Gminy: ??czna, Cyców, Ludwin, Milejów, Puchaczów, Spiczyn
Tereny obecnego powiatu ??czy?skiego zawsze by?y atrakcyjne dla ludzkiego osadnictwa. Podmok?e, równinne obszary ?ąkowe Pojezierza ??czy?sko-W?odawskiego i Obni?enia Dorohuskiego czy wodopojne, g??bokie doliny Wieprza i Świnki przyciąga?y myśliwych i rybaków, w okresie neolitu hodowców byd?a, a w pó?niejszych czasach hodowców koni. Z kolei lessowe tereny P?askowy?u ?uszczowskiego by?y korzystnym miejscem dla pierwszych osiad?ych tutaj rolników.
Historia osadnictwa pradziejowego na ziemiach ??czy?skich si?ga kilku tysi?cy lat. Ju? w XIX wieku świat?y ksiądz Maksymilian Wrześniewski, proboszcz tutejszej parafii, zaalarmowa? uczonych o archeologicznych śladach napotykanych na piaszczystej wydmie nieopodal ??cznej, na prawym brzegu Wieprza naprzeciw Ciechanek.
Poszukiwania archeologiczne, które w 1875 roku przeprowadzi? profesor ówczesnej Szko?y G?ównej Józef Przyborowski, jeden z najwybitniejszych prehistoryków dzia?ających na terenie Królestwa Polskiego potwierdzi?y istnienie w tym miejscu cmentarzyska cia?opalnego, pochodzącego z lat 1100-400 p.n.e. u?ytkowanego przez ludnoś? kultury ?u?yckiej.
Przypadkowe odkrycie, jakiego dokona? w 1999 roku rolnik w miejscowości Nadrybie Dwór, który w czasie orki zaczepi? p?ugiem o górną p?yt? grobu skrzynkowego pochodzącego z okresu neolitu, dowodzi, ?e ziemie te zasiedla?y ludy pasterskie ju? 4000 – 3000 lat p.n.e. Ten świetnie zachowany grobowiec mo?na obejrze? na placu szkolnym w Nadrybiu gm. Puchaczów.
Inne badania i liczne znaleziska dowodzą, ?e ziemie te zamieszkiwali przedstawiciele wielu kultur i narodowości. W X –XI wieku oprócz Polaków coraz cz?ściej zacz?li osiedla? si? tu Rusini, a w wiekach pó?niejszych, od XVII stulecia mozaik? narodowościową uzupe?niają Niemcy oraz licznie przybywający ?ydzi, którzy w okresie mi?dzywojennym XX wieku stanowili ponad po?ow? mieszka?ców ??cznej.
Pierwsze wzmianki o ??cznej pojawiają si? w dokumentach w po?owie XII wieku, z których to wynika, ?e w?aścicielem cz?ści wsi i terenów po?o?onych na pó?nocny-wschód by? Jaksa z rodu Gryfów. T? cz?ś? ??cznej wraz z przyleg?ymi wsiami podarowa? on benedyktynom z Sieciechowa. W XV-wiecznych ?ród?ach historycznych wieś klasztorna ??czna Mniska, po?o?ona na prawym brzegu Jagielnicy, wyra?nie ju? rozró?niana by?a od nadwieprza?skiej wsi ??czna. Zachodnia cz?ś? ??cznej, ulokowana na wysokim brzegu Wieprza, pozosta?a nadal w r?kach w?adcy.
W okresie rozbicia dzielnicowego ziemie ??czy?skie stanowi?y wschodnie rubie?e pa?stwa i nara?one by?y na zniszczenia wskutek najazdów Rusinów, Litwinów i Tatarów. Nie sprzyja?o to osadnictwu i rozwojowi tych ziem.
O?ywienie i rozwój tych obszarów przypada na okres rządów W?adys?awa Jagie??y, którego panowanie poprzedza zawarcie uk?adu w Krewie w 1385r., piecz?tującego uni? personalną Polski i Litwy. Przez ??czną i ziemi? ??czy?ską prowadzi? g?ówny trakt komunikacyjny mi?dzy Krakowem i Wilnem. W tym czasie znaczenia nabierają miejscowości po?o?one przy tym wa?nym i ruchliwym trakcie: ??czna, Zawieprzyce, Ostrów Lubelski.
Dynamiczny rozwój miasta nastąpi? w XV wieku, kiedy to w 1462 roku ??czna zosta?a wykupiona od Zbigniewa z ??cznej przez mo?ną rodzin? T?czy?skich. Nowy w?aściciel ??cznej, kasztelan krakowski Jan T?czy?ski, podją? intensywne kroki w celu stworzenia du?ego i pr??nego ośrodka gospodarczego. Swoje starania rozpoczą? od uzyskania zgody w?adcy na wykupienie królewskiej cz?ści wsi ??czna, a pó?niej czyni? usilne zabiegi u króla Kazimierza Jagiello?czyka o pozwolenie lokowania miasta. Akt lokacji oraz przywilej na dwa jarmarki król nada? miastu 7 stycznia 1467r. Jego po?o?enie na ruchliwym szlaku handlowym na Litw? i Ruś gwarantowa?o szybki rozwój.
Równie? ??czna Mniska (pó?niejszy Puchaczów), ulokowana nad sp?awną rzeką Jagielnicą korzysta?a z pr??nego rozwoju sąsiada. Jednym z zarządców dóbr mniskich by? Puhaczowski, który poczyni? starania w kierunku nadania dotychczasowej wsi praw miejskich.
Prawa te Puchaczów otrzyma? w 1527 roku. Miasto lokowane by?o na prawie niemieckim, posiada?o przywilej na trzy jarmarki doroczne i jeden cotygodniowy. Za targowisko s?u?y? plac w sąsiedztwie drewnianego klasztoru. Za sprawą rozwini?tej hodowli kóz i ich sprzeda?y plac otrzyma? nazw? „Koziego rynku”, ślady którego zachowa?y si? do obecnych czasów. Niestety, po kl?sce powstania styczniowego w 1869 roku w?adze carskie pozbawi?y Puchaczów praw miejskich.
W?drując w gór? rzeki Wieprz jej przepi?knym prze?omem, z licznymi meandrami dotrzemy do wsi ?a?cuchów, historia której si?ga XIV wieku. Ju? w dokumencie zwanym przywilejem królewskim dla szlachty wydanym w 1413 roku w Horodle znajdujemy wzmiank? o Janie z ?a?cuchowa, kasztelanie zawichojskim. Sto lat pó?niej, król Zygmunt Stary przywilejem z 1519 r. zmieni? wieś dziedziczną na miasto, ustanawiając w nim trzy jarmarki w ciągu roku. Wtedy te? zapewne powsta? murowany zamek po?o?ony na cyplu w kszta?cie pi?ści, otoczony z trzech stron rzeką Wieprz. Prawa miejskie straci? ?a?cuchów na początku XVII wieku.
W I po?owie XVII wieku, pomimo po?arów w 1616 i 1638 roku ??czna prze?ywa?a najwi?kszy okres swojego rozkwitu, gdy w?aścicielem miasta by? podkomorzy lubelski Adam Noskowski, który u króla W?adys?awa IV wystara? si? w 1647 roku o przywilej na trzy nowe jarmarki.
W tym okresie, zwanym „erą Noskowskiego” powsta?y liczne budowle murowane, których znaczna cz?ś? przetrwa?a do dziś, mi?dzy innymi: kośció?, mansjonaria, synagoga. Regres w ?yciu miasta zapoczątkowa?y wojny n?kające Rzeczpospolitą od po?owy XVII wieku, a tak?e epidemie i po?ary. Dopiero, gdy w 1766 roku ówczesny w?aściciel miasta biskup p?ocki Hieronim Szeptycki uzyska? od króla Stanis?awa Poniatowskiego przywilej na dwutygodniowy jarmark na św. Idziego i potwierdzenie dotychczasowych – jarmarki ??czy?skie zyska?y rang? mi?dzynarodowych.
Przybywali na nie, cytując za S?ownikiem Królestwa Polskiego „Ormiany, Greki, ?ydzi, Niemcy, Rosjanie, Turcy, Persowie a nawet kupcy z Finlandii…”. Do niewielkiej ??cznej liczącej w ko?cu XVIII wieku 348 domów i 1510 mieszka?ców w czasie jarmarków przyje?d?a?o kilkanaście tysi?cy ludzi, a obroty si?ga?y 12 mln z?otych. O ??czy?skich jarmarkach pisa? Ignacy Krasicki, a Jan Piotr Norblin utrwali? je w 1803 roku na swoim obrazie „Forie de Lenczna”.
W XIX wieku na skutek upadku Rzeczpospolitej, walk niepodleg?ościowych, a tak?e wytyczenia nowych dróg handlowych i linii kolejowych oraz po?arów w 1846 i 1851 roku, które zniszczy?y ca?ą zabudow? centrum miasta, jarmarki straci?y swój mi?dzynarodowy charakter a ??czna ju? nigdy nie powróci?a do dawnej jarmarcznej świetności.
W cieniu s?ynących mi?dzynarodową s?awą jarmarków ??czy?skich wiele dobrego i ciekawego dzia?o si? za sprawą w?aścicieli niedalekich Zawieprzyc, po?o?onych na prawym brzegu Wieprza. Wieś ta by?a siedzibą dóbr magnackich. Ju? w XVI wieku by? tutaj zamek obronny.
Po Firlejach i Gorajskich, kolejny w?aściciel tych dóbr Piotr Miączy?ski, a pó?niej jego syn Atanazy - wojewoda wo?y?ski utworzy? tzw. klucz zawieprski, a na wzgórzu, w otoczeniu pi?knego parku, wybudowa? barokowy pa?ac.
W 1683r. Atanazy walczy? przy boku króla Jana III Sobieskiego z Turkami pod Wiedniem. Warto te? wspomnie?, ?e Miączy?ski, a tak?e pu?kownik Druszkiewicz, w?aściciel pobliskich dóbr ?a?cuchowskich, brali udzia? w s?ynnej bitwie pod Chocimiem w 1673 r., gromiąc Turków i Tatarów. Z wyprawy tej Miączy?ski przywiód? do Zawieprzyc 2000 je?ców, a wśród nich, jak g?osi legenda, pi?kną ksi??niczk? grecką Teofani?, brank? Kary Mustafy, o wzgl?dy której nasz bohater zabiega? bezskutecznie. Kasztelan na wieś? o jej potajemnych spotkaniach z ukochanym, kaza? oboje zamurowa? w wie?y zamkowej. Epizod ten sta? si? kanwą g?ośnej XIX-wiecznej powieści Aleksandra Bronikowskiego „Zawieprzyce”.
Atanazy by? w dobrej komitywie z królem Janem III Sobieskim. Symbolem tej przyja?ni by?a lipa zasadzona przez króla w Zawieprzycach, która przetrwa?a do lat sześ?dziesiątych XX wieku. Dzisiaj w parku zawieprzyckim mo?na ogląda? miejsce po dawnej „lipie Sobieskiego”.
W opisywanym okresie na ziemiach tych mia?y te? miejsce inne wydarzenia polityczne o znaczeniu ponadregionalnym.
W 1644, 1655, 1668, 1678 i 1685 odbywa?y si? w ??cznej zjazdy ?ydów Korony i Litwy.
W 1716 roku pod ??czną stacjonowa?y wojska konfederacji tarnogrodzkiej, w mieście zaś mieści?a si? kwatera g?ówna marsza?ka Ledóchowskiego, do którego pos?owali nawet wys?a?cy pot??nego Chana.
XIX stulecie obfitowa?o w zrywy niepodleg?ościowe, które nie omin??y tych stron. W Powstaniu Listopadowym udzia? brali równie? mieszka?cy naszego powiatu. Jedną z wybitniejszych postaci tamtych wydarze? by? genera? Ludwik Kicki z Jaszczowa, który po kilku zwyci?skich bitwach poleg? pod Ostro??ką. Kajetan Suffczy?ski z ?a?cuchowa dowodzi? ruchomą gwardią operującą w powiecie che?mskim.
W czasie Powstania Styczniowego dosz?o tutaj do kilku bitew i potyczek. Najwi?ksza bitwa rozegra?a si? 23 lipca 1863 roku, kiedy to oddzia?y powsta?cze w sile 1500 ludzi stoczy?y ci??ki bój pod Kaniwolą (gm. Ludwin).
Do historii przesz?a postawa Kazimierza i Jana Bogdanowiczów, dziedziców Nadrybia, którzy na w?asny koszt zorganizowali oddzia? powsta?czy w sile 400 ludzi i oddzia? konny liczący 60 je?d?ców. Powsta?cy dowodzeni przez Kazimierza Bogdanowicza stoczyli wiele potyczek z wrogiem, a w bitwie pod Rudką ponieśli ostateczną kl?sk?. Kazimierz schwytany przez kozaków 26 lutego pod Zezulinem, 6 marca 1863 roku zosta? stracony w Lublinie, nie chcąc skorzysta? z prośby do cara o u?askawienie. Wyrazem uznania dla jego postawy i patriotyzmu jest pieś?, przekazywana z ust do ust wśród tutejszych mieszka?ców a zaczynająca si? od s?ów:
Bogdanowicz si? nazywa?,
Liczy? lat dwadzieścia par?,
W m?odym wieku okazywa?,
Jak ma czci? ojczyzn?, wiar?…
Na cmentarzu parafialnym w ??cznej w 1999 roku, staraniem Towarzystwa Przyjació? Ziemi ??czy?skiej, ods?oni?to pomnik powsta?ców styczniowych, b?dący symboliczną mogi?ą dowódcy pp?k Bogus?awa Ejtmanowicza i dziesi?ciu ludzi z jego oddzia?u poleg?ych 6 stycznia 1864r. w bitwie pod Jedlanką.
Okres I wojny światowej to intensywne dzia?ania wojenne, które przetoczy?y si? przez tereny powiatu pozostawiając po sobie ruiny i zgliszcza, okolice zape?niając cmentarzami ?o?nierzy niemieckich, austriackich i rosyjskich (mi?dzy innymi cmentarz 370 ?o?nierzy w Charl??u, gmina Spiczn).
Okres ten to tak?e czas aktywnej dzia?alności organizacji konspiracyjnych oraz kolejnego zrywu niepodleg?ościowego Polaków. W 1918 roku podczas rozbrajania posterunku austriackiego w Dratowie zgin??o 10 cz?onków Polskiej Organizacji Wojskowej, pami?ci których poświ?cony jest obelisk wzniesiony przez mieszka?ców nieopodal jeziora dratowskiego.
W czasie wojny polsko-bolszewickiej 16 sierpnia 1920r. pod Cycowem oddzia?y polskiej kawalerii odnios?y b?yskotliwe zwyci?stwo nad przewa?ającymi si?ami wroga. Ogromną rol? odegra? tam 7 Pu?k U?anów dowodzony przez mjr Zygmunta Piaseckiego, którego brawurowa szar?a przewa?y?a losy bitwy cycowskiej. Nazwa „Cyców” na sta?e umieszczona zosta?a na tablicy Grobu Nieznanego ?o?nierza w Warszawie jako przyk?ad chwa?y or??a polskiego.
Niezwykle krwawo w historii ziem powiatu zapisa? si? okres II wojny światowej i okres WiN-owskiego oporu wobec w?adz komunistycznych powojennej Polski. Po kl?sce kampanii wrześniowej, w czasie której 20 września dosz?o do zwyci?skiej potyczki grupy kpt. Stefana ?abickiego o most ??czy?ski, czy ci??kich, dwudniowych walkach (28-29 września) oddzia?ów gen. Zygmunta Podhorskiego o przeprawy na Wieprzu pod Kijanami i Spiczynem zacz??a si? d?uga noc okupacji.
W 1942r. dochodzi w ??cznej do mordu ponad 1000 ?ydów, z ??czy?skiego getta. W kwietniu 1944r. Niemcy pacyfikują Koloni? Ostrówek mordując 24 jej mieszka?ców (pomnik poświ?cony zamordowanym ods?oni?to w 1986r.). W maju 1945r. na skraju lasu siostrzytowskiego UB i NKWD krwawo rozprawia si? z poakowskim oddzia?em „Zawiei”, zabijając 17 partyzantów i paląc okoliczne zabudowania. To tylko przyk?ady niektórych tragicznych wydarze? z najnowszej historii tych ziem.
Liczne groby i pomniki, tych co tutaj polegli pokoleniom ?yjących mają przywraca? pami?? tamtych mrocznych czasów.
Dekada lat pi??dziesiątych i sześ?dziesiątych to czas zastoju i zacofania. Wyjątkiem by? Milejów, w którym dzia?alnoś? Zak?adu Przetwórstwa Owocowo-Warzywnego szczególnie w latach 1960-80 znacząco i pozytywnie wp?yn??a na przemiany w tym rolniczym regionie. Najwi?kszym wydarzeniem w powojennej historii ??cznej i gmin powiatu ??czy?skiego by? rok 1975, w którym zapad?a decyzja rządu o rozpocz?ciu budowy kopalni pilotująco-wydobywczej w Bogdance. Kopalnia w?gla kamiennego „Bogdanka” w sposób istotny zmieni?a krajobraz ekonomiczno-spo?eczny ??cznej i okolicznych gmin. Obecnie „Bogdanka” jest jednym z najwi?kszych zak?adów przemys?owych Lubelszczyzny, jedną z najlepszych i najnowocześniejszych kopal? w kraju. To tak?e powa?ny mecenas sportu i kultury w regionie.
To dzi?ki m.in. tym pozytywnym przemianom, od 1 stycznia 1999r. 23-tysi?czna ??czna pe?ni funkcj? stolicy nowoutworzonego powiatu ??czy?skiego, w sk?ad którego wchodzą gminy: Puchaczów, Milejów, Cyców, Ludwin, Spiczyn i oczywiście ??czna.
Prowadzone inwestycje (m.in. szpital, zak?ad utylizacji, modernizacja i przebudowa dróg i infrastruktury oświatowej), imponujące obiekty sportowe oraz liczne, pi?knie po?o?one jeziora Pojezierza ??czy?sko-W?odawskiego są gwarancją dalszego rozwoju ziemi ??czy?skiej.
|
Lubelskie
