1. pa?dziernika 1922 roku, po wielu latach stara?, Zabrze uzyska?o prawa miejskie. Nie zosta?o ono jak wiele innych - szczególnie średniowiecznych miast - za?o?one na pniu, lecz mia?o ju? wtedy bogate dzieje. Pierwotne osadnictwo na terenie dzisiejszego miasta związane by?o z licznymi rzeczkami przep?ywającym przez obszar Zabrza. To nad Bytomką w Biskupicach i K?odnicą w Makoszowach odnaleziono ślady bytowania naszych prehistorycznych przodków Nad Potokiem Rokitnickim w Mikulczycach i Rokitnicy zachowa?y si? natomiast pozosta?ości po średniowiecznych sto?kowych gródkach obronnych.

Najstarszą osadą na terenie miasta są Biskupice, wzmiankowane w dokumencie ksi??nej Violi z 1243 roku; niewiele m?odsze: Grzybowice, Rokitnica, Zaborze i Zabrze wymienione zosta?y w "Ksi?dze uposa?enia biskupstwa wroc?awskiego" datowanej na lata 1295-1305. Średniowieczny rodowód mają tak?e Makoszowy, które w 1998 roku obchodzi?y obchody 500-lecia.
Po?o?one pomi?dzy dwoma średniowiecznymi miastami: Bytomiem i Gliwicami, przeci?te handlowymi szlakami prowadzącymi od Bytomia przez Rokitnic? w stron? Wroc?awia i od Bytomia przez Biskupice w stron? Raciborza, Zabrze i okolica by?y doskona?ym miejscem osadniczym. Doskona?ym tym bardziej, ?e ziemia kry?a w sobie niezliczone skarby. Ju? dokument W?adys?awa, ksi?cia opolskiego, dla Biskupic z 1260 roku wspomina o poszukiwaniu o?owiu. Kilka wieków pó?niej, w 1548 roku, Baltazar von Promnic, biskup wroc?awski, udzieli? braciom Janowi i Miko?ajowi z Bierawy przywileju na poszukiwanie i dobywanie kruszców. Wcześniej, w średniowieczu, w pobli?u Biskupic nad rzeką Bytomką, oprócz wielu m?ynów wodnych, za?o?ono ku?nic? ?elaza - pó?niejszą Ku?nic? Rudzką - przetwarzającą wydobywaną w okolicy rud? ?elaza. W XVIII wieku nad tą samą rzeką, na zachód od Zabrza, powsta?a druga ku?nica (Ku?nica Zabrska), w pobli?u której zbudowano osiedle Gwozdek.

Wiek XVIII by? dla Zabrza znaczącym nie tylko w wydarzenia polityczne okresem. W 1736 r. na mapie Homana po raz pierwszy odnotowano istnienie osady Poremba. W latach 1774-1776 za sprawą Macieja Wilczka, dziedzica Zabrza, a tak?e Erdmana von Larisch, za?o?ono szereg nowych kolonii (Paw?ów Górny, Wieś Doroty, Ma?e Zabrze, Marienau, Pilzendorf, Maciejów, Paw?ów Dolny, Ko?czyce), które po latach wesz?y w sk?ad miasta Zabrze.

Znaczącą cezurą dla dziejów Zabrza i okolicy by?o odkrycie w 1790 roku przez Salomona Izaaka z Brabantu bogatych pok?adów w?gla kamiennego na pograniczu Paw?owa i Zaborza. Dobywany tam od 1791 roku w?giel da? początek nie tylko powstaniu kopalni "Królowa Luiza" - ale równie? by? zaczynem rozwoju ró?nych ga??zi przemys?u i gwa?townych zmian w krajobrazie tej cz?ści Śląska.

Zabrze, a tak?e wchodzące w sk?ad klucza dóbr zabrza?skich: Biskupice, Zaborze, Ruda i inne osady, od średniowiecza wchodzi?y w sk?ad przynale?nych biskupowi wroc?awskiemu tak zwanych "dóbr Ujazdu". W XV wieku biskup Jodokus wydzier?awi? dobra klucza zabrza?skiego Janowi, ksi?ciu oświ?cimskiemu i gliwickiemu. W XVI w. znajdowa?y si? one w r?kach rodziny Bierawskich. Spośród cz?onków tego rodu szczególnie utrwali? si? w pami?ci potomnych Sambor Dluhomil, niemi?osiernie ?upiący swych poddanych ch?opów jak i zale?ną ode? szlacht?. Z tego powodu sta? si? on negatywnym bohaterem licznych poda? ludowych.

W ko?cu XVI nowymi w?aścicielami Zabrza i okolicy zostali Giera?towscy a nast?pnie ród Konieckich. W 1675 roku dobra zabrza?skie naby? baron Jerzy Welczek, kanclerz ksi?stwa opolsko-raciborskiego. To on w 1683 r., na granicy swych dóbr, wita? zdą?ającego z wojskiem pod Wiede? króla polskiego Jana III Sobieskiego. Po bezpotomnej śmierci barona Welczka kolejnymi dziedzicami byli Anna Zuzanna z Welczków baronowa von Rauthen, Anna Zuzanna Renata, baronowa von Sobeck, Bernard III hrabia von Praschma, Jan hrabia Dunin oraz Józef hrabia Mieroszowski. W okresie tym rozbudowano nie istniejący dziś zabrza?ski zamek, pobudowano m?yny wodne i tartaki, wzniesiono browar, w którym do warzenia piwa wykorzystywano chmiel z "chmielnicziska" - du?ych upraw tej rośliny rozciągających si? pomi?dzy Zabrzem a Gliwicami. Winną latorośl uprawiano natomiast na po?udniowych stokach wzgórz przy drodze z Zabrza do Biskupic.

W 1748 r. dobra zabrza?skie zosta?y podzielone. Wtedy to hrabia Dunin sprzeda? Biskupice i Rud? Franciszkowi Wolfgangowi von Stechow, który w 1751 r. stworzy? majorat Biskupicko - Rudzko - P?awniowicki, z którego w przysz?ości powstanie jedna z najwi?kszych na Śląsku fortun - fortuna Ballestremów. W 1769 r. w?aścicielem Zabrza zosta? wspomniany ju? syn burmistrza Ko?la - Maciej Wilczek. Mimo ?e posiada? on liczną rodzin? (26 dzieci), fortuna, którą zgromadzi? przesz?a w inne r?ce. Śmier? Macieja Wilczka (1790) zbieg?a si? z odkryciem na jego gruntach pok?adów w?gla. Rozpoczą? si? nowy etap w dziejach Zabrza.

W 1826 r. w?aścicielami dóbr zabrza?skich zostali Donnersmarckowie z pobliskiego Świerkla?ca, którzy dali kolejny impuls w rozwoju gospodarczym regionu. W latach 1818-1819 i 1829-1830 zbudowano 20-kilometrową drog? ?ączącą hut? królewską w Gliwicach z "Królewską Hutą" w dzisiejszym Chorzowie. Droga ta zwana dawniej "Kronprinzenstrasse" (ul. Wolności) sta?a si? w krótkim czasie kr?gos?upem nie tylko zabrza?skiego przemys?u. To przy niej lub w jej pobli?u pobudowano wi?kszoś? obiektów przemys?owych.

Dalszemu rozwojowi gospodarczemu sprzyja?o zbudowanie szlaku kolejowego do Wroc?awia (1845) i Mys?owic (1846), co umo?liwi?o szybkie ekspediowanie w?gla i wytworzonych w Zabrzu i okolicy produktów oraz przywóz potrzebnych surowców. Wraz z rozwojem przemys?u zmienia? si? obraz Zabrza i okolicznych miejscowości, jeszcze niedawno typowo rolniczych. Nap?yw robotników wymusi? budow? patronackich osiedli wraz z ca?ym zapleczem socjalnym. Tylko w Biskupicach koncern Borsiga wybudowa? po 1867 roku, na powierzchni 19 hektarów, 60 domów wielorodzinnych (familoków) dla 2800 pracowników i urz?dników oraz ich rodzin. Podobne osiedla powsta?y w Zaborzu, Starym i Ma?ym Zabrzu.

Przeprowadzona przez w?adze pruskie reforma administracji (1873) spowodowa?a utworzenie powiatu zabrskiego (26 wiosek i okr?gów dworskich). Od tego czasu utar?o si? powiedzenie o Zabrzu jako najwi?kszej wsi w Europie, wiosce, która posiada?a w ko?cu XIX wieku dwie huty ?elaza (trzecia w Biskupicach), kilku kopal? w?gla, kilka koksowni, brykietowni?, hut? szk?a, fabryk? kot?ów, wytwórni? lin i drutu, odlewnie i wytwórnie armatury, gazowni?, cegielni?, tartaki, wytwórnie smarów, m?yny, browary i wiele innych fabryk i zak?adów ró?nych bran?.

Pierwszy szpital za?o?ono w 1856 roku, kolejny w 1892. W 1897 roku uruchomiono w Zaborzu elektrowni?, dzi?ki czemu kursujący od 1894 roku ulicami Starego Zabrza, Ma?ego Zabrza i Zaborza parowy tramwaj mo?na by?o zastąpi? elektrycznym.

Próba uzyskania praw miejskich w 1875 roku nie powiod?a si?. To czego chcieli urz?dnicy nie s?u?y?o kapitalistom. Na wsi p?acono ni?sze podatki, a i swoboda by?a wi?ksza. Pierwsze scalenie gmin (Stare Zabrze, Ma?e Zabrze, Wieś Doroty), bez uzyskiwania praw miejskich, nastąpi?o w 1905 r. Utworzona wspólna gminu Zabrze Liczy?a 56.634 mieszka?ców. Do dyspozycji przyjezdnych by?o kilka hoteli i zajazdów, liczne restauracje i kawiarnie, dziesiątki sklepów i zak?adów us?ugowych ró?nych bran?. W 1902 roku powsta?o Gimnazjum M?skie w Zaborzu (III LO), a w 1907 Gimnazjum ?e?skie w Ma?ym Zabrzu (SP36).

Du?ą rol? kulturotwórczą pe?ni?y wtedy miejscowe zak?ady przemys?owe. Huta Donnersmarcka (huta Zabrze) wybudowa?a kompleks Cassina (obecnie, Teatr Nowy), bibliotek? publiczną (1900), kryty basen kąpielowy, hal? gimnastyczną i wiele innych. W pó?nocnej cz?ści obecnego miasta, Rokitnicy du?ą renomą cieszy? si? kompleks sanatoryjny i wypoczynkowy dla dzieci i doros?ych (obecna siedziba Śląskiej Akademii Medycznej) po?ączony z pot??nym parkiem Rokitnica-Miechowice.

Wybuch I wojny światowej nie przyniós? wi?kszych zmian, jeśli nie liczy? zmiany nazwy gminy Zabrze na Hindenburg (luty 19l5) oraz ściągni?cia do pracy w miejscowych zak?adach licznych je?ców, szczególnie z pokonanych armii rosyjskich. Wojna, a w jej konsekwencji powstania Śląskie, przybli?y?y polsko-niemiecką granic? do op?otków Zabrza, dzieląc jednocześnie powiat zabrza?ski na cz?ś? polską i niemiecką. Kilka lat pó?niej, pozosta?e w granicach republiki weimarskiej gminy, z wyjątkiem przy?ączonej do Gliwic Sośnicy, wesz?y w sk?ad miasta Zabrze (1.O1.1927), którego obszar powi?kszy? si? do 4406 ha. Liczące 127.307 mieszka?ców Zabrze sta?o si? pod wzgl?dem liczby mieszka?ców drugim po Wroc?awiu miastem na Śląsku.

Druga wojna światowa i pierwsze lata powojenne przynios?y mieszka?com Zabrza i okolicznych miejscowości wiele cierpie? i wyrzecze?. 19 marca 1945 roku przejmując administracj? w?adze polskie otrzyma?y miasto obrabowane z ludzi i dóbr materialnych. Z tego te? powodu znaczny wysi?ek poświ?ci? musiano na odbudow? zniszczonego potencja?u przemys?owego. W miejsce deportowanej do Niemiec ludności przyby?y tysiące wysiedlonych mieszka?ców Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej, imigrantów z Niemicc, Francji i Belgii oraz przeludnionych rejonów Kongresówki. W 1951 roku nastąpi?a kolejna reforma administracyjna. W?ączono wówczas do Zabrza: Grzybowice, Mikulczyce, Rokitnic? oraz Ko?czyce, Paw?ów i Makoszowy, a w roku 1954 Helenk? - cz?ś? gminy Stolarzowice. Dziś miasto zajmuje obszar 80 km kwadratowych i zamieszka?e jest przez oko?o 200 tysi?cy osób.