Dogodne warunki naturalne, m.in. ?yzne gleby i sprzyjający klimat spowodowa?y, ?e ju? w VI-VII w. rozpoczą? si? ciąg?y proces osadniczy na terenie dzisiejszego Lublina. Pierwsza osada powsta?a na wzgórzu Czwartek, w pobli?u obecnego Podzamcza. Kolejne osady kszta?towa?y si? równie? na lessowych wzgórzach: Staromiejskim, Bia?kowskim, ?migrodzie i tzw. Grodzisku (obecnie teren Starego Cmentarza ?ydowskiego).

Naukowcy wywodzą nazw? osady Czwartek od funkcji targowych, jakie ona pó?niej pe?ni?a Zbudowany, wg tradycji w X w., na szczycie wzgórza pierwszy kośció? w Lublinie, mia? za patrona św. Miko?aja - opiekuna kupców.

W XII w. ustanowiono w Lublinie kasztelani?. Jej siedziba - drewniany zamek - wznosi?a si? na Wzgórzu Zamkowym, le?ącym pomi?dzy Czwartkiem a Wzgórzem Staromiejskim, które sta?o si? najwa?niejszym miejscem osadniczym pó?niejszego miasta. Jednocześnie powsta? Archidiakonat Lubelski. W 1260 r. przybyli do grodu dominikanie, natomiast na prze?omie XIII i XIV w. zbudowano na Wzgórzu Staromiejskim kośció? parafialny pw. św. Micha?a (rozebrany w XIX w.).

Do szybszego rozwoju lubelskiego grodu przyczyni?y si? wówczas (XII-XIV w.) korzyści, jakie czerpano z mi?dzynarodowego handlu, poniewa? Lublin znalaz? si? na trasie wa?nego szlaku handlowego, wiodącego znad Morza Czarnego do Europy Zachodniej i nad Ba?tyk przez W?odzimierz, Lwów, Che?m, Kazimierz Dolny - skąd rozchodzi? si? w kierunku Gda?ska oraz na Śląsk.

Przywilej królewski, wydany przez króla W?adys?awa ?okietka 15 sierpnia 1317 roku, przyniós? Lublinowi uzyskanie praw miejskich opartych na prawie magdeburskim.
 nadaniem praw miejskich wią?e si? o?ywienie handlowe i gospodarcze Lublina. Powstają równie? okaza?e budowle na Wzgórzu Staromiejskim, jak: zespó? kościelno-klasztorny dominikanów, przebudowany w po?. XIV w., czy kamienice mieszcza?skie.

Kresowe po?o?enie miasta na pograniczu ówczesnego pa?stwa powodowa?o cz?ste najazdy Litwinów, Ja?wingów, Rusinów i Tatarów. W 1341 r. król Kazimierz Wielki i odniós? pod Lublinem zwyci?stwo nad naje?d?cami tatarskimi i wkrótce nakaza? otoczy? miasto murami, wznosząc jednocześnie murowany zamek, wraz z murowaną Kaplicą Świ?tej Trójcy , na Wzgórzu Zamkowym, obok istniejącej baszty (don?onu) z XIII w.

Okres prosperity zawdzi?cza miasto W?adys?awowi Jagielle, który nie zapomnia? lubelskim mieszczanom pośrednictwa w zawarciu ma??e?stwa z Jadwigą i w obj?ciu tronu Polski i Litwy w 1386 r. Lublin zosta? obdarowany przez monarch? licznymi przywilejami i wkrótce sta? si? g?ównym ośrodkiem wymiany handlowej Polski z Litwą. Z inicjatywy króla w 1418 r. wykonane zosta?y w kaplicy zamkowej freski rusko-bizanty?skie, wzniesiono kośció? jako wotum za zwyci?stwo grunwaldzkie, zlokalizowany ju? poza murami Starego Miasta, co świadczy o dynamicznym rozwoju Lublina.

Nast?pca Jagie??y - Kazimierz Jagiello?czyk ustanowi? w 1474 r. stolic? nowopowsta?ego województwa lubelskiego i tej funkcji miasto nie straci?o do dzisiaj.

W XV i XVI w. Lublin rozs?awi?y liczne jarmarki o mi?dzynarodowym charakterze. Przybywali tu wówczas kupcy z ca?ej niemal?e Europy, a tak?e z Turcji, Armenii i g??bokiej Rosji. Jarmarki przyczynia?y si? do rozwoju miasta, wp?ywa?y na jego ?ycie wewn?trzne, kosmopolityzm i wielokulturowoś? a tak?e na dobrobyt mieszka?ców. Lublin stawa? si? miastem atrakcyjnym, do którego ściągali przybysze aby si? szybko wzbogaci?. Miasto poszerza?o swoje granice, nast?powa? dynamiczny rozwój przedmieś?: Krakowskiego, ?migrodu, Czwartku i Zielonego Rynku.

W 1513 r. ukazuje si? pierwsza polska ksią?ka pt. "Raj duszny", której autorem jest Biernat z Lublina, uwa?any za pierwszego pisarza w dziejach Polski, wyprzedzającego tym samym Miko?aja Reja, autora s?ów "Polacy nie g?si i swój j?zyk mają". Biernat g?osi? idee zbli?one do protestanckich, które rozwin??y si? w Lublinie kilkadziesiąt lat pó?niej.

Cz?sto odbywa?y si? tutaj sejmy i zjazdy. Najwi?ksze znaczenie dla dziejów ówczesnej Polski a tak?e Europy mia? Sejm z 1569 r. zako?czony, po pó?rocznych obradach, podpisaniem unii polsko-litewskiej, zwanej Unią Lubelską, która stworzy?a Rzeczpospolitą Obojga Narodów. Po tym wydarzeniu nastąpi? z?oty wiek Lublina.

W II po?. XVI w. Lublin nale?a? do najwa?niejszych ośrodków miejskich Rzeczypospolitej Obojga Narodów - obok Wilna, Gda?ska, Elbląga, Torunia, Poznania , Krakowa i Lwowa. M?odzie? coraz liczniej wyje?d?a?a na studia, nierzadko za granic?. Na miejscu rozwija?o si? szkolnictwo parafialne, znaczenie uzyska?a ?ydowska akademia talmudyczna, znana w ca?ej Europie oraz związana z nią drukarnia ?ydowska, dzia?ająca od 1544 r. Do Lublina dotar?a wówczas silna fala reformacji, od 1562 r. istnia? tu zbór kalwi?ski. Od lat 60-tych XVI w. Lublin uwa?any by? za jeden z g?ównych ośrodków ruchu aria?skiego w Polsce, a nawet za stolic? tego radykalnego wyznania protestanckiego.

"Z?oty wiek" odznacza? si? du?ą tolerancją religijną. Walczono na argumenty nie stosując zaciekle si?y i gwa?tu. W celu zahamowania protestantyzmu sprowadzono do Lublina w 1582 r. jezuitów. którzy powo?ali do ?ycia kolegium jezuickie. Wkrótce odby?o si? kilka publicznych dysput pomi?dzy jezuitami, katolikami i arianami.

Znaczenie Lublina w Rzeczypospolitej jeszcze bardziej wzros?o gdy król Stefan Batory wybra? w 1578 r. Lublin na miejsce Trybuna?u Koronnego dla obszaru Ma?opolski, ?ącznie z województwami: ruskim, podolskim i be?skim, a pó?niej wo?y?skim, brac?awskim i kijowskim. Trybuna? obra? za swoją siedzib? gmach ratusza miejskiego na Rynku. Zapadające tu wyroki mia?y ostateczną moc.

W dobrze zachowanym obiekcie znajduje si? m.in. Muzeum Historii Ratusza i Trybuna?u Koronnego.

Miasto znacznie si? o?ywi?o. Wielu mo?nych budowa?o w?asne rezydencje, usytuowane zazwyczaj na ówczesnych przedmieściach Lublina - stanowiących dzisiaj centrum miasta - np. pa?ace Lubomirskich i Czartoryskich przy Placu Litewskim.

Na Podzamczu rozwin??a si? dzielnica ?ydowska. W 1580 r. powsta? w Lublinie Sejm Czterech Ziem (Waad Arba Aracot) - g?ówne przedstawicielstwo spo?eczno-religijne ?ydów z ca?ej Rzeczypospolitej. Rozkwit prze?ywa?a te? spo?ecznoś? Rusinów, np. w 1588 r. powsta?o bractwo cerkiewne, którego cz?onkami by?y znane rody wywodzące si? z Rusi: Ostrogskich, Sanguszków, Czartoryskich. Po zawarciu unii brzeskiej w 1596 r. coraz wi?ksze znaczenie zaczą? odgrywa? kośció? unicki.

Pojawiające si? na pocz. XVII w. pierwsze konflikty religijne i gospodarcze nasili?y si? w po?owie stulecia wraz z narastającymi problemami tego typu, w ca?ym kraju. W tym czasie nast?puje schy?ek s?ynnych lubelskich jarmarków. Pojawi?y si? epidemie "morowego powietrza", jak np. w 1630 r., gdy d?uma zebra?a ok. 5 tys. ofiar. Najtragiczniejsze skutki dla Lublina jak i dla ca?ego kraju mia?y wojny, które prowadzi?a Rzeczpospolita od po?. XVII w. Powstanie kozackie na Ukrainie w 1648 r wywo?a?o w Lublinie panik? i wyjazd wielu obcych kupców. W 1655 r. wojska kozacko-rosyjskie z?upi?y miasto, zw?aszcza dzielnic? ?ydowską. Rok pó?niej do Lublina wtargn??y wojska szwedzkie, uzmys?awiając mieszka?com czym jest "potop". Zabudowa miasta popad?a w ruin? a ludnoś? zdziesiątkowana. Nastąpi? spadek aktywności gospodarczej mieszczan.

Lata wielkiej wojny pó?nocnej na pocz. XVIII w. przynoszą dalszą ruin? i zubo?enie lublinian, mimo przywileju uzyskanego w 1703 r. od Augusta II zrównującego Lublin z Krakowem, za wiernoś? okazaną monarsze podczas jego walki z królem szwedzkim.

Po zako?czeniu wojny pó?nocnej zacz??y powstawa? nowe inwestycje budowlane, jednak g?ównie sakralne i szlachecko-magnackie. Zabudowa miasta i mieszczanie prezentowali si? bardzo ubogo. Goszczący przejazdem przez Lublin w 1781 r. król Stanis?aw August utkną? karocą w b?ocie przed kościo?em Św. Ducha i dopiero sprowadzone wo?y wyratowa?y monarch? z opresji...

W wyniku dzia?alności Lubelskiej Komisji Boni Ordinis (Dobrego Porządku), która powsta?a w 1780 r. nastąpi?o rozbudzenie i odbudowa ?ycia miejskiego. Restaurowano stare i budowano nowe kamienice, odrestaurowano ratusz nadając mu pi?kny klasycystyczny wystrój, brukowano ulice.

Po blisko 100 latach przerwy odrodzi? si? w Lublinie protestantyzm. W 1788 r. zbudowano ewangelicką świątyni? pw. Świ?tej Trójcy, która funkcjonuje do dzisiaj. O?ywioną dzia?alnoś? prowadzi? Trybuna? Koronny, który spe?nia? równie? rol? lokalnego ośrodka kultury. Mieszczanie lubelscy z radością przywitali og?oszenie Konstytucji 3 Maja. Pierwszym konstytucyjnym prezydentem miasta zosta? wówczas Teodor Gruell-Gretz, Niemiec z Warmii, który swoją gospodarnością zas?u?y? na wdzi?cznoś? lublinian.

Niestety, ju? w 1792 r. miasto zaj??y wojska rosyjskie, które na rozkaz carycy Katarzyny II najecha?y odradzającą si? Rzeczpospolitą.

Insurekcja Kościuszkowska tylko na krótko o?ywi?a niepodleg?ościowe nadzieje. W latach 1795-1809 Lublin znalaz? si? pod zaborem austriackim, który by? jednocześnie okresem zastoju spo?eczno-gospodarczego. Krótkotrwa?y epizod Ksi?stwa Warszawskiego (1809-1815) nie przyniós? wi?kszego o?ywienia gospodarczego, co najwy?ej kulturalne. Kwit?o ?ycie towarzyskie gdy w mieście pojawili si? dyplomaci i oficerowie napoleo?scy.

Po abdykacji Napoleona Lublin zaj?li Rosjanie (1813) a wyniku postanowie? Kongresu Wiede?skiego miasto znalaz?o si? w Królestwie Polskim, a? do po?. XIX w.

Lublin podzielono na dwa cyrku?y: I. - miasto chrześcija?skie i II. - miasto ?ydowskie.

Przez pierwsze kilkanaście lat uda?o si? uporządkowa? i rozbudowa? miasto. Pojawi?y si? pierwsze manufaktury sukiennicze i fabryka tytoniu, rozwija?a si? dzia?alnoś? oświatowa i kulturalna, m.in. w 1818 r., z inicjatywy Stanis?awa Staszica, powsta?o Towarzystwo Przyjació? Nauk a w 1826 r. ods?oni?to pomnik Unii Polsko-Litewskiej.

Lublinianie, podobnie jak wszyscy Polacy, nie chcieli jednak ?y? w gorsecie carskiej zwierzchności i spontanicznie poparli wybuch Powstania Listopadowego.W mieście istnia? ośrodek podziemnej w?adzy powsta?czej, mimo stacjonowania tu 5-tysi?cznego garnizonu rosyjskiego. Do oddzia?ów powsta?czych posz?a po?owa uczniów liceum lubelskiego a prawie wszyscy ze starszych klas. Po upadku powstania na mieszka?ców Lublina spad?y kontrybucje, konfiskaty, aresztowania i zsy?ki na Syberi?.

W II po?. XIX w., w okresie Lublina gubernialnego, w epoce kapitalizmu, uformowa? si? nowy kszta?t urbanistyczny miasta. W 1877 r. Lublin zyska? po?ączenie kolejowe z Warszawą i Kowlem. Powsta?y fabryki maszyn rolniczych, kot?ów, wag, garbarnia, browar, m?yny wodno-parowe, a ich w?aścicielami byli przewa?nie ewangelicy. W przeddzie? wybuchu I wojny światowej liczba mieszka?ców przekroczy?a 80 tys., z czego po?ow? stanowili ?ydzi, 40 % katolicy a ok. 10 % prawos?awni i protestanci.

Wydarzenia rewolucyjne 1905 r. w Polsce i Rosji przynios?y Lublinowi pewne zdobycze, m.in. zak?adano prywatne szko?y średnie z j?zykiem polskim. W 1908 r. powsta?a Biblioteka Publiczna im. Hieronima ?opaci?skiego, w 1914 r. otwarto Muzeum Lubelskie.

W rok po wybuchu I wojny światowej Rosjanie opuścili Lublin a na ich miejsce wkroczy? okupant austriacki. Ci??ką sytuacj? materialną ?agodzi?y wi?ksze swobody w ?yciu publicznym, zarówno kulturalnym jak i oświatowym, a z czasem i politycznym.

U schy?ku 1918 r., gdy Polska odzyskiwa?a niepodleg?y byt, Lublin sta? si? ośrodkiem nowej pa?stwowości - 7 listopada powsta? Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej z Ignacym Daszy?skim na czele, politykiem związanym z Józefem Pi?sudskim. Lublin by? tylko przez cztery dni stolicą Polski, poniewa? ju? 11 listopada Tymczasowy Rząd podporządkowa? si? w?adzom centralnym w Warszawie.

W okresie mi?dzywojennym, w wyniku ukszta?towania granic II Rzeczypospolitej, Lublin znalaz? si? w centrum Polski a województwo lubelskie by?o jedynym w kraju, które nie graniczy?o z ?adnym obcym pa?stwem. Miasto mia?o początkowo bardziej charakter administracyjny i handlowy, ni? przemys?owy. Istniejące fabryki i przedsi?biorstwa przypomina?y zak?ady rzemieślnicze. W latach 30-tych rozpocz?to budow? filii General Motors - przysz?ą Fabryk? Samochodów Ci??arowych a Zak?ady Mechaniczne E. Plagego i T. Laśkiewicza przej??a Lubelska Wytwórnia Samolotów. Zapoczątkowano wa?ne inwestycje komunalne. W 1918 r. powsta? Katolicki Uniwersytet Lubelski, a w 1930 ?ydowska Uczelnia M?drców. Ówczesny Lublin uwa?any by? za znaczący ośrodek kulturalny. Du?e sukcesy osiąga? teatr miejski, zarówno polski jak i ?ydowski, wybitne osiągni?cia notowa?a miejscowa grupa literacko-poetycka z Józefem Czechowiczem, Franciszką Arnsztajnową i Józefem ?obodowskim na czele.

Ci??kie bombardowania niemieckiego lotnictwa, 9 i 13 września 1939 r., spowodowa?y du?e zniszczenia budynków i ulic oraz śmier? kilkuset osób. Od bomby zginą? wówczas m?ody i niezwykle utalentowany poeta Józef Czechowicz. 18 września do miasta wkroczyli Niemcy i rozpoczą? si? jeden z najtragiczniejszych okresów Lublina. Wielkim dramatem by? los 40 tysi?cy ludności ?ydowskiej, którą okupant zamkną? w getcie a w 1942 r. dokona? jej zag?ady w Treblince, Sobiborze, Be??cu i Majdanku. Hitlerowski obóz na Majdanku sta? si? wspólnym grobem kilkuset tysi?cy ludzi z 26 pa?stw Europy! Terrorowi i eksterminacji podlega?a równie? ludnoś? polska, którą wywo?ono na przymusowe roboty do Niemiec lub do obozów koncentracyjnych, torturowano i zabijano w siedzibie gestapo "Pod Zegarem" i na Zamku Lubelskim. Mieszka?cy Lublina odpowiadali zorganizowanym oporem i walką. Ju? w pa?dzierniku 1939 r. powsta?a podziemna organizacja Komenda Obro?ców Polski (rozbita na prze?. 1940/41 r. przez gestapo), nast?pnie S?u?ba Zwyci?stwa Polsce, przekszta?cona w Związek Walki Zbrojnej a pó?niej w .

W Lublinie AK mia?a ok. tysiąca zaprzysi??onych cz?onków, dzia?ających w 6 rejonach miasta, wydzielonych przez w?adze Komendy Okr?gu Armii Krajowej, dowodzonych do 1943 r. przez pu?kownika Kazimierza Tumidajskiego ps. "Marcin". Dzia?a?y tu równie? konspiracyjne jednostki Batalionów Ch?opskich i Armii Ludowej, produkowano bro? i amunicj?, prowadzono tajne nauczanie, wydawano pras? konspiracyjną, likwidowano konfidentów i funkcjonariuszy gestapo i policji, niesiono pomoc wi??niom Majdanka i Zamku oraz ich rodzinom. W dniach 21-23 lipca 1944 r. lubelskie oddzia?y AK i BCH uniemo?liwi?y, opuszczającym Lublin hitlerowcom, dokonanie wielu zniszcze?, jednocześnie obsadzi?y urz?dy i budynki pa?stwowe.

Wkrótce po wkroczeniu wojsk polskich i radzieckich do Lublina oddzia?y AK i BCH zosta?y zmuszone do z?o?enia broni a kierownictwo aresztowano i internowano. Nadesz?y nowe dni "wyzwole?czej okupacji" sowieckiej i podporządkowanej jej Polskiej Partii Robotniczej, PKWN, Krajowej Rady Narodowej, sztabu g?ównego Wojska Polskiego... Od sierpnia 1944 r. do stycznia 1945 Lublin pe?ni? funkcj? stolicy odzyskanych spod okupacji niemieckiej obszarów, zwanych Polską Ludową. Zamek Lubelski, który w czasie zaborów i okupacji hitlerowskiej pe?ni? funkcj? wi?zienne, znowu zape?ni? si? skazanymi - g?ównie polskimi patriotami, nie mogącymi pogodzi? si? z narzuconą, wbrew polskiemu spo?ecze?stwu, rzeczywistością polityczną i spo?eczną.

Pierwsze lata powojenne by?y wykorzystane g?ównie na odbudow? infrastruktury, zniszczonej dzia?aniami wojennymi i okupacją.

Nacjonalizacja przemys?u spowodowa?a zanik znanych firm o wieloletnich tradycjach. Zabrak?o równie? ?ydowskich sklepów i warsztatów rzemieślniczych. Na ka?dym kroku uwidacznia? si? socjalistyczno-siermi??ny charakter lubelskich ulic. Rozbudowywano natomiast intensywnie przemys?: Fabryk? Samochodów Ci??arowych, Lubelskie Zak?ady Graficzne, Lubelskie Zak?ady Naprawy Samochodów, Fabryk? Maszyn Rolniczych i wiele innych - co powodowa?o du?y nap?yw ludności do Lublina i związaną z tym budow? spó?dzielczych dzielnic mieszkaniowych.

Zaraz po wojnie reaktywowano ?ycie oświatowe, m.in powo?ano do ?ycia Uniwersytet Marii Curie Sk?odowskiej, a tak?e kulturalne - dzia?a? Teatr Wojska Polskiego, pó?niej Teatr Dramatyczny im. Juliusza Osterwy, nast?pnie Teatr Muzyczny (1946 r.), Teatr Lalki i Aktora (1954) oraz Filharmonia Lubelska.

Narastający rozd?wi?k pomi?dzy w?adzą polityczną i administracyjną kierowaną przez PZPR a spo?ecze?stwem by? przyczyną strajków robotniczych w 1980 r., które zaowocowa?y wa?nymi przemianami spo?eczno-politycznymi w ca?ej Polsce, a wkrótce powstaniem III Rzeczypospolitej. Strajki wybuch?y w lipcu, najpierw w Wytwórni Sprz?tu Komunikacyjnego w pobliskim Świdniku, po kilku dniach w Lublinie, a nast?pnie ogarn??y ca?y kraj, m.in. Stoczni? Gda?ska, gdzie miesiąc pó?niej zrodzi? si? Niezale?ny Samorządny Związek Zawodowy "Solidarnoś?".

D?ugie i ciekawe dzieje Lublina mo?na naj?atwiej pozna? zwiedzając jego zabytki, muzea, prowadząc rozmowy z gościnnymi mieszka?cami, wśród których m?odzie? szkolna i studencka stanowi po?ow? ludności miasta.

Zród?o:http://www.lublin.pl/historia/.shtml