Miasta :: Katalog Miast :: Witaj w twoim mieście

Urzad Miejski Toru?

Wa?y gen. Sikorskiego 8

87-100 Toru?

tel. 56 6118777

Koscioly i Parafie Szpitale Policja, Straz Miejska i Pozarna Uczelnie
Firmy

Miasto zosta?o powo?ane do ?ycia 28 grudnia 1233 r. Toru? by? początkowo za?o?ony przy przeprawie przez Wis?? - w Starym Toruniu. Tam Krzy?acy zbudowali swój pierwszy gród w ziemi che?mi?skiej - jak g?osi legenda - na roz?o?ystym d?bie, a nast?pnie lokowali miasto, które jednak na skutek n?kających osadników wylewów rzeki wkrótce, bo w 1236 r. przeniesiono na obecne miejsce.

Początki osadnictwa na toru?skiej starówce wią?ą si? z rejonem tzw. "Wyspy", blokiem zabudowy mi?dzy ul. Szeroką, ?eglarską i ?azienną, wraz z placem wokó? kościo?a św. Jana. "Wyspa" by?a mo?e miejscem obronnym, otoczonym wa?em, za którym kryli si? w razie niebezpiecze?stwa pierwsi osadnicy. Potem, kiedy powsta?y wa?y, a nast?pnie mury obronne sama "wyspa" straci?a sens, teren wyrównano i pobudowano na nim domy, w których ze wzgl?du na bliskoś? Rynku - mieszkali ch?tnie najbogatsi kupcy i rajcy.

Miasto rozwija?o si? bardzo szybko, ale etapami. Najszybciej rozplanowano ulice w po?udniowej cz?ści Starego Miasta - wokó? "wyspy". G?ównym szlakiem ulicznym by?a wówczas dzisiejsza ul. Kopernika (wówczas św. Anny), która prowadzi?a w kierunku przeprawy w Starym Toruniu. Wkrótce jednak okaza?o si?, ?e za?o?enie miasta w tym punkcie by?o inwestycją tak udaną, ?e trzeba je by?o natychmiast poszerzy?, by zmieści? wszystkich kupców nadciągających ze Śląska, pobliskich ziem polskich, wreszcie z dalekiej Westfalii i Lubeki - ojczyzn miast hanzeatyckich i handlu ba?tyckiego.

Po 1251 r. rozplanowano wi?c Rynek, który sta? si? odtąd centrum miasta, murami obwiedziono pozostający wcześniej poza ich obr?bem klasztor i kośció? franciszkanów. Ju? wkrótce, bo w 1264 r. za?o?ony zosta? kolejny ośrodek miejski - Nowe Miasto. W przeciwie?stwie do Starego, gdzie dominowali kupcy, a z rzemios? najbogatsi - piwowarzy, piekarze i rze?nicy, Nowe Miasto zosta?o za?o?one jako centrum rzemios?a toru?skiego. Miastem rządzi?y w średniowieczu cztery wielkie cechy - piwowarzy, garbarze, sukiennicy i kuśnierze. W drugiej po?owie XIII i w XIV w. powsta?y monumentalne budowle - ratusz i kościo?y: św. Janów, NMP, św. Jakuba. Wi?kszoś? kamienic toru?skich uzyska?a te? swe mury z ceg?y.

Olbrzymi ruch budowlany i nap?yw ludności powodowa? koniecznoś? rozwoju wytwórczości niezb?dnej do zaspokojenia rosnących potrzeb. Pierwsze m?yny toru?skie powsta?y zapewne na przedzamczu, pod ca?kowitą kontrolą krzy?aków.
Ju? w 1259 r. powsta? m?yn na przedmieściach - w Trzeposzu. Toru? nie powsta?by bez swoich cegielni. Ju? w XIII w. powsta?a cegielnia zakonna nad Strugą Toru?ską, a zapewne w tym samym czasie lub niewiele pó?niej powsta?y co najmniej 3 nast?pne cegielnie miejskie nad Wis?ą. Wokó? miasta rozrasta?y si? przedmieścia, na których osiedlali si? ubo?si rzemieślnicy: ko?odzieje, garncarze, kowale, pszczelarze, tragarze - nazwy poszczególnych zawodów zapisane zosta?y w nazwach ulic, dziś ju? nie istniejących. Nad Wis?ą powsta? port, który przynajmniej do ko?ca XIV w. by? portem morskim, obok - w pobli?u Bramy Klasztornej - dzia?a?a stocznia, gdzie budowano zapewne mniejsze jednostki do obs?ugi handlu rzecznego. Na terasach wiślanych, mi?dzy miastem a Kaszczorkiem rozpościera?y si? winnice, nale?ące do najbogatszych kupców. Ca?y ten kompleks (miasta i przedmieścia) obejmowa? w momencie swego najwi?kszego rozkwitu, w ko?cu XIV w., oko?o 20 tysi?cy mieszka?ców. Miasto, co najmniej do po?owy XIV w., by?o cz?onkiem związku miast hanzeatyckich, przewodząc nawet w nim grupie miast pruskich.

Kolejne wieki nie by?y ju? tak ?askawe dla gościnnego portu nad Wis?ą. B?yskawiczny rozwój Gda?ska w drugiej po?owie XIV w. spowodowa? w kolejnym pó?wieczu stopniowe wypieranie kupców toru?skich z handlu morskiego. Miejscowi kupcy musieli szuka? dla siebie i miasta innego miejsca na mapie gospodarczej Polski, do której Toru? zosta? w?ączony w 1454 r. Wis?ą zacz??o sp?ywa? do portu gda?skiego zbo?e z szlacheckich folwarków i ch?opskich pól. Kupcy toru?scy, korzystając z prawa pierwokupu towarów sp?awianych Wis?ą, przejmowali znaczne ilości zbo?a i sprzedawali je w Gda?sku. Na handlu zbo?em wyrós? nowy toru?ski patrycjat - Eskenowie, którzy tak wspaniale rozbudowali potem swoja rezydencj?; Krügerowie, von der Lindenowie - rządzący pó?niej te? w Gda?sku, Koyenowie - którzy pozostawili po sobie ilustrowaną dziesiątkami herbów rodzin spokrewnionych genealogi?, Strobandowie - twórcy gimnazjum toru?skiego i reformatorzy miasta.

Rozwój handlu zbo?owego spowodowa? rewolucj? w zabudowie. Do jego prowadzenia konieczne by?y magazyny - spichlerze. Wcześniej, przed po?ową XV w. toru?scy kupcy zbo?owi mieszkali przy po?udniowym biegu ul. Mostowej. W ciągu jednego stulecia (1450-1550) powsta?o w Toruniu oko?o 60 nowych magazynów na zbo?e. Nied?ugo jednak, oczywiście w wymiarze historycznym, cieszy? si? Toru? z pozycji pośrednika mi?dzy producentami zbo?a i Gda?skiem. Ju? w pierwszej po?owie XVI w. coraz pot??niejsi gda?szczanie i szlachta wymogli na królu zniesienie toru?skiego prawa sk?adu. Nieca?e pó? wieku pó?niej udzia? kupców toru?skich w handlu zbo?owym zosta? ograniczony do minimum. Mimo jednak tak niekorzystnych zmian sytuacji handlowej Toru? trwa? i w drugiej po?owie XVI w. prze?ywa? nawet okres krótkotrwa?ej drugiej swej świetności. Na mocy przywileju królewskiego z 1496 r. miasto otrzyma?o prawo do wybudowania sta?ego mostu przez Wis??. Staną? on ostatecznie w 1500 r. Miasto sta?o si? dost?pne "suchą stopą" dla kupców podą?ających po coraz liczniejszych traktach ówczesnej Rzeczypospolitej, przewo?ących z zachodu na wschód sukno, przyprawy, wina re?skie, sól, a z wschodu na zachód skóry, we?n?, towary orientalne sprowadzane z krajów Wschodu. Wymiana towarów dokonywa?a si? na wielkich jarmarkach organizowanych na szlaku. Z Frankfurtu i Lipska kupcy przeje?d?ali do Poznania, Gniezna, a dalej do Torunia. Tu te? docierali ze swymi towarami gda?szczanie, kupcy z Wilna, Grodna, Mohylewa, Lublina, Wroc?awia. Stopniowo wi?c, w ciągu XVI w. Toru? przeistacza? si? po raz kolejny, tym razem z pośrednika w handlu zbo?owym w miasto wielkich zjazdów kupieckich, miejsce wymiany towarów mi?dzy wschodem i zachodem Europy. Kupcy toru?scy zaopatrujący si? w Gda?sku w poszukiwane towary zamorskie: śledzie, sól, towary kolonialne, przyprawy i sukna angielskie i niderlandzkie, docierali w XVII w. a? po po?udniowo-wschodnie kresy Rzeczypospolitej - na Wo?y?, do Kijowa i Lwowa, dokonując korzystnych transakcji handlowych.

Wiek XVI przyniós? ze sobą równie? wielkie przemiany w dziedzinie religii. W mieście zwyci??y?a w 1557 r. doktryna Marcina Lutra. Rada przej??a nadzór nad majątkiem by?ych katolickich instytucji kościelnych, szpitali i szkó?. Ówczesny burmistrz Jan Stroband zainicjowa? powo?anie gimnazjum akademickiego w Toruniu. Za dat? powstania gimnazjum przyjmuje si? rok 1568, ale sam proces przekszta?cania szko?y parafialnej w nowoczesne gimnazjum humanistyczne zaczą? si? wcześniej, a zako?czy? wraz z reformą szko?y przeprowadzoną przez syna inicjatora - jednego z najwybitniejszych toru?skich m??ów stanu - Henryka Strobanda w 1594 r. W czasie gdy by? on rajcą, a nast?pnie burmistrzem (lata 1586-1609) dokona?a si? w mieście kolejna "rewolucja" tym razem ustrojowa. Stroband zainicjowa? reformy prowadzące do pe?nej centralizacji w?adzy w mieście w r?kach rady - powo?ano tzw. kamlari? miejską, zmodyfikowano lub opracowano od nowa statuty wi?kszości cechów rzemieślniczych, wprowadzono jednolity zarząd przytu?ków, kościo?ów i szkó?, unormowano zarząd tzw. groszem sierocym, wprowadzono nowy podzia? administracyjny miasta i przedmieś? na kwarta?y. W tym samym okresie pobudowano nowy gmach warty i burs? dla uczniów gimnazjum, przebudowano ratusz i arsena?, przygotowany zosta? plan budowy nowoczesnych, bastionowych fortyfikacji obronnych.

Za rządów Strobanda zahamowany zosta? nap?yw ludności katolickiej do cechów toru?skich, w?adze miasta stara?y si? utrudnia? dzia?alnoś? jezuitów, osadzonych przy kościele św. Jana w 1596 r.. By?o to swego rodzaju zapowiedzią nasilającego si? konfliktu wyznaniowego mi?dzy lutaranami a katolikami. Przez przesz?o wiek utrzymywa?y si? jednak zasady tolerancji religijnej, które znalaz?y odd?wi?k w zorganizowanej w Toruniu dyspucie teologicznej miedzy przedstawicielami ró?nych od?amów chrześcija?stwa - tzw. Colloquium Charitativum z 1645 r.

Lata dwudzieste XVII w. przynios?y pierwsze zwiastuny upadku miasta. Spalone w 1629 r. przedmieścia toru?skie ju? nigdy nie zosta?y odbudowane. Nowe fortyfikacje bastionowe z lat czterdziestych XVII w. obj??y tylko obszar miasta w obr?bie murów i ograniczy?y jego rozwój przestrzenny. Kryzys gospodarczy i spo?eczny powodowa? te? nasilenie konfliktu wyznaniowego. Winnych pogarszania si? sytuacji materialnej, niemo?ności spo?ecznego awansu, szukano w pierwszym rz?dzie wśród "obcych" wyznaniowo czy te? pod wzgl?dem etnicznym. Taka te? by?a, upraszczając oczywiście i pomijając szereg przyczyn bezpośrednich, geneza konfliktu luteranów z katolikami - g?ośnego tumultu toru?skiego z 1724 r., który doprowadzi? do splądrowania kolegium jezuickiego przez protestantów, a nast?pnie ści?cia na mocy wyroku sądu królewskiego winnych dopuszczenia do tej sytuacji przywódców spo?eczności lutera?skiej, w tym burmistrza Johanna Gottfrieda Roessnera.

Toru? osiemnastowieczny by? miastem pustoszejącym. Po?ary z czasu obl??enia przez Szwedów w 1703 r. spowodowa?y czasową ruin? ratusza. Na miejscu spalonych kamienic przy Rynku staną? pó?niej nowy kośció? lutera?ski. Po okresie wzgl?dnie pomyślnej koniunktury gospodarczej w trzeciej ?wierci tego stulecia, nastąpi? I rozbiór Rzeczypospolitej. Co prawda Toru? przeszed? pod panowanie pruskie dopiero w 1793 r., ale blokada gospodarcza miasta po 1773 r., a w nast?pstwie rozbiorów rozpad rynku wiślanego i likwidacja dotychczasowych powiąza? handlowych, spowodowa?a wyludnienie miasta i jego upadek gospodarczy.

Ten stan rzeczy utrzymywa? si? te? w pierwszym okresie rządów pruskich (1793-1807) oraz w okresie przynale?ności miasta do Ksi?stwa Warszawskiego i okupacji rosyjskiej (1807-1815). U progu rządów pruskich miasto osiągn??o dno swego upadku demograficznego - liczba mieszka?ców spad?a w 1793 r. do ok. 6 tysi?cy. Kurczy?a si? liczba rzemieślników, jedynie nieliczni kupcy zbo?owi mogli rozwiną? swoje interesy w związku z ponownym uruchomieniem sp?awu do Gda?ska oraz budową Kana?u Bydgoskiego, który otwiera? drog? wodną do centrum pa?stwa pruskiego. Do miasta nap?yn??a liczna grupa urz?dników pruskich, rozlokowano tu te? garnizon. Powrót Torunia pod rządy polskie niewiele zmieni?. Miasto uzyska?o na początku 1808 r. status miasta municypalnego (wraz z Warszawą, Poznaniem i Kaliszem), co podkreśla?o przynajmniej formalną, wi?kszą autonomi? gminy. W latach 1810-1812 Francuzi postanowili uczyni? z Torunia twierdz?. Miasto zosta?o otoczone dwunastoma obmurowanymi i opalisadowanymi bastionami. Mo?liwości obronne nowych umocnie? sprawdzone zosta?y ju? wkrótce podczas obl??enia miasta przez wojska rosyjskie od lutego do kwietnia 1813 r. W trakcie przygotowa? do obrony zosta?y zrównane z ziemią przedmieścia, wieś Mokre oraz po?o?one za Wis?ą Podgórz i Majdan. Obl??enie doprowadzi?o te? do dalszego spustoszenia miasta - ca?kowicie zniszczonych zosta?o 100 domów, 250 by?o znacznie uszkodzonych, jedynie 400 nadawa?o si? do zamieszkania. Na skutek dzia?a? wojennych i zamkni?cia angielskiego rynku zbytu upad? prosperujący jeszcze doś? pomyślnie w okresie poprzednim toru?ski handel zbo?em. Chyli?o si? te? ku upadkowi toru?skie gimnazjum, które utraci?o dwie najwy?sze klasy, przestając tym samym pe?ni? rol? szko?y "pó?uniwersyteckiej".

I znowu na niewiele zda?a si? zmiana przynale?ności pa?stwowej. Prusacy, którzy powrócili do miasta w wyniku postanowie? Kongresu Wiede?skiego (1815), rozbudowali nawet umocnienia obronne wokó? Torunia. Sta? si? on nadgraniczną twierdzą pruską. Zablokowa?o to mo?liwoś? rozwoju przestrzennego miasta. Dopiero w pewnym oddaleniu od pasa umocnie? rozwija? si? zacz??y nowe przedmieścia - robotnicze Mokre, Bydgoskie, Jakubskie i Nowe Przedmieście Che?mi?skie. Przed po?ową XIX w. nie osiągn??y one jednak stanu zaludnienia sprzed spalenia w 1812 r. Utrzymywa?y si? te? bardzo niekorzystne warunki dla rozwoju handlu toru?skiego, który mia? co najwy?ej lokalny zasi?g.

Bardzo wolno dociera?y do miasta najwa?niejsze osiągni?cia cywilizacji technicznej. Pierwszą drog? bitą do Grudziądza pobudowano w 1828 r., po?ączenie telegraficzne z Berlinem zosta?o uruchomione w 1855 r., w 1859 r. zbudowano gazowni? miejską, pierwsze po?ączenie kolejowe (z Bydgoszczą) miasto uzyska?o w 1861 r., w 1899 r. ruszy?a elektrownia i pierwsza linia tramwaju elektrycznego. Fakty te, narastające szczególnie po 1850 r. w sposób lawinowy, stworzy?y korzystniejsze warunki dla rozwoju demograficznego i gospodarczego Torunia. Zanim jednak dosz?o do tego prze?omu zosta? on wyra?nie zdystansowany pod tym wzgl?dem przez pobliską Bydgoszcz i Grudziądz.

Szczególne znaczenie dla przestrzennego otwarcia si? miasta mia?a decyzja o odsuni?ciu od niego umocnie? fortecznych. Zwyci?ska dla Prus wojna z Francją i uzyskane w jej wyniku olbrzymie kontrybucje zosta?y spo?ytkowane m.in. na rozbudow? systemu obronnego zjednoczonych Niemiec. Decyzja ta odbi?a si? te? na dziejach Torunia, uznanego za twierdz? klasy pierwszej. W latach 1878-1892 zbudowano ca?y pierście? nowych fortyfikacji zewn?trznych, na które sk?ada?o si? 7 fortów g?ównych, 6 pośrednich, du?a bateria artylerii oraz schrony dla piechoty i artylerii na mi?dzypolach. Znaczenie strategiczne i gospodarcze miasta wzros?o te? po wybudowaniu w 1873 r. mostu kolejowego na trasie Berlin - Wystru?, b?dącej najdogodniejszym po?ączeniem kolejowym centralnych Niemiec z Prusami Wschodnimi.

Na skutek odsuni?cia od miasta, a nast?pnie likwidacji wewn?trznego pasa fortyfikacji, przylegającego bezpośrednio do murów starówki, mo?liwe si? sta?o zabudowanie opuszczonych przez wojsko terenów. Powsta?o na tym terenie wiele gmachów wojskowych i publicznych, m.in. kośció? garnizonowy (zbudowany w latach 1894-1897), teatr miejski (1903-1904), nowa siedziba banku przy dzisiejszym pl. Rapackiego (1906), budynek Szko?y Przemys?owej (obecne Collegium Maius UMK, 1907). W 1906 r. w?ączono do Torunia gmin? Mokre, która liczy?a w tym czasie ok. 12 tysi?cy mieszka?ców, g?ównie polskich robotników, których ściągn??a do Torunia mo?liwoś? uzyskania pracy przy rozbudowie fortyfikacji. W latach 1861 - 1906 liczba mieszka?ców Torunia wzros?a z ok. 14 do ok. 33 tysi?cy mieszka?ców, a po w?ączeniu Mokrego do ponad 40 tysi?cy mieszka?ców. Po raz pierwszy od przesz?o wieku nastąpi? po 1861 r. przyrost liczby rzemieślników (w latach 1867-1900 ich liczba wzros?a z 195 do 540 mistrzów). Rozwija? si? te? zaczą? miejscowy przemys? - powsta?a fabryka maszyn rolniczych E. Drewitz, rozwin??y si? fabryki pierników (m.in. firma Weese).

Rozwój gospodarczy i demograficzny miasta wp?yną? te? na o?ywienie ?ycia kulturalnego i naukowego w Toruniu. Za początek dziewi?tnastowiecznego o?ywienia zainteresowa? nauką mo?na uzna? wydanie w 1842 r. Historii Torunia autorstwa J.E. Wernicke. W tym samym roku rozpocz??a dzia?alnoś? drukarnia Ernsta Lambecka, który wydawa? te? ksią?ki w j?zyku polskim, m.in. pierwsze legalne wydanie krajowe Pana Tadeusza A. Mickiewicza (1859). W 1853 r. powsta?o te? towarzystwo naukowe "Coppernicus-Verein für Kunst und Wissenschaft zu Thorn", które przyczyni?o si? do o?ywienia zainteresowania historią miasta. Wśród cz?onków tego towarzystwa znale?li si? m.in. Georg Bender (1848-1924), wieloletni pose? do sejmu pruskiego, nadburmsitrz Torunia w latach 1888-1891, a przy tym badacz przesz?ości miasta, a tak?e najwybitniejszy chyba historyk Torunia narodowości niemieckiej Artur Semrau (1862-1940).

Mimo zaniku polskich środowisk inteligenckich po 1793 r., w drugiej po?owie XIX w. Toru? sta? si? ośrodkiem polskiego ruchu narodowego. Związane to by?o przede wszystkim z faktem przeniesienia tutaj w ko?cu 1866 r. redakcji najwa?niejszej w Prusach Zachodnich polskiej "Gazety Toru?skiej" - pierwszy jej numer ukaza? si? w drukarni Józefa Buszczy?skiego 1 I 1867. Kolejną niezwykle wa?ną dla Polaków instytucją związaną z miastem by?o powo?ane 16 grudnia 1875 r. Towarzystwo Naukowe, grupujące przede wszystkim polskich ziemian i kler katolicki z Prus Zachodnich. Na jego czele w latach 1897-1914 sta? ks. Stanis?aw Kujot, wybitny badacz przesz?ości Pomorza.

Na początku XX w. dosz?o do nasilenia konfliktu narodowego mi?dzy Niemcami a Polakami. Przyczyni?y si? do tego dzia?ania tzw. hakaty (Ostmarkverein) oraz ustawa o stowarzyszeniach, w której zakazano u?ywania j?zyka polskiego na otwartych zebraniach publicznych. Tu? przed wybuchem I wojny światowej (1910) miasto liczy?o 46 tysi?cy mieszka?ców, w tym 55-60% Niemców, 38-43% Polaków i ok. 2% ?ydów.

W wyniku przegranej wojny i na mocy decyzji traktatu wersalskiego Toru? ponownie znalaz? si? w granicach pa?stwa polskiego. 18 stycznia 1920 r. do miasta wkroczy?y oddzia?y polskiej Dywizji Pomorskiej. Dwa dni pó?niej przyby? do Torunia pierwszy wojewoda pomorski - Stefan ?aszewski (mianowany ju? w X 1919 r.). Toru? sta? si? tym samym stolicą rozleg?ego województwa obejmującego swym zasi?giem przypad?ą Polsce cz?ś? dawnych Prus Zachodnich. Nowe funkcje administracyjne wymusi?y zmian? charakteru gospodarczego miasta. Z przedwojennej twierdzy przekszta?ca?o si? ono stopniowo w nowoczesny ośrodek administracyjny i centrum ?ycia kulturalnego. W okresie prezydentury Antoniego Bolta (1924-1936) dokonano w Toruniu modernizacji po?ącze? komunikacyjnych i rozpocz?to budow? nowego centrum. Po 1928 r. wzniesiono m.in. gmach Urz?du Wojewódzkiego Pomorskiego (od 1933 r. Dyrekcja Okr?gowa Kolei Pa?stwowych), Dyrekcj? Lasów Pa?stwowych, klasztor i juwenium redemptorystów na Bielanach, maszt i budynek rozg?ośni Polskiego Radia. W 1934 r. Toru? otrzyma? nowoczesny most drogowy, ?ączący miasto z Podgórzem. Liczba mieszka?ców miasta wzros?a w latach 1920-1939 z 37 do 79 tysi?cy. Rozwija? si? te? przemys? - dzia?a?y nadal fabryki pierników, z których najwi?ksza Gustava Weesego zosta?a przej?ta w 1939 r. przez Związek Spó?dzielni Spo?ywców "Spo?em". W 1932 r. uruchomiono najwi?kszy zak?ad przemys?owy Torunia - Belgijsko-Polskie Zak?ady Chemiczne "Polchem" SA, w których podj?to produkcj? kwasu siarkowego i nawozów fosforowych. Rozwija?o si? te? ?ycie naukowe i kulturalne. W 1925 r. powsta? Instytut Ba?tycki, który sta? si? wkrótce g?ównym ośrodkiem bada? pomorzoznawczych w kraju. W 1936 r. przeniesiono jego siedzib? do Gdyni. W 1923 r. otworzono du?ą bibliotek? naukową - Ksią?nic? Miejską, która przej??a na w?asnoś?, bąd? w formie depozytu, rozproszone dotąd zbiory starodruków i ksią?ek naukowych. Bardzo wa?ną rol? odgrywa? w ?yciu kulturalnym miasta teatr, w którym w latach 1920-1939 wystawiono ?ącznie ok. 700 sztuk.

Ten krótki okres dynamicznego rozwoju miasta zosta? przerwany dzia?aniami wojennymi. 7 września 1939 r. do miasta wkroczy?y oddzia?y wehrmachtu. 16 i 17 pa?dziernika 1939 r. niemieckie w?adze policyjne dokona?y pierwszych, masowych aresztowa? wśród ludności polskiej, g?ównie inteligencji i kadry urz?dniczej. Byli oni kierowani do Fortu VII, który sta? si? centralnym wi?zieniem dla Polaków z miasta i okolic. Uwi?ziono razem ok. 1200 osób. Spośród nich w okresie 28 X - 6 XII 1939 r. rozstrzelano w lesie Barbarka ok. 500 osób. Do marca 1941 r. wysiedlono z Torunia ok. 5000 Polaków. Jeszcze na jesieni 1939 r. Niemcy wywie?li do ?odzi ostania grup? ?ydów toru?skich. Pozosta?ych w mieście Polaków w?adze niemieckie zmusza?y do przyj?cia niemieckiej listy narodowej. ?ywio? niemiecki zosta? te? wzmocniony przesiedle?cami z Europy Wschodniej i terenów Rzeszy - ogó?em osiedlono w Toruniu do ko?ca 1944 r. ok. 16 tysi?cy Niemców.

Okupacja niemiecka zako?czy?a si? 1 lutego 1945 r. Tego dnia, na miejsce przebijających si? w kierunku Bydgoszczy oddzia?ów niemieckich, wkroczy?y do miasta oddzia?y wojsk radzieckich. Wkrótce te? utworzono administracj? polską. Jedną z pierwszych decyzji administracyjnych Rządu Tymczasowego wobec Torunia, inspirowaną przez PPR, by?o przeniesienie stolicy województwa pomorskiego z "inteligenckiego" Torunia do "robotniczej" Bydgoszczy (2 marca 1945). Miasto otrzyma?o jednak wkrótce rekompensat? za swą degradacj? w hierarchii administracyjnej kraju. Nap?yw do Torunia repatriowanych ze wschodu profesorów z Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie oraz wcześniejsze dzia?ania podj?te przez lokalne środowiska kulturalne, doprowadzi?y do powstania idei utworzenia w Toruniu uniwersytetu. Zosta? on ostatecznie powo?any do ?ycia 24 sierpnia 1945 r. przez Prezydium Krajowej Rady Narodowej. Pierwszym rektorem Uniwersytetu Miko?aja Kopernika mianowano historyka prof. Ludwika Kolankowskiego. W ciągu swej pi??dziesi?cioletniej historii uczelnia ta wyros?a na jeden z najwa?niejszych ośrodków naukowych i dydaktycznych w skali ca?ego kraju. Studiuje tu obecnie ponad 31 tysi?cy studentów, pod wzgl?dem aktywności naukowej UMK zajmuje czwarte miejsce wśród uniwersytetów polskich. W latach 1967-1973 toru?ska uczelnia uzyska?a nowoczesną bibliotek?, nowe budynki dydaktyczne i mieszkalne dla studentów oraz gmach rektoratu w nowo pobudowanym miasteczku uniwersyteckim na Bielanach. Baza ta jest do dzisiaj rozbudowywana.

Pod wzgl?dem spo?ecznym lata powojenne nie by?y dla miasta korzystne. Degradacja do rangi ośrodka powiatowego, przeniesienie licznych instytucji o zasi?gu regionalnym do Bydgoszczy, zahamowa?y zarówno rozwój ekonomiczny, jak i kulturalny miasta. Tym niemniej dokonywa? si? w tej dziedzinie powolny post?p. W roku 1947 uruchomiono Toru?skie Zak?ady Przemys?u Odzie?owego (obecnie "Torpo"), w roku nastepnym - Pomorskie Zak?ady Wytwórcze Aparatury Niskiego Napi?cia (obecnie "Apator"), a w latach 1950-1955 rozbudowywano i modernizowano istniejące ju? zak?ady ("Polchem") oraz otwierano nowe (m.in. w 1951 r. otwarto Toru?skie Zak?ady Materia?ów Opatrunkowych). Prze?om w tej dziedzinie nastąpi? po 1960 r. Na mocy decyzji w?adz centralnych zlokalizowano w Toruniu dwa wielkie zak?ady przemys?owe - Zak?ady W?ókien Chemicznych "Elana" (uruchomione w 1964 r.) i Toru?ską Prz?dzalni? Czesankową "Merinotex" (1965). Rozwój przemys?u w latach sześ?dziesiątych spowodowa? masowy nap?yw ludności z okolicy. Tylko w "Elanie" i "Merinotexie" zatrudnionych by?o w 1975 r. ?ącznie ok. 10 tysi?cy pracowników.

Rozwój przemys?u spowodowa? przyspieszony wzrost demograficzny. Jeszcze w 1946 r. miasto liczy?o zaledwie 68 tysi?cy mieszka?ców, w 1960 r. -105 tysi?cy, a obecnie ju? ponad 210 tysi?cy. Nap?yw ludności wymusi? te? rozwój przestrzenny miasta. Spośród inwestycji budowlanych niewątpliwie najwi?kszą by?a budowa osiedla "Rubinkowo", na którym mieszka obecnie oko?o po?owy mieszka?ców miasta. Rozwijający si? ośrodek otrzyma? te? nowy szpital (1971), elektrociep?owni?, uj?cie wody pitnej na Drw?cy. Rozbudowano te? sie? komunikacyjną (trasa przelotowa z Bydgoszczy do Gda?ska, nowa linia tramwajowa Merinotex-Elana).

W 1975 r., na skutek reformy administracyjnej kraju, Toru? ponownie sta? si? siedzibą w?adz wojewódzkich. Sytuacja ta jednak jedynie w niewielkim stopniu wp?yn??a na dalszy rozwój miasta. Znacznie wa?niejsze z tego punktu widzenia wydają si? przemiany polityczne, które dokona?y si? w kraju po 1989 r. W wyniku reformy samorządu terytorialnego w?adze miasta uzyska?y rzeczywisty wp?yw na dalszy rozwój Torunia. W 1992 r. Toru? sta? si? te?, na mocy decyzji papie?a Jana Paw?a II, siedzibą biskupstwa. W latach dziewi??dziesiątych miasto zacz??o odzyskiwa? rang? powa?nego ośrodka kulturalnego - okrzep?y odbywające si? w Toruniu mi?dzynarodowe festiwale teatralne i filmowe, wzros?a rola Torunia na mapie turystycznej kraju i Europy. Swego rodzaju ukoronowaniem dzia?a? w?adz miejskich w tej dziedzinie jest fakt wpisania Torunia do rejestru Światowego Dziedzictwa Kultury w grudniu 1997 r.