Miasta: ?aga?, Gozdnica, I?owa, Ma?omice, Szprotawa

Gminy: ?aga?, Gozdnica, I?owa, Ma?omice, Szprotawa, Brze?nica, Niegos?awice, Wymiarki

Do zako?czenia II wojny światowej obszar obecnego powiatu ?aga?skiego pokrywa? si? prawie z ówczesnym powiatem szprotawskim. W jego granicach znajdowa?y si? wówczas tak?e Świ?toszów i Przemków. Utworzony z dniem 1. 10. 1932 powiat szprotawski mia? swoją siedzib? w ?aganiu.
W wyniku tzw. operacji dolnośląskiej, która rozpocz??a si? 8 lutego 1945 natarciem g?ównego zgrupowania uderzeniowego I Frontu Ukrai?skiego z przyczó?ka pod Ścinawą zosta? zdobyty ca?y powiat, a linia frontu zatrzyma?a si? na linii Nysy ?u?yckiej. W sk?ad tego zgrupowania wchodzi?y 3 armia gwardii, 13 armia i 52 armia wzmocnione na początku operacji oddzia?ami czo?gów: 25 samodzielnym korpusem pancernym oraz 3 i 4 armią pancerną gwardii.
Ju? 9 lutego wojska radzieckie osiągn??y po?udniowo –zachodnią cz?ś? ówczesnego powiatu szprotawskiego, a 11 lutego 6 korpus zmechanizowany po przegrupowaniu szybkim marszem z rejo-nu Przemkowa przez Witków, Jelenin, Jab?onów i Brze?nic? wieczorem osiągną? lini? rzeki Bóbr w okolicy Miodnicy i Gorzupi Dolnej. Równie? tego samego dnia wieczorem jednostki 10 korpusu pancernego z 4 armii pancernej zdoby?y tam? i nieuszkodzoną elektrowni? na Bobrze (w Gry?ycach).
Ju? 10 lutego znalaz?a si? Szprotawa pod radzieckim obstrza?em. W jego wyniku trafiono obiekty na terenie koszar, kilka kamienic na Rynku oraz strącono krzy? z wie?y kościo?a protestanc-kiego. W dniu 12 lutego wysadzono most na Bobrze, a z miasta wycofa?y si?: oddzia? saperów wysadzający obiekty strategiczne oraz oddzia?y Volkssturmu. Wieczorem 12 lutego o godz. 17 00 wojska radzieckie wesz?y do Szprotawy. Ju? godzinie 19 00 w mieście rozpocz??y p?oną? pierwsze podpalone przez ?o?nierzy radzieckich domy. W mieście pozosta?o 300 mieszka?ców, których dotkn??y ra-bunki, mordy i gwa?ty. Tego samego dnia ca?y pó?nocno-wschodni obszar powiatu znalaz? si? w r?kach armii radzieckiej. Zaciek?y opór stawi?y wojska niemieckie w dniach 10 i 11 lutego radzieckiemu 24 korpusowi 13 armii jedynie w okolicach Leszna Górnego i Dolnego oraz Pstrą?a (pow. Boles?awiec). Przewaga si? rosyjskich szybko z?ama?a opór wojsk niemieckich i 12 lutego ich pododdzia?y osiągn??y lini? rzeki Kwisy pomi?dzy Świ?toszowem a Trzebowem. Tutaj dosz?o do bardzo ci??kich walk, które trwa?y do 15 lutego. Star?a si? tutaj 4 pancerna armia niemiecka pod dowództwem gen Gräsera z 4 radziecką armią pancerną dowodzoną przez gen. p?k D. Leluszko. W dniach 12 i 13 lutego pododdzia?y wojsk radzieckich przekroczy?y rzek? Bóbr na pó?noc od ?agania i odci??y miasto od strony zachodniej.
Walki o lotnisko w Tomaszowie rozpocz??y si? w nocy z 10/11 lutego, p?on??y i wybucha?y zapasy paliwa oraz magazyny z amunicją. Lotniska broni?y oddzia?y Volkssturmu, obs?ugi lotniska i batalion spadochroniarzy I/57, który by? przygotowany do przerzucenia transportem powietrznym do Poznania w celu wzmocnienia si? tamtejszej za?ogi. Z powodu z?ej pogody spadochroniarze zostali na lotnisku i zostali wykorzystani do walki z nadciągającym w okolic? lotniska wrogiem.
Bitwa o zdobycie ?agania rozpocz??a si? ju? 11. 02.1945. W pierwszej potyczce w okolicy Starego ?agania zginą? komendant obrony miasta pp?k Mascher. Uzbrojone oddzia?y Wehrmachtu i Volkssturmu zaj??y kluczowe pozycje obronne w mieście. Od 13 do 16 lutego trwa?y walki o miasto. Od strony wschodniej (prawobrze?ną cz?ś? miasta) uderzy?y na ?aga? pododdzia?y 117 dywizji piechoty. W walkach w mieście bra?y udzia? jej pu?ki 335 i 338. Niemcy wysadzili wcześniej wszystkie mosty na Bobrze. Kulminacja walk w mieście mia?a miejsce w dniu 15 lutego. W piątek 16 lutego ?o?nierze radzieccy wkroczyli do miasta. W mieście pozosta?o ok. 2000 mieszka?ców, którzy ukryli si? w piwnicach i schronach. Cz?ś? wojska rozpocz??a rabunki i gwa?ty na cywilnej ludności ?agania. Podobnie jak w Szprotawie równie? tutaj wojska radzieckie wznieci?y liczne po?ary. W dniu 19 lutego 13 armia przeprawi?a si? ca?ością swoich si? na lewy brzeg Bobru, nie natrafiając na wi?kszy opór, gdy? w rejonie ?ar znajdowa?y si? ju? wcześniej przerzucone jednostki drugorzutowe i artyleryjskie 13 armii walczące z Niemcami, którym desperackim atakiem uda?o si? na krótko w okrą?y? najdalej wysuni?te na zachód radzieckie jednostki pancerne i okrą?y? 61 brygad? pan-cerną z 10 korpusu pancernego. Kontruderzenie wykona?y jednostki hitlerowskiej 4 armii pancernej (2 pu?ki piechoty wsparte 35 czo?gami i dzia?ami korpusu „ Grossdeutschland”) od po?udnia (z rejonu Kunic i Mirostowic) - a od pó?nocy (od Nowogrodu Bobrza?skiego) uderzy?y brygada policyjna SS „Wirth” wsparta grupą ok.. 20 czo?gów z 25 dywizji pancernej. W ko?cowej fazie tej desperackiej operacji bra?a udzia? tak?e niemiecka dywizja grenadierów pancernych „Brandenburg”. W tej sytuacji cz?ś? si? 4 armii pancernej (6 korpus pancerny), która przeprawi?a si? ju? 14 lutego przez Nys? ?u?ycką w rejonie Bademeusel (na po?udnie od Forstu) zosta?y zmuszone si? z stamtąd wycofa?. Wkrótce wzmocnione si?y armii radzieckiej odblokowa?y okrą?one ?ary i odrzuci?y Niemców za Nys? ?u?ycką. Równie? 14 lutego wojska radzieckie zaj??y Ma?omice.
O pozosta?y - po?o?ony na zachód od rzeki Kwisy obszar powiatu toczy?y si? bardzo zaci?te walki. Walki toczy?y si? w okolicach Czy?ówka, Wymiarek oraz Witoszyna Górnego i Dolnego. Ta cz?ś? powiatu zosta?a zdobyta dopiero pomi?dzy 17 a 24 lutego. W tym dniu zako?czy?a si? operacja dolnośląska, której efekcie 13 armia i 3 armia gwardyjska oczyści?y ca?kowicie od wojsk niemieckich prawy brzeg Nysy ?u?yckiej (od Przewozu do jej ujścia do Odry).
Cz?ś? cywilnej ludności powiatu by?a ewakuowana ze swoich miejscowości przed wkroczeniem Armii Czerwonej jednak znaczna jej cz?ś? pozosta?a. Szybki marsz pancernych oddzia?ów zupe?nie zaskoczy? mieszka?ców powiatu szprotawskiego. Mieszka?cy miejscowości le?ących na trasie linii kolejowych ewakuowa?a si? wcześniej specjalnie podstawionymi w tym celu przez w?adze hitle-rowskie pociągami. Ostatni pociąg z uciekinierami odjecha? z dworca w ?aganiu w dniu 11 lutego. Cz?ś? uciekającej przed Armią Czerwoną ludności formowa?a d?ugie kolumny wozów konnych, traktorów lub sz?a pieszo ciągnąc za sobą dobytek w r?cznych wózkach. Niektórzy mieszka?cy powiatu ewakuowali si? wraz z wycofującym si? wojskiem. Z powodu zimna i g?odu wiele osób zamarz?o w drodze. Nie wszyscy jednak opuścili swoje domy. W niektórych miejscowościach powiatu pozostali prawie wszyscy jego mieszka?cy lub znaczna ich cz?ś?. Do tych pierwszych nale?a?y: Borowina, Bu-kowica, D?ugie, Dzietrzychowice, Jelenin, Karpie, Studzianka, Nieradza, Dzietrzychowice, Jab?onów, Jelenin, J?drzychówek, D?ugie, Karpie, Miodnica, Siecieborzyce, Szprotawka, Witków, Wrzesiny i Wysoka. Do tej drugiej grupy nale?a?y miejscowości: Po?arów (52), Bukowina Bobrza?ska (ok. 400), Stara Kopernia (250), Leszno Dolne (60), Moczy? (kilkaset), Niegos?awice (po?owa), Nowa Jab?onna (64), Nowa Kopernia (50), Wiechlice (142) i Witoszyn Dolny (ok. 55).
Rozpoczą? si? nowy trudny okres dla tych ziem, które na mocy traktatów zwyci?skich mocarstw mia?y wkrótce znale?? si? ponownie w granicach Polski.
Tekst: Marian Ryszard Świątek