku o zmianie granic województw: pomorskiego, pozna?skiego, warszawskiego i ?ódzkkiego. W?ączono wtedy do województwa pomorskiego 4 powiaty z województwa warszawskiego: lipnowski, nieszawski, w?oc?awski i rypi?ski. Pomys? tej reformy istnia? ju? w latach dwudziestych. Przemawia?y za nią wzgl?dy polityczne (stworzenie wielkiego Pomorza) jak i gospodarcze (Rypin i Lipno mia?y po?ączenie kolejowe z Toruniem, a nie mia?y go z Warszawą).. Wtedy tak?e przy?ączono województwa pomorskiego Bydgoszcz, która od razu zacz??a zg?asza? aspiracje do pe?nienia roli stolicy województwa. wed?ug spisu z 1921 roku powiat rypi?ski mia? powierzchni?1183 km kwadr., Rypin liczy? 7234, a Dobrzy? 4085 mieszka?ców. Ogó?em ludnoś? powiatu wynosi?a 75081 osób, 86,1% mieszka?ców jako j?zyk ojczysty podawa?o j?zyk polski, a 13,8% inny (niemiecki, hebrajski). Po wybuchu II wojny światowej powiat rypi?ski wraz z ca?ym województwem pomorskim znalaz? si? wśród ziem wcielonych do Rzeszy. Z dniem 26 pa?dziernika 1939 roku Rypin w?ączono do rejencji kwidzy?skiej, b?dącej cz?ścią prowincji Okr?g Rzeszy Gda?skiej --Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig - Westpreussen). Administracją powiatową kierowa? cywilny landrat. Na tym stanowisku w Rypinie do 1945 roku pojawi?o si? a? siedmiu Niemców. Jesienią 1939 roku dosz?o do sporu mi?dzy landratem z Rypinia i Wąbrze?na. Chodzi?o o w?ączenie do jednego powiatu Golubia i Dobrzynia. Formalnie tego nie uczyniono, pozostawiając Dobrzy? w powiecie rypi?skim, jednak faktycznie nadzór administracyjny nad tym miastem zaczą? sprawowa? landrat z Wąbrze?na. Po wojnie reaktywowano województwo pomorskie (ze stolicą w Bydgoszczy), a w jego sk?adzie powiat rypi?ski, ale bez Dobrzynia nad Drw?cą (przy?ączono go do powiatu wąbrzeskiego). Wed?ug danych z 15 maja 1948 roku, powiat rypi?ski mia? [powierzchni? 1188 km kw. i 74944 mieszka?ców. Ustawa z 25 września 1945 roku o reformie podzia?u administracyjnego wsi znosi?a gminy i tworzy?a gromady z gromadzkimi radami narodowymi. W rezultacie powiat rypi?ski tworzy?o 213 gromad. Zmian w podziale administracyjnym powiatów lipnowskiego i rypi?skiego dokonano na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z 12 listopada 1950 roku. z dwóch cz?ści tych powiatów, a tak?e wąbrzeskiego utworzono powiat golubsko-dobrzy?ski. Poza tym wy?ączono z powiatu rypi?skiego Czarni? Du?ą, Szczutowo i Wol?, w?ączają je do powiatu sierpeckiego. Podzia? ustalony w latach 1950-55 przetrwa? do 1975 roku. 28 maja 1975 roku sejm PRL uchwali? ustaw? "o dwustopniowym podziale administracyjnym Pa?stwa oraz zmianie ustawy o radach narodowych". Na mocy tej ustawy zlikwidowano powiaty i powo?ano 49 nowych województw (Rypin znalaz? si? w województwie w?oc?awskim). Kilka gmin powiatu rypi?skiego (Osiek, Świedziebnia, Wąpielsk) w?ączono do województwa toru?skiego, zrywając wielowiekowe wi?zi administracyjne. Reforma administracyjna z 1998 roku przywróci?a powiaty, nadając im rang? drugiego szczebla samorządu terytorialnego. Powiat rypi?ski odradza si?, jednak w mocno okrojonym kszta?cie. Od 1 stycznia 1999 roku, powiat sk?ada si? z miasta Rypin oraz 5 gmin wiejskich: Rypin, Brzuze, Wąpielsk, Rogowo i Skrwilno.
|
Kujawsko-Pomorskie
