Powiat Cz?stochowski Powierzchnia: 1519,49 km² Mieszkanców: 133 762 Województwo: Śląskie Miasto powiatowe: Cz?stochowaTablica rejestracyjna: SCZ
Miasta: Blachownia, Koniecpol
Gminy: Blachownia, Koniecpol, Dąbrowa Zielona, Janów, Kamienica Polska, K?omnice, Konopiska, Kruszyna, Lelów, Mstów, Mykanów, Olsztyn, Poczesna, Przyrów, R?dziny, Starcza
Od Średniowiecza a? do rozbiorów Polski obszar obecnego Powiatu Cz?stochowskiego wchodzi? w sk?ad powiatu Lelowskiego w województwie Krakowskim.
Najstarsza wzmianka o Lelowie pochodzi z 1193r. A w początkach XIII wieku by?o to ju? miasto z w?asnym wójtem. Nazwa Lelów odnosi?a si? wówczas do osady nazwanej pó?niej Starym Lelowem, a nast?pnie Staromieściem, po?o?onej w odleg?ości ok. 2 kilometrów od obecnego Lelowa. Przeniesienie miasta związane by?o z wybudowaniem w czasach Kazimierza Wielkiego warownego zamku Lelów. Miasto zosta?o przeniesione na zamkowe podgrodzie i opasane murami obronnymi. W tym samym okresie zbudowany zosta? warowny zamek Olsztyn, którego ruiny zachowa?y si? do dziś, gdy ostatnie pozosta?ości zamku w Lelowie rozebrano w 1805r. G?ównym ośrodkiem miejskim obok Lelowa by? Mstów, który uzyska? prawa miejskie w 1278r. W obydwu miastach odbywa?y si? od XIII wieku targi. Z wystawionego wówczas dokumentu dowiadujemy si? , ?e istnia?y ju? wtedy miejscowości: Cz?stochowa, Irządze, Jaskrów, K?obukowice, Koby?czyce, Konin, Kuchary, ?uszczyn, Mirów, Mokrzesz, R?dziny, Siedlec, Srocko, Wilkowiecko, W?odowice, Zagórze, Zawada, ?erkowice, ?uraw. Jest to zarazem pierwsza historyczna wzmianka o Cz?stochowie. Obok powiatowego Lelowa i przyklasztornego Mstowa powstawa?y kolejne miasta: w 1359 r. prawa miejskie uzyska? Przyrów, Cz?stochowa mi?dzy 1370 a 1377r. , Koniecpol w 1403 r., Olsztyn by? lokowany w 1488 r., Janów w 1696 r.
W latach 1370-1391 pod w?adaniem piastowskiego ksi?cia opolskiego W?adys?awa II (nazwanego pó?niej Opolczykiem) znalaz?a si? zachodnia cz?ś? ziem obecnego powiatu cz?stochowskiego z Cz?stochową. Ksią?? nada? wsi Cz?stochowie prawa miejskie, a w 1382r. ufundowa? na Jasnej Górze klasztor paulinów, których sprowadzi? z W?gier, podarowa? przy tym zakonnikom przywiezioną przez siebie z Rusi ikon? Matki Boskiej. Od tego momentu datuje si? rozwój Cz?stochowy jako g?ównego ośrodka regionu. Wp?yw rządów opolskiego ksi?cia zaznaczy? si? równie? w gospodarce. Inicjowa? budow? ku?nic, co sta?o si? zacządkiem hutnictwa i górnictwa rud ?elaza, ga??zi przemys?u dominujących w regionie a? do drugiej po?owy XX wieku.
W roku 1377 powsta?a pod Cz?stochową ku?nica, która by?a zalą?kiem huty “Cz?stochowa.” W okolicach Gnaszyna powsta?a ku?nica, która by?a zalą?kiem hutnictwa w Blachowni.. Inna ku?nica za?o?ona nad rzeką Kamienica da?a początek osadzie Kamienica-Kuxnica – obecna Kamienica Polska. W ty m czasie dominaci? traci?y takie jednosti jak Mstów, Olsztyn, Przyrów.
U schy?ku XVIII w. dominującym ośrodkiem by?a ju? Cz?stochowa, która mia?a oko?o 300 domów i 1600 mieszka?ców. Po II rozbiorze Polski w 1793 r. okolice Cz?stochowy znalaz?y si? w Królestwie Pruskim. W?adze pruskie utworzy?y wówczas powiat cz?stochowski w departamencie piotrkowskim. Powiat obejmowa? Starą i Nową Cz?stochow?, K?obuck, Krzepice, Mstów i Przyrów.
Gdy w 1807 roku z ziem zaboru pruskiego powsta?o Ksi?stwo Warszawskie, wprowadzono nowy podzia? administracjny , w wyniku którego powiat cz?stochowski znalaz? si? w departamencie kaliskim. Powiatem zarządza? podprefekt (prefekt sta? na czele departamentu). Powiat dzieli? si? na gminy . Na czele gminy wiejskiej sta? mianowany przez prefekta wójt, b?dący jednocześnie urz?dnikiem pa?stwowym i przedstawicielem gminy. W 1809 r. mianowano trzech powiatowych s?dziów pokoju. Po podziale Ksi?stwa Warszawskiego w 1815r. ziemie powiatu cz?stochowskiego znalaz?y si? w Królestwie Polskim (Kongresowym), przy czym powiat zlikwidowano, w?ączając go do powiatu wielu?skiego. Powiat wielu?ski nale?a? do województwa kaliskiego, przemianowanego od 1835 r. na guberni? kaliską, a w 1845 r. zosta? w?ączony do guberni warszawskiej. W I po?owie XIX w., mimo utraty administracyjnej odr?bności, ziemie obecnego powiatu cz?stochowskiego zacz??y rozwija? si? gospodarczo. Zyskiwa?y na znaczeniu niektóre ga??zie przemys?u i rzemios?a, np. tkactwo, którego najwi?kszym ośrodkiem by? początkowo Mstów, gdzie w 1823 r. funkcjonowa?o 48 warsztatów.
W latach 1840-tych znacznymi ośrodkami tkactwa by?y: Czarny Las, Huta Stara i Kamienica Polska, gdzie osiedli?y si? rodziny tkaczy ze Śląska i z Czech. Z kolei w ?ojkach i Rajsku powsta?y papiernie. Donios?e znaczenie dla rozwoju regionu mia?o powstanie linii kolei warszawsko-wiede?skiej, przebiegającej od Warszawy przez Piotrków, Radomsko i Cz?stochow? do Zawiercia i Zag??bia Dąbrowskiego.
W 1867 r. zmieniono podzia? administracyjny Królestwa Polskiego i Cz?stochowa zosta?a ponownie siedzibą powiatu. Przywrócony do istnienia powiat cz?stochowski wszed? w sk?ad guberni piotrkowskiej. W 1867 r. terytorium pwiatu cz?stochowskiego obejmowa?o 192,4 tysiąca hektarów , zamieszkanych przez 85,2 tysiąca osób. W sk?ad powiatu wchodzi?o 21 gmin wiejskich: Barg?y, D?bów, Grabówka, Huta Stara, Kamienica Polska, Kamyk, Ku?niczka, Lipie, Mied?no, Mykanów, Opatów, Olsztyn, Panki, Popów, Potok Z?oty, Przystaj?, R?dziny, R?kszowice, Staropole, Wancerzów, W?glowice oraz 7 gmin miejskich: Cz?stochowa, Janów, K?obuck, Krzepice, Mstów, Olsztyn, Przyrów. W 1877 r. powiat cz?stochowski sk?ada? si? z jednego miasta (Cz?stochowa) i 20 gmin wiejskich (z gminą Przyrów zamiast gminy Staropole i bez gminy Barg?y wcielonej do gminy Kamienica Polska). Na czele powiatu sta? naczelnik, który mia? dwóch zast?pców (nazywanych pomocnikami naczelnika).
Przed wybuchem pierwszej wojny światowej w 1914r. powiat cz?stochowski zamieszkiwa?o 291,5 tysiąca mieszka?ców . W sk?ad powiatu wchodzi?o miasto Cz?stochowa z 94 tysiącami mieszka?ców i 19 gmin wiejskich. Wed?ug danych z 1913 r. w powiecie cz?stochowskim (?ącznie z miastem) w przemyśle i rzemiośle zatrudnionych by?o 25 tysi?cy osób. Liczba zatrudnionych i wartoś? produkcji przemys?owej stawia?a przemys?owy okr?g cz?stochowski na czwartym miejscu w Królestwie (po okr?gu warszawskim, ?ódzkim, Zag??biu Dąbrowskim).
W po?owie listopada 1918r. dr Józef Marczewski, dotychczasowy nadkomisarz miasta Czestochowy , zosta? mianowany na stanowisko “Komisarza rządu polskiego na powiat cz?stochowski”, stając si? pierwszym kierownikiem powiatu w odrodzonej Polsce. Od 1919 r. zosta?a wprowadzona podwójna, pa?stwowa i samorządowa administracja powiatu. Jako organ administracji pa?stwowej utworzono Starostwo Powiatowe. Kierowa? nim Starosta , który by? mianowany przez Ministra Spraw Wewn?trznych. Organem samorządu terytorialnego by? natomiast Sejmik Powiatowy. Sejmik sk?ada? si? z delegatów miast i gmin wchodzących w sk?ad powiatu. Delegaci byli wybierani przez rady miejskie i rady gminne – po 2 delegatów z miasta lub gminy. Sejmik Powiatowy by? organem prawodawczym samorządu. Jako organ wykonawczy samorządu funkcjonowa? Wydzia? Powiatowy w Cz?stochowie, powo?any przez Sejmik . Wydzia? powiatowy ?ączy?a ze Starostwem Powiatowym osoba Starosty. By? jednocześnie przewodniczącym Wydzia?u Powiatowego, a tak?e od 1933 r. Starostą grodzkim. Od 1 stycznia 1933 r. utworzono bowiem Starostwo Grodzkie Cz?stochowskie, wy?ączając samą Cz?stochow? z terytorium powiatu cz?stochowskiego – podobnie jak to zorganizowano obecnie. Powiat cz?stochowski nale?a? do województwa kieleckiego. W 1921 r. obejmowa? powierzchnią 1889 kilometrów kwadratowych i liczy? 145 tysi?cy mieszka?ców. Wchodzące jeszcze wtedy w sk?ad powiatu miasto Cz?stochowa liczy?o wówczas 88,8 tysi?cy mieszka?ców, K?obuck 6,6 tysiąca, Krzepice niewiele ponad 5 tysi?cy.
W 1931r. ludnoś? powiatu liczy?a 182,6 tysiąca osób. Powiat liczy? 289 so?ectw, które obejmowa?y 517 wsi i osiedli, zorganizowanych początkowo w 20 gminach. Starostwo Powiatowe mieści?o si? przy ulicy Dąbrowskiego 4 , a w 1934 r. zosta?o przeniesione do nowego gmachu przy ulicy Sobieskiego 7 (dawniej ulica Nowa). Starostami byli kolejno: Kazimierz Kuhn, Konstanty Eustachlewich, Bazyli Rogowski, W?adys?aw Rozmarynowski.
W dziejach regionu zapisa? si? chlubnie pierwszy starosta, in? Kazimierz Kuhn. Stanowisko obją? w 1920 roku i sprawowa? je przez kilkanaście lat, do roku 1932, gdy przeprowadzi? si? do Stanis?awowa (zosta? tam naczelnikiem wydzia?u w urz?dzie wojewódzkim, a od 1936 r. pracowa? jako wyk?adowca w Instytucie samorządu terytorialnego w Warszawie). W czasie zarządzania przez in?. Kuhna powiatem cz?stochowskim, zrealizowano szereg zainicjowanych przez niego przedsi?wzi??. Wybudowano w powiecie 58 szkó? powszechnych, uruchomiono 90 przedszkoli, wybudowano 225 kilometrów dróg bitych , zorganizowano 118 ochotniczych stra?y po?arnych. W Mstowie powsta? ośrodek zdrowia, w Przyrowie przychodnia weterynaryjna. Starosta cz?stochowski wyda? w tym czasie dwie ksią?ki: “Gospodarka na drogach gminnych” i “Zarys programu i metod pracy samorządu ziemskiego”.
Po zaj?ciu ziem powiatu cz?stochowskiego Niemcy wprowadzili na tym terenie tymczasowy zarząd wojskowy, a administracja cywilna podlega?a początkowo prezydentowi rejencji opolskiej. Jednak ju? 26 pa?dziernika 1939 r. wszed? w ?ycie dekret Hitlera o strukturze i zarządzie obszarów wschodnich, na mocy, którego cz?ś? Polski zosta?a wcielona do Rzeszy. Nowa granica administracyjna i celna , oddzielająca Rzesz? od Generalnej Guberni, przebiega?a równie? przez obszar powiatu cz?stochowskiego. Z cz?ści powiatu cz?stochowskiego wcielonej do Rzeszy utworzony zosta? powiat Blachstadt (Blachownia) z siedzibą w Ostrowach (starostwo czyli Landratur?, umieszczono w budynku pó?niejszego Oddzia?u Chorób P?uc Szpitala im. Weigla). Powiat Blachstadt w?ączono do rejencji opolskiej w prowincji górnośląskiej. Z kolei te gminy powiatu cz?stochowskiego, które znalaz?y si? w Generalnej Guberni, zosta?y w?ączone do powiatu radomszcza?skiego. Powiat cz?stochowski przesta? istnie?.
Dekretem Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 21 sierpnia 1944r. uchylono podzia? administracyjny na terytorium Polski przez okupanta. Przywrócony zosta? podzia? i uk?ad administracyjny wed?óg stanu z 1 września 1939 r. Reaktywowano organa admonistracji pa?stwowej I i II instancji, przywrócono podzia? na gminy wiejskie. W granicach powiatu cz?stochowskiego pozosta?y gminy:D?bów, Grabówka, Kamienica Polska, Mstów, Mykanów, Olsztyn, Poczesna, Przyrów, R?dziny, R?kszowice, Wrzosowa.
W latach 1952 – 1954 powiat cz?stochowski obejmowa? 20 gmin. Stan taki nie trwa? d?ugo, bo ju? w 1954 r. w miejsce 20 gmin utworzono 44 gromady, przy czym Blachownia otrzyma?a status osiedla. Iloś? gromad by?a nast?pnie wielokrotnie zmniejszana. Po tych korektach powiat cz?stochowski w latach 1968 -1973 obejmowa? 1 miasto – Blachowni? i 21 gromad: Borowno, D?bów, Gnaszyn Dolny , Grabówka, Hutki, Janów, Kamienica Polska , Konopiska, Lubojna, Mokrzesz, Mstów, Mykanów, Olsztyn, Ostrowy, Poczesna, Przyrów, R?dziny, Rudniki, Starcza, Stary Cykarzew, Wrzosowa.
Istniejący przed 1975 r. Powiat cz?stochowski obejmowa? obszar 98 480 hektarów, co stanowi?o 10,3 % obszaru województwa katowickiego. Wed?ug danych na koniec 1970 r. w powiecie cz?stochowskim mieszka?o 115,6 tysiąca osób, co stanowi?o 3,1% ludności województwa katowickiego. Liczba osób zamieszka?ych na terenie powiatu wzros?a w okresie 1950 -1970 o 30,1 %. W wyniku kolejnej reformy administracyjnego podzia?u kraju w 1973 r. zlikwidowane zosta?y gromady a w ich miejsce powo?ano 10 gmin: Blachownia, (miasto i gmina), Janów, Kamienica Polska, Konopiska, Mstów, Mykanów, Olsztyn, Poczesna, Przyrów, R?dziny. Nast?pną reformą w 1975 r. zlikwidowano powiaty . Ziemie powiatu cz?stochowskiego znalaz?y si? w województwie cz?stochowskim tworząc jego centralną cz?ś?. W granicach województwa cz?stochowskiego znalaz?y si? równie? pozosta?e obszary, które dziś wchodzą w sk?ad powiatu cz?stochowskiego. Powiat cz?stochowski powróci? na map? administracyjną kraju z dniem 1 stycznia 1999 r., na podstawie ustawy z 24 lipca 1998 r. Jednocześnie zlikwidowano województwo cz?stochowskie i nowy powiat cz?stochowski znalaz? si? w pó?nocnej cz?ści nowego województwa śląskiego.
|
Śląskie
