Urząd Miejski Świ?toch?owice
ul. Katowicka 54
41-600 Świ?toch?owice
tel. 032-349-18-00
Kościo?y i Parafie Szpitale Policja, Stra? Miejska i Po?arna
Firmy
Historia Świ?toch?owic si?ga ko?ca XIII w. Jako pierwsza w przekazach ?ród?owych pojawi?a si? wzmianka dotycząca Chropaczowa. Nazw? "CHROPAZCOW" wymieniono 21 lipca 1295 r. w dokumencie ksi?cia bytomskiego Kazimierza II. Dopiero 18 lat pó?niej, 25 maja 1313 r., w dokumencie ksi?cia Ziemowita wyst?pują "SWENTOCHLOWICZE". Obydwie osady powsta?y zapewne 100 – 150 lat wcześniej, jako wsie rycerskie. Do po?owy XIX w. nale?a?y do parafii św. Ma?gorzaty w Bytomiu.
W początkowym okresie istnienia Świ?toch?owice sk?ada?y si? z dwóch odr?bnych osad: Ma?ych Świ?toch?owic (nazywanych te? Świ?toch?ówkami) oraz Świ?toch?owic zwanych Du?ymi. Ta w?aśnie "Du?a" cz?ś? powsta?a pó?niej, na prze?omie XIII/XIV w. jako osada lokowana na prawie magdeburskim. W?adz? lokalną na terenie wsi sprawowa? so?tys. W pobli?u tej?e nowo lokowanej osady istnia?a co najmniej od po?owy XII w. stara cz?ś? Świ?toch?owic ("Ma?a"). O tym, ?e wieś sk?ada?a si? z dwóch cz?ści, najlepiej świadczy dokument biskupa krakowskiego Jana z 4 maja 1332 r., mówiący o istnieniu "podwójnych Świ?toch?owic". Jedna cz?ś?, nale?ąca do Miko?aja, identyfikowana jest jako starsza. Po?o?ona by?a w okolicy obecnej ulicy ?o?nierskiej i ciągn??a si? w kierunku ulicy Wolności w Chorzowie.
Prawdopodobnie zbudowana by?a jako wielodro?nica, o doś? chaotycznej zabudowie oraz nieregularnym uk?adzie pól. Druga cz?ś?, w?asnoś? s?dziego ziemi bytomskiej Andrzeja, to pó?niejsze Wielkie Świ?toch?owice, rozlokowane wzd?u? rzeki Rawy oraz równoleg?ej do niej drogi (obecna ul. Wyzwolenia), zaś regularnie wytyczone parcele rozciąga?y si? w kierunku obecnej Ska?ki. Wieś zabudowana by?a jako "rz?dówka", czyli w typowy sposób rozmieszczenia zabudowa? w okresie kolonizacji.
Chropaczów, podobnie jak Świ?toch?owice, lokowany by? na prawie niemieckim. Obydwie wsie nale?a?y raczej do ma?ych: w ko?cu XV w. doliczono si? zaledwie dwunastu gospodarzy w Świ?toch?owicach i dziesi?ciu w Chropaczowie. Przez nast?pne stulecia, do ko?ca XVII w., wsie przechodzi?y przez r?ce kolejnych w?aścicieli. Świ?toch?owice znajdowa?y si? w posiadaniu rodzin: Świ?toch?owskich, Paczy?skich, Kamie?skich, Rotterów, Skallów, Myszkowskich, Guznarów. Podobnie Chropaczów przechodzi? na w?asnoś? kolejnych rodów: Świ?toch?owskich, Rayskich, Mieroszewskich, wreszcie Lewandowskich, Krecików, Woyrschów. W 1806 r. dobra chropaczowskie zosta?y sprzedane królowi Bawarii Maksymilianowi Józefowi, zaś od niego naby? je w 1826 r. Karl Lazarus hrabia Henckel von Donnersmarck ze Świerkla?ca.
Ostatecznie zespolenie Świ?toch?owic "Du?ych" i "Ma?ych" nastąpi?o w 1790 r., gdy w ich posiadanie wszed? Józef von Lippa. Po nim majątek obcią?ony d?ugami przeją? Jan Porembski (1817), zaś po 10 latach przeszed? na w?asnoś? Emila von Rheinhabena, w ko?cu, w 1828 r. tereny te naby? w?aściciel Chropaczowa – Karl Lazarus Henckel von Donnersmarck.
Pierwsza po?owa XIX w. radykalnie zmieni?a charakter miejscowości. W tym czasie nastąpi? gwa?towny rozwój przemys?u – górnictwa i hutnictwa, co spowodowa?o, ?e Świ?toch?owice przekszta?ci?y si? z gminy wiejskiej w przemys?ową. Powsta?a wówczas kolejna osada, która w pó?niejszym okresie wesz?a w sk?ad Świ?toch?owic, a mianowicie Lipiny, w których pierwotnie zabudow? stanowi? jedynie niewielki folwark wchodzący w sk?ad dóbr chropaczowskich (ok. 1750). Najstarsza znana wzmianka o Lipinach pochodzi z zawartej w 1802 r. umowy kupna tych terenów przez Jerzego Karola hrabiego Hesji.
Podobnie kolejna ze wspó?czesnych dzielnic Świ?toch?owic – Zgoda, powsta?a na terenach leśnych, od XVII w. nazywanych "Czarnym Lasem", a nale?ących do miasta Bytomia. Pierwszymi mieszka?cami byli tu gajowi: m. in. rodzina Taraburów, Bieda, Lipa. Tereny Zgody jako pierwsze zosta?y wykorzystane dla celów przemys?owych. W 1777 r. rozpocz?to wydobycie w?gla kamiennego, zaś od 1800 r. – rudy ?elaza. Do lat czterdziestych XIX w. na terenach obecnej Zgody powsta?o 11 kopalni w?gla kamiennego.
Okres pierwszej po?owy XIX w. charakteryzowa? si? gwa?townym rozwojem przemys?u. W du?ym stopniu proces ten dotyczy? tak?e terenów obecnych Świ?toch?owic. Przyczyni? si? do tego przede wszystkim hrabia Karol ?azarz Henckel von Donnersmarck. On to na zakupionym w 1828 r. terenie by?ego gospodarstwa m?y?skiego wybudowa? hut? ?elaza "Bethlen-Falva" (obecna Huta "Florian"), zaś w otwartej w 1831 r. kopalni "Fausta" rozpoczą? eksploatacj? w?gla kamiennego. W 1827 r. Donnersmarck naby? wi?kszoś? udzia?ów kopalni "Matylda" od jej poprzedniego w?aściciela Józefa von Porembskiego, zaś w 1838 r. wybudowa? kolejną hut? ?elaza "Eintracht" ("Zgoda"). W 1886 r. huta ta zosta?a przekszta?cona w fabryk? wysoko specjalistycznych maszyn i urządze? kopalnianych.
W 1848 r. majątek Donnersmarcków przeją? syn Karola ?azarza – Gwidon Henckel. By? on wspó?za?o?ycielem pierwszej spó?ki akcyjnej na Górnym Śląsku – Śląskie Kopalnie i Cynkownie (powsta?ej w 1853 r.), z siedzibą w Lipinach. Spó?ka w krótkim czasie naby?a kopalnie rud cynkowo-o?owiowych (m. in. "Bethlen", "Gute Concordia", "Urszula"), kopalnie w?gla ("Quintoforo", "Śląsk", "Niemcy", "Matylda") i huty cynku ("Guidotto", "Constantia", "Gabor". W latach sześ?dziesiątych i siedemdziesiątych XIX w. spó?ka wybudowa?a na terenie Lipin kolejne huty cynku (m. in. "Dawid"), pra?alni?, walcowni?, fabryk? kwasu siarkowego i nada?a im wspólną nazw? Huta "Silesia".
Rozwój przemys?u przyczyni? si? do rozbudowy obecnych Świ?toch?owic. W 1853 r. powi?kszona zosta?a kolonia robotnicza "Zgoda", a dla potrzeb jej mieszka?ców wybudowano w 1869 r. szko??, zaś w latach 1884 – 1885 r. powsta? kośció? pw. św. Józefa.
W obecnym centrum Świ?toch?owic ca?kowicie zmieni?a si? zabudowa. Na początku lat osiemdziesiątych XIX w. postawiono szko??, w 1884 r. – szpital, zaś w latach 1889-1891 zbudowano kośció? wotywny świ?tych Piotra i Paw?a. Ca?kowicie zmieni?a si? zabudowa mieszkalna świ?toch?owickich ulic. Na prze?omie XIX i XX w. powsta?y kolejne kamienice zlokalizowane g?ównie wzd?u? obecnych ulic Bytomskiej i Katowickiej. Stopniowo zabudowane zosta?o ca?e centrum, a nast?pnie okolice tzw. Piosków, czyli ulicy W. Polaka.
Tak?e w Chropaczowie rozwój przemys?u spowodowa? gwa?towny wzrost liczby ludności, co wiąza?o si? z rozwojem budownictwa mieszkalnego o charakterze miejskim. W 1913 r. poświ?cony zosta? nowy kośció? Matki Bo?ej Ró?a?cowej. Pierwszy budynek szko?y w Chropaczowie powsta? w 1866 r. (drugi w 1898 r.), w 1911 r. wybudowano gmach urz?du gminnego u zbiegu obecnych ulic ?agiewnickiej i Armii Ludowej. W 1883 r. powsta?a kopalnia "Śląsk" z pól w?gowych "Gabor", "Jung" i "Detlev".
Najbardziej spektakularny rozwój prze?y?y Lipiny. Pierwsze lipi?skie kopalnie i huty powsta?y na terenie ca?kowicie niezabudowanym. Uruchomienie w 1826 r. Huty "Dawida" przyczyni?o si? do budowy pierwszych domów z mieszkaniami dla robotników. Budowa kolejnych hut i kopal? spowodowa?a wzrost zapotrzebowania si?? roboczą , co pociągn??o za sobą koniecznoś? budowy mieszka? . Ju? w drugiej po?owie XIX w. Lipiny zacz??y wyprzedza? pod wzgl?dem uprzemys?owienia i liczby ludności Chropaczów, do którego administracyjnie przynale?a?y. Dopiero 13 lipca 1875 r. Lipiny zosta?y decyzją Wydzia?u Powiatowego w Bytomiu od?ączone od Chropaczowa. W ten sposób powsta?a samodzielna gmina Lipiny, obejmująca okoliczne kolonie robotnicze: Piaśniki, Szyb Marcina, Kopanina. Faktyczne utworzenie gminy Lipiny nastąpi?o dopiero 1 kwietnia 1879 r. na mocy dekretu króla pruskiego. Wcześniej, bo w latach 1870 – 1872 zosta? wybudowany kośció? świ?tego Augustyna (najstarszy na terenie obecnych Świ?toch?owic), w 1868 r. powsta?a Gminna Ochotnicza Stra? Po?arna , a w 1862 r. oddano do u?ytku pierwszą szko??.
Tereny obecnej dzielnicy Piaśniki nie stanowi?y w przesz?ości odr?bnej jednostki osadniczej. Zabudowa tego obszaru rozpocz??a si? dopiero oko?o po?owy XIX w. W 1859 r. wybudowano budynek dla zarządu Śląskiej Spó?ki Akcyjnej dla Górnictwa i Hutnictwa, w latach 1862 – 1870 powsta?a kolonia domów robotniczych oraz kamienice mieszkalne, zaś w 1906 r. postawiono szpital.
Do 1922 r. gminy Świ?toch?owice, Lipiny i Chropaczów nale?a?y do powiatu bytomskiego. Po przeprowadzonym w 1921 r. plebiscycie utworzono w 1922 r. powiat świ?toch?owicki (powiat świ?toch?owicki obją? 14 gmin wiejskich i 7 obszarów dworskich), w sk?ad którego wchodzi?y m.in. dzisiejsze dzielnice Lipiny i Chropaczów. W 1929 r. w?ączono tak?e Zgod? (wcześniej nale?ącą do Nowego Bytomia).
Dwudziestolecie mi?dzywojenne przynios?o dalszy rozwój powiatu w wytyczonym ju? kierunku – istniejące kopalnie i huty wcią? zwi?ksza?y swoje mo?liwości produkcyjne. Przez ca?y ten okres Świ?toch?owice pozostawa?y powiatem ziemskim. Prawa miejskie mia?y otrzyma? 1 stycznia 1940 r., jednak nie dosz?o do tego z powodu wybuchu II wojny światowej. Wielu świ?toch?owiczan bra?o udzia? w wojnie, na wszystkich jej frontach. Na terenie Świ?toch?owic, przy Hucie "Zgoda" zosta? w 1943 r. za?o?ony podobóz obozu koncentracyjnego w Oświ?cimiu.
1 stycznia 1947 r. zarządzeniem ówczesnego wojewody katowickiego gmina Świ?toch?owice otrzyma?a prawa miejskie, zaś 17 marca 1951 r. sta?y si? miastem wydzielonym na prawach powiatu. Do miasta zosta?y przy?ączone gminy Lipiny i Chropaczów.
Śląskie
