Powiat Tucholski Powierzchnia: 1075,27 km² Mieszkanców: 47 190
Województwo: Kujawsko-Pomorskie
Miasto powiatowe: Tuchola Tablica rejestracyjna: CTU
Miasta: Tuchola
Gminy: Tuchola, Cekcyn, Gostycyn, K?sewo, Lubiewo, Śliwice
Ziemia Tucholska od zarania swoich dziejów nale?a?a do obszaru pogranicza terytorialnego jak i kulturowo – etnicznego. To w?aśnie tutaj, w celu ustalenia granic, ściera?y si? ?ywio?y pomorskie i wielkopolskie, jak i polsko – krzy?ackie. Wreszcie, mieszkająca na tym terenie ludnoś? borowiacka jak i po cz?ści kraje?ska tworzy?a swoiste relacje z przybywającymi na przestrzeni wieków osadnikami (Niemcy oraz ?ydzi). To w?aśnie te relacje i wynikające z nich wydarzenia historyczne wpisane w tucholską przestrze? przyrodniczo – geograficzną wp?yn??y na ukszta?towanie kulturowe tej ziemi.
Pierwszych informacji na temat dziejów ziem nale?ących do Powiatu Tucholskiego dostarczają nam badania archeologiczne. Dzi?ki nim mo?na podją? prób? odtworzenia sieci osadniczej w czasach, gdy jeszcze na temat tego obszaru ?ród?a pisane milcza?y. Stosunkowo najwi?cej informacji dotyczy znalezisk o charakterze grzebalnym. Cmentarzyska grobów skrzynkowych bąd? pojedyncze groby odkryto w Bia?owie?y, Bralewnicy, Gostycynie, Kamienicy, Wielkiej i Ma?ej Kloni, Klonowie, Ma?ej Komorzy, Lubiewie, M?dromierzu, Przyrówce, S?upach. W Stobnie oprócz grobów skrzynkowych odkryto popielnic?. W Kie?-pi?skim Moście natrafiono na ślady osady neolitycznej. Odnajdywano równie? d?uta kamienne (Kie?pin, Lubieszyn), w Tucholi kilka monet z czasów rzym-skich oraz siekierk? brązową i kamienny toporek. Na bogatsze znaleziska zawie-rające wyroby z ?elaza oraz brązu natrafiono w Bys?awku i Wysokiej. Odkryto równie? osady kultury pucharów lejkowatych (?alno, Minikowo, Piastoszyn, Racią?) jak i kultury prafi?skiej (Minikowo, Racią?). Wczesnośredniowieczne osady odkryto w ?alnie, Gostycynie K?sowie i Obrowie. Najwa?niejszym grodem, a zarazem najstarszym ośrodkiem administracyjnym z okresu wczesnośre-dniowiecznych dziejów Ziemi Tucholskiej by? Racią?. Na prze?omie XII i XIII w. pe?ni? on równie? wa?ną rol? gospodarczą. Jego zniszczenie w po?owie XIII w. wp?yn??o bezpośrednio na umocnienie jak i rozwój nowego ośrodka – Tucholi, która z czasem z osady targowej sta?a si? jednym z grodów pomorskiego rodu Świ?ców, a nast?pnie siedzibą komturstwa i starostwa.
Znaczącym bod?cem rozwojowym dla Tucholi sta? si? fakt nadania jej przez Krzy?aków w 1346r. praw miejskich. Ów fakt sta? si? jedną z zasadniczych podstaw tego, i? miejscowoś? ta sta?a si? najwi?kszym punktem emanacji gospodarczej jak i kulturowej po?udniowej cz?ści Pomorza.
W tym czasie równie? rozwija?y si? miejscowości znajdujące si? w promieniu oddzia?ywania Tucholi. Sprzyja?a temu intensywna kolonizacja oraz wprowa-dzanie prawa czynszowego, zwanego równie? niemieckim. Wśród lokowanych na tym prawie wsi znajdowa?y si? m.in. takie miejscowości jak: Śliwice (1339), Koślinka (1344), Bladowo (1346), Kie?pin i Racią? (1349), Gostycyn (1350), Bys?aw i Cekcyn (1379), K?sówko (1388).
Równolegle z rozwojem gospodarczym podą?a? rozwój systemu parafialnego, który mia? wówczas zasadniczy wp?yw na kulturowe kszta?towanie oblicza tej ziemi. Niewątpliwie za najstarszą parafi? nale?y uzna? wspólnot? w Racią?u. Drugą by?a zapewne parafia tucholska, o której wspomniano przy okazji wizyty w niej arcybiskupa gnie?nie?skiego Jakuba Świnki (1287r.). Jednak wi?kszoś? parafii powsta?a na przestrzeni XIII – XV w.
Dzieje Ziemi Tucholskiej by?y ściśle powiązane z losami Rzeczypospolitej. Tak wi?c przetacza?y si? t?dy wojny polsko – krzy?ackie o odzyskanie Po-morza, wojny szwedzkie oraz napoleo?skie. Konflikty zbrojne mia?y swoich bohaterów. Jeden ze s?awniejszych to m?ynarz Micha?ko walczący dzielnie ze Szwedami podczas „potopu”.
Mimo przeró?nych kr?tych ście?ek związanych z historią tej ziemi wyda?a ona równie? osoby godne pami?ci, które swoją dzia?alnością zapisa?y si? nie tylko na kartach dziejów regionu. Wśród nich byli: badacz historii kościelnej Jacek Piotr Pruszcz (1605-1668), wyk?adowca na Akademii Krakowskiej Jan Tucholczyk (zmar? w 1557r.), niepospolity kaznodzieja i teolog Jakub Fulgenty Hasjusz (1582-1660),. Z Tucholą związany by? tak?e pochodzący z Nowego Dwo-ru kawaler malta?ski Bart?omiej Nowodworski (1544 – 1624). Wa?ną postacią pochodzącą z K?sowa by? Aleksander K?sowski (1590-1667), opat klasztoru cystersów w Oliwie. Inną wybitną postacią związaną z tym regionem (Pami?towo, Wielka Klonia) by? historyk Reinhold Heidenstein (1553-1621). Z interesującym nas obszarem na prze?omie XIV i XV w. swoje losy związa? równie? wybitny ród pomorskich dzia?aczy spo?eczno – politycznych Koschembahr – ?yskowskich. Znaczący wk?ad w rozwój tego regionu wnios?y tak?e rody ?ali?skich. i Janta – Po?czy?skich.
Znaczny rozwój Tucholi nastąpi? w II po?owie XIX w. Jej rola wzros?a jeszcze bardziej, gdy w 1875r. zosta?a ona ponownie, po ponad stu latach, siedzibą powiatu. Jego pierwszym komisarycznym landratem (starostą) zosta? w?a-ściciel dóbr Kamienica hrabia Karl Hans von Königsmarck (1839-1910) - wybitna posta? biorąca aktywny udzia? w ?yciu spo?eczno – politycznym. Prze?omowy moment dla dziejów tej ziemi stanowi? rozwój kolejnictwa. Tuchola po?ączenie kolejowe otrzyma?a w 1883r. Na prze?omie XIX i XX w. wybudowano nowe linie, które wprost zrewolucjonizowa?y dzieje tej ziemi dając swoisty na-p?d dla rozwoju ca?ego szeregu miejscowości.
Podejmowane przez w?adze pruskie dzia?ania germanizacyjne wp?ywa?y integrująco na spo?ecze?stwo polskie. Na niwie ?ycia spo?eczno - narodowego oprócz cz?onków rodzin Janta Po?czy?skich, Prądzy?skich czy ?yskowskich pojawia?y si? tak?e inne wybitne postacie. Mo?na do nich zaliczy? m.in. uro-dzonego w Wielkiej Kloni Hiacentego Kossowskiego (1797-1846), Wielkopola-nina doktora Kazimierza Karasiewicza (1862-1926), prawnika Paw?a Ossow-skiego (1878-1939) ze Śliwic.
Tymi, którzy badali oraz utrwalali w pami?ci sobie wspó?czesnych dzieje narodu polskiego oraz Pomorza byli m.in. kap?ani wywodzący si? z tucholskiej ziemi. Nale?y do nich urodzony w Kie?pinie ks. Stanis?aw Kujot (1845-1914), uro-dzony w Tucholi wybitny pedagog a tak?e historyk regionalny ks. Romuald Frydrychowicz (1850-1932).
Z Ziemi Tucholskiej wywodzą si? tak?e dwaj biskupi che?mi?scy, urodzony w Obrowie ks. bp Augustyn Rosentreter (1844-1926) oraz pochodzący z Koślinki pod Tucholą ks. bp Jan Jakub Klunder (1849-1927).
Obok aktywnej i ró?norodnej dzia?alności spo?eczności polskiej Ziemi Tucholskiej w XIX w. do g?osu dochodzili równie? jej ?ydowscy jak i niemieccy mieszka?cy. To w?aśnie w czasie zaborów ostatecznie ukszta?towa?a si? gmi-na ?ydowska oraz wspólnoty ewangelickie. Tucholscy ewangelicy w?asnej świątyni doczekali si? w roku 1837. W roku 1844, jako filia chojnickiego zboru ewangelickiego, powsta?a wspólnota w Kamienicy, którą w roku 1873 przenie-siono do Bagienicy. Kolejne zbory powsta?y w: Śliwicach (1887r., Iwcu (1889), Lubiewie (1897r.). Najm?odszy zbór powsta? w latach 1910-1913 w K?-sowie.
Począwszy od po?owy XVIII w. w Tucholi wzrasta?a tak?e liczba osób wyznania moj?eszowego, dla których w latach 1842-44 zbudowano synagog?.
Dwa wielkie wydarzenia XX w. odcisn??y swoje pi?tno na dziejach Ziemi Tucholskiej. W wyniku I wojny światowej odrodzi?o si? pa?stwo polskie. Dla Tucholi, jak i ca?ego kraju rozpoczą? si? trudny okres spajania poszczególnych cz?ści zmartwychwstającej ojczyzny. Obok patriotycznego optymizmu da?y o sobie zna? cechy negatywne ujawniające si? brakiem tolerancji wobec innych narodowości jak i wyzna?. Wybuch II wojny światowej doszcz?tnie zniszczy? istniejący wówczas porządek świata. W lasach Rudzkiego Mostu w pa?dzierniku i listopadzie 1939r. rozstrzelano oko?o 560 Polaków. Zgin?li tak?e ?ydzi zamieszkujący t? ziemi?. Rok 1945 przyniós? nadziej? wolności, ale i czas rozcza-rowa?. Tworzy? si? nowy świat, w którym nie by?o ju? miejsca dla tego co z dawniejszą przesz?ością si? wiąza?o.
Autor: Marek Sass
|
Kujawsko-Pomorskie
