Powiat Bi?gorajski Powierzchnia: 1677,79 km² Mieszkanców: 104 501 Województwo: Lubelskie Miasto powiatowe: Bi?gorajTablica rejestracyjna: LBL
Miasta: Bi?goraj, Frampol, Józefów, Tarnogród
Gminy: Bi?goraj, Frampol, Józefów, Tarnogród, Aleksandrów, Biszcza, Goraj, Ksi??pol, ?ukowa, Obsza, Potok Górny, Tereszpol, Turobin
Obszar powiatu bi?gorajskiego by? terenem pogranicznym, o który trwa?y wojny Polski z Rusią Kijowską i Halicko - W?odzimierską. Na sta?e ziemi? t? przy?ączy? do Polski w 1366 roku Król Kazimierz Wielki. Najstarsze miejscowości na terenie powiatu to: Turobin, Goraj, Obsza i Zamch.
W średniowieczu naje?d?ali teren obecnego powiatu Tatarzy, w XVII wieku wojska kozacko - tatarskie Bohdana Chmielnickiego, wojska szwedzkie Karola X Gustawa i wojska siedmiogrodzkie Jerzego II Rakoczego. Na początku wieku XVIII licznych zniszcze? dokona?y przemarsze wojsk w okresie wojny pó?nocnej. W okresie Polski rozbiorowej obszar powiatu bi?gorajskigo znalaz? si? najpierw w zaborze austriackim, nast?pnie w Ksi?stwie Warszawskim, zaś od 1815 roku w Królestwie Kongresowym, wchodzącym w sk?ad zaboru rosyjskiego. Na terenie powiatu dosz?o do szeregu bitew i potyczek w okresie powstania styczniowego: pod Kobylanką, Józefowem, Tarnogrodem, Jedlinkami, Ciosmami, Panasówką. W okresie I wojny światowej powiat znalaz? si? na terenie operacji zwanej bitwą galicyjską. Do wi?kszych walk dosz?o w okolicach Frampola. W okresie kampanii wrześniowej 1939 roku walczy?y tutaj Armia "Kraków" gen. Antoniego Szyllinga, Armia "Lublin" gen. Tadeusza Piskora, Front Pó?nocny gen. Stefana Dąb Biernackiego. W drugiej po?owie września 1939 roku powiat znalaz? si? pod okupacją radziecką.Ziemia bi?gorajska ponios?a du?e straty w okresie II wojny światowej. Mieszka?ców wywo?ono do obozów zag?ady, na przymusowe roboty do Niemiec, do ośrodków germanizacji. Wiele miejscowości by?o pacyfikowanych, jak np.: Pardysówka, Szarajówka. W powiecie zrodzi? si? silny ruch partyzanckich oddzia?ów Armii Krajowej i Batalionów Ch?opskich. W ramach akcji "Wicher II" dosz?o do jednej z najwi?kszych bitew partyzanckich w Europie - pod Osuchami, gdzie 3 tysi?czne zgrupowanie partyzantów pod dowództwem Edwarda Markiewicza ps. "Kalina", a nast?pnie Konrada Bartoszewskiego "Wira" walczy?o z 10-krotnie przewa?ającymi si?ami niemieckimi.
Do czasów Jagiellonów Równina Bi?gorajska by?a dzikim obszarem porośni?tym puszczą. Rozwojowi osadnictwa nie sprzyja?y zarówno nieko?ystne warunki terenowe ( rozleg?e bagna i mokrad?a ) jak i sytuacja polityczna ( walki polsko - ruskie i najazdy tatarskie ). du?e znaczenie dla rozwoju osadnictwa mia?o powstanie olbrzymiego kompleksu dóbr podskarbiego koronnego Dymitra z Goraja. Dzi?ki poczynaniom Dymitra i jego synów na obrze?ach zachodniej cz?ści puszczy rozwin??o si? wiele wsi, szczególnie w XVI wieku. Z jednej strony osiedla?a si? na rozpatrywanym obszarze ludnoś? polska z Mazur, Mazowsza i Ma?opolski, z drugiej zaś ruska i gromady pasterzy wo?oskich, którzy w Puszczy Solskiej prowadzili zimowy wypas owiec, najintensywniej w XV i XVI wieku. Z osadnictwem wo?oskim związane jest nazwisko Wo?oszyn, czy te? elementy stroju bi?gorajsko - tarnogrodzkiego, jak buty chodaki i drewniana obr?cz zak?adana na g?ow? zwana chame?ką, a tak?e skórzany pas. A? do czasów Unii Lubalskiej przez Ziemi? Bi?gorajską przebiega?a granica polsko - ruska, co mia? odzwierciedlenie w nazwie rzek Bia?a ?ada zwana Polską ?adą i Czarna ?ada zwana Ruską ?adą.
Na pó?nocy zamieszkiwali katolicy, zaś na po?udniu ludnoś? prawos?awna i unici. Czynnikiem przyspieszającym sta?e osadnictwo by?o wzmo?one zapotrzebowanie na zbo?e, którego nadwy?ki transportowano za pomoca sp?awnych do Gda?ska, do którego w?drowa?y te? produkty leśne. Drugim wielkim latyfundium obok Gorajskiego by?a ordynacja Zamojskich. Nazwy wsi po?o?onych wokó? Bi?goraja nawiązujądo samej puszczy i przemys?u leśnego jak np. Dąbrowica, Bukowa, Bukownica, Budziarze, Ciosmy, Smólsko, Korytków. Rozwój osadnictwa wiejskiego pociągną? za soba powstanie miast.
Bi?goraj zosta? za?o?ony 10 września 1578 r. przez Adam Gorajskiego na prawie magdeburskim. By? ośrodkiem kalwinistycznym. Miasto lokowano na skraju najwi?kszej wyspy bezleśnej po?o?onej wśród lasów Równiny Puszcza?skiej nad rzeką Bia?ą ?adą, która wraz z Czarną ?adą wpada do Tanwi. Nazw? miasta nale?y wywodzi? od nazwy topograficznej Bia?y Goraj. Po śmierci fundatora miasta Adama Gorajskiego majątek po nim odziedziczy? jego syn Zbigniew, który nale?a? do elity intelektualnej epoki. O jego postawie obywatelskiej i patriotycznej świadczą s?owa poety Krzysztofa Poradowskiego: "Przeto Zbigniew Gorajski cnych Korczaków plemi? pod Chocimiem z chorągwią swoją skopa? ziemi? ko?skimi kopytami, gdytym Turkom hardym kark schyla? swym pa?aszem twardym. Przeto ich s?awa po koronie s?ynie i do sko?czenia świata na wieki nie zginie". Kolejnymi w?aścicielami Bi?goraja by?a rodzina Szczuków, Potockich, Nowakowskich. Po?o?ony na wzniesieniu Bi?goraj posiada? naturalne walory obronne. Do miasta prowadzi?y 3 bramy: Lubelska, Tarnogrodzka i Zamojska. Zabudowa Bi?goraja by?a jednokondygnacyjna. Materia?em budowlanym by?o wy?ącznie drewno. Drewniane domy kryo najcz?ściej gontem, dranicami i s?omą, zaś ściany bielono wapnem. Struktura etniczna ludności Bi?goraja obejmowa?a 3 grupy narodowościowe: polską, ruską i ?ydowską. Jednym z najwa?niejszych czynników decydującym o pomyślnym rozwoju Bi?goraja by?a wymiana handlowa. Miasto le?a?o na szlaku handlowym z Jaros?awia do Lublina, a tak?e na szlaku wodnym ?ada - Tanew - San - Wis?a. Handel Bi?goraja rozwija? si? przez cotygodniowe targi czwartkowe i jarmarki. Z miasta nad ?adą wywo?ono miód, wyroby kuśnierskie, mi?so. Szerokim popytem cieszy?o si? zielone piwo bi?gorajskie, które bardzo smakowa?o Marii Kazimierze, pó?niejszej królowej,?onie Jana III Sobieskiego. Poeta Jakub Trembecki zalicza? piwo bi?gorajskie do najlepszych w Rzeczpospolitej: "Zielone Bi?gorajskie jak lipiec si? pije, a w g?owie jak wino wianeczkiem si? wije".
G?ównym towarem wywo?onym w XVIII wieku z Bi?goraja by?y jednak?e sita i przetaki, które dociera?y za granic? do Szwecji, Niemiec,W?gier, Mo?dawii, Turcji, a nawet Persji. Ignacy Krasicki tak wspomina Bi?goraj w czasie swojej podró?y do Dubiecka w 1872 roku: "Zaszczyt jego wieloraki s?awny w sita i przetaki". Lokowany wśród lasów Bi?goraj rozwija? si? w spokoju, a? do 1648 roku, kiedy to wojska kozacko-tatarskie oblegające Zamoś? dokona?y wielu zniszcze?, paląc m.in. klasztor franciszka?ski w Puszczy Solskiej. Nie ominą? miasta potop szwedzki. W okresie wojny pó?nocnej Bi?goraj by? odwiedzany przez wojska szwedzkie, rosyjskie, saskie. Po pierwszym rozbiorze Polski miasto znalaz?o si? w zaborze austriackim. Podstawową jednostką wytwórczą w produkcji sit by? rodzinny warsztat sitarski. Podzia? pracy opiera? si? na tym, ?e ?ona przy pomocy córek ca?y rok tka?a siatki, natomiast mą? z synami oprawia? sita w ?uby i sprzedawa? je na rynkach krajowych i zagranicznych. Surowcem do wyrobu sit by?o w?osie ko?skie. Na pobliskie jarmarki i targi sitarze docierali pieszo, niosąc sita na plecach przy pomocy specjalnych drabinek. Dalsze wyprawy odbywali na furmankach. Takie wyprawy trwa?y zwykle do roku, a niekiedy do kilku lat. W najlepszych latach produkcja sit przekracza?a 1,5 mln sztuk. Szczególnie barwną i interesującą stroną folkloru sitarzy by? zbyt i hadel gotowymi sitami.
Ka?dego roku wczesną wiosną Bi?goraj wyludnia? si?. Po?egnanie wyruszjących w świat sitarzy by?o bardzo uroczyste. W dzie? wyjzdu ucztowano od rana w domu, by ko?o po?udnia przenieś? si? pod figur? św.Jana Nepomucena przy trakcie zamojskim. Gdy sitarze wracali, witano ich równie? przy figurze św. Jana Nepomucena. S?ynne z urody bi?gorajanki odznacza?y si? ogromną pracowitością.
Zaj?te od rana do wieczora przy warszatach sitarskich prowadzi?y te? gospodarstwa domowe i rolne, wychowywa?y dzieci, pe?ni?y stra?e noce. Sitarze bi?gorajscy dzi?ki dalekim podró?om, obserwacji wielu miast i krajów prezentowali szeroką wiedz?. W spo?eczności sitarskiej ustali? si? zwyczaj, i? sitarka wychodzi?a wy?ącznie za sitarza. Uroczystości weselne, trwające 10 dni rozpoczyna?y si? w czwartek od oświadczyn. Na uczt? pieczono s?ynne korowoje, czyli placki przystrojone z wierzch figurkami z ciasta i poz?otkiem
|
Lubelskie
