Powiat Limanowski Powierzchnia: 951,96 km² Mieszkanców: 121 153
Województwo: Ma?opolskie
Miasto powiatowe: Limanowa Tablica rejestracyjna: KLI
Miasta: Limanowa, Mszana Dolna
Gminy: Limanowa, Mszana Dolna, Dobra, Jod?ownik, Kamienica, Laskowa, Limanowa, ?ukowica, Nied?wied?, S?opnice, Tymbark
1 WALORY NATURALNE.
1.1 Po?o?enie geograficzne
Powiat Limanowski le?y w środkowej cz?ści Województwa Ma?opolskiego. Graniczy z powiatami o szeroko znanych walorach turystycznych i przyrodniczych: myślenickim, boche?skim, brzeskim, nowosądeckim i nowotarskim. Na obszarze Powiatu Limanowskiego znajduje si? pasmo Beskidu Wyspowego (Mogielica, 1171 m n.p.m.) oraz pó?nocne stoki Gorców (Turbacz, 1311 m n.p.m.). Utworzony w 1999 roku Powiat Limanowski sk?ada si? z 12 gmin z czego 2 to gminy miejskie: Limanowa i Mszana Dolna, oraz 10 gmin wiejskich: Dobra, Jod?ownik, Kamienica, Laskowa, Limanowa, ?ukowica, Mszana Dolna, Nied?wied?, S?opnice i Tymbark. W sk?ad powiatu wchodzi ogó?em 171 miejscowości.
Powiat Limanowski zajmuje powierzchni? 95.196 ha i tym samym zajmuje 6 miejsce wśród 22 powiatów Ma?opolski pod wzgl?dem powierzchni (6,28% jego ca?kowitej powierzchni w województwie). Zajmuje on obszar stanowiący 0,30% powierzchni kraju.
Wykres 1. Procentowy udzia? gmin w ogólnej powierzchni powiatu limanowskiego
Ludnoś? Powiatu Limanowskiego (wg stanu na 31.12.2003 r.) liczy?a
120.222 mieszka?ców co stanowi?o blisko 3,7% ogólnej liczby mieszka?ców województwa ma?opolskiego oraz oko?o 0,31% mieszka?ców kraju.
1.2 Środowisko przyrodnicze.
1.2.1 Walory krajobrazowe i przyrodnicze
Powiat Limanowski posiada szczególnie cenne walory przyrodnicze. Wi?kszą cz?ś? jego powierzchni zajmuje Beskid Wyspowy, którego charakterystyczną cechą jest wyrastanie z krajobrazu podgórskiego poszczególnych szczytów, niby wysp, które rozcinają si? g??bokimi i szerokimi prze??czami. Ze szczytów Beskidu Wyspowego podziwia? mo?na rozleg?e panoramy Tatr, Gorców, Babiej Góry. Najbardziej znane i malownicze szczyty to Mogielica, ?wili?, Lubogoszcz, ?opie?, Jaworz, a prze??cze to Gruszowiec, Widoma, Wysokie.
Atrakcyjnoś? krajobrazu zwi?ksza g?sta sie? rzek i potoków górskich, które tworzą malownicze dolinki i odcinki prze?omowe. W powiecie limanowskim wyst?pują tak?e znaczne zasoby wód mineralnych o silnych w?aściwościach leczniczych oraz wód termalnych.
Oprócz niezwyk?ych krajobrazów doceni? nale?y w Beskidzie Wyspowym gatunkowe bogactwo lasów, których area? np. w otoczeniu Kamienicy przekracza 60% powierzchni. Szczególnie czytelny jest uk?ad roślinności. Pi?tro pogórza rozpościera si? od 300 do 600 metrów n.p.m. Powy?ej wyst?puje regiel dolny, który porastają lasy świerkowe i bukowe.
Na atrakcyjnoś? przyrodniczą Beskidu Wyspowego mają tak?e wp?yw odkrywane tu podziemne jaskinie, z których najd?u?sza (Jaskinia Zbójnicka) liczy 380 m i jest siedliskiem niezwykle rzadkiego nietoperza – podkowca wielkiego.
Drugim obszarem, gdzie koncentrują si? najciekawsze walory przyrodnicze jest Gorcza?ski Park Narodowy, który niemal w ca?ości znajduje si? na terenie Powiatu Limanowskiego. W Parku mo?na spotka? wiele bardzo rzadkich gatunków zwierząt i roślin. Lasy zajmują na terenie Parku 93% powierzchni. W przewadze są to drzewostany naturalne lub pó?naturalne, reprezentujące prawie wszystkie typy lasów górskich wyst?pujących w Gorcach, a których wiek si?ga 120 – 140 lat.
Wi?ksze bogactwo gatunkowe – w porównaniu z lasami – cechuje polany reglowe. Ma na nich swoje stanowiska oko?o 40% flory naczyniowej Parku, z których szereg to rośliny rzadkie, zagro?one lub chronione, jak np. kruszczyk b?otny, gó?ek bia?awy, ozorka zielona czy goryczka wczesna.
Bardzo bogaty jest w Gorcza?skim Parku Narodowym tak?e świat zwierz?cy.
Z kr?gowców na uwag? zas?uguje salamandra plamista oraz traszki: górska i karpacka – endemity karpackie. Ze 123 gatunków ptaków ?yjących na terenie Parku, 8 zosta?o wpisanych do „Polskiej czerwonej ksi?gi zwierząt”. Są to: orlik krzykliwy, g?uszec, puchacz, puszczyk uralski, w?ochatka, dzi?cio? bia?ogrzbiety i trójpalczasty. Z ssaków 9 gatunków zosta?o uznanych za rzadkie. Są to: nied?wied?, wilk, wydra, ryś, koszatka, popielica, mroczek posrebrzony, mroczek poz?ocony, rz?sorek mniejszy. 25 gatunków ssaków obj?tych jest ochroną prawną.
Jednym z wielu elementów środowiska przyrodniczego podlegającym ochronie w Parku jest naturalny krajobraz. Wn?trza obfitują w liczne miejsca widokowe, z których roztaczają si? rozleg?e panoramy niemal we wszystkich kierunkach. Widoki cechuje malowniczoś?, ró?norodnoś?, du?a rozleg?oś? oraz nawarstwianie si? planów. Dodatkową ich atrakcją jest zmiennoś? kolorystyki w ró?nych porach roku.
Ukszta?towanie terenu Powiatu i jakoś? gleb nie sprzyja rozwojowi rolnictwa, dlatego te? tereny te zajmują wielkie i zwarte kompleksy i zespo?y leśne. Najwi?ksze skupiska lasów pokrywają Gorce, masyw Mogielicy, stoki ?opienia, ?wilina, Śnie?nicy, Lubogoszczy, Ostrej oraz Pasma ?ososi?skiego. Szat? leśną Powiatu uzupe?niają liczne mniejsze lasy i zagajniki, zw?aszcza w dolinach potoków i strumieni.
Na terenie Powiatu wyst?pują stosunkowo m?ode lasy mieszane charakteryzujące si? wyst?powaniem wielu gatunków drzew. Przewa?ają g?ównie świerki, buki i jod?y, ale wyst?pują te? wiązy, sosny, modrzewie, jesiony i brzozy. Z roślin na śródleśnych polanach jesienią pojawia si? dziewi??si? bez?odygowy. Lasy dają schronienie licznym jeszcze dzikim zwierz?tom, spośród których mo?na wymieni?, m. in.: jelenie, sarny, dziki, lisy, borsuki i zające, ale tak?e zagro?one wygini?ciem rysie, wilki, gronostaje oraz puchacze.
1.2.2 Formy ochrony przyrody
Na terenie powiatu limanowskiego znajdują si? nast?pujące obszary prawnie chronione:
- ogó?em 89.608,5 ha
- Parki narodowe 5.468,7 ha
- Rezerwaty przyrody 59,8 ha
Obszary chronionego krajobrazu 84.079,2 ha
Na podstawie ustawy o ochronie przyrody (Dz. U. Nr 114 z 1991 r., poz. 492), za tereny chronione nale?y uzna? parki narodowe, rezerwaty i parki krajobrazowe wraz z ich otulinami oraz obszary chronionego krajobrazu. Form? przestrzenną mogą mie? równie? niektóre pomniki przyrody, u?ytki ekologiczne, a zw?aszcza zespo?y przyrodniczo-krajobrazowe.
Na terenie powiatu obszary wyró?niające si? szczególnymi walorami przyrodniczymi obj?to nast?pującymi formami ochrony:
Parki narodowe
Gorcza?ski Park Narodowy – obejmuje obszar 7.019,07 ha (2789 ha obj?to ochroną ścis?ą). Wokó? parku utworzono otulin? o powierzchni 16.646,61 ha. Utworzony 1 stycznia 1981r rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 8 sierpnia 1980 r. (Dz. U. Nr 18, poz. 66 z pó?n. zm.) do 1 stycznia 1999 r. w województwie nowosądeckim - obecnie Województwie Ma?opolskim.
Lesistoś? Parku wynosi 95%. Wokó? Parku wyznaczono otulin? o powierzchni 16646,61 ha.
Park obejmuje centralną cz?ś? pasma Gorców: masywy Turbacza, Gorca, Kud?onia, dolin? Kamienicy.
W krajobrazie Gorców, zbudowanych z utworów fliszu karpackiego, dominują ?agodne formy rze?by, typowe dla Beskidów Zachodnich. Wzniesienia oraz grzbiety górskie są w szczytowych partiach zaokrąglone lub sp?aszczone. Stoki ?agodnie opadają ku dolinom, gdzie rze?ba przybiera odmiennego charakteru. Cz?ste są stromizny, osuwiska, skaliste koryta potoków i progi skalne. Znajduje si? tu kilka grot skalnych i jaski?, utworzonych g?ównie na skutek przesuni?? ska?. Najwi?ksza z nich to Zbójecka Jama przy polanie Jaworzyna Kamienicka.
Gorcza?ski Park Narodowy jest typowym parkiem górskim, z pi?trowym uk?adem drzewostanów. Fragmenty drzewostanów zachowa?y charakter pierwotnej puszczy. Lasy regla dolnego tworzy buczyna karpacka, z udzia?em: jod?y, klona jawora, wiąza górskiego i olszy. W reglu górnym wyst?puje bór świerkowy z ograniczonym udzia?em gatunków liściastych.
Flora Parku jest typowa dla obszarów górskich. Oprócz zespo?ów leśnych regla dolnego (600 - 1150 m n.p.m.) i górnego (powy?ej 1150 m n.p.m.) wyst?pują równie? nieleśne zespo?y roślinne, takie jak: zio?orośla, m?aki i traworośla. Polany i hale porastają krokusy. Do osobliwości nale?y podej?rzon lancetowaty, mający tu jedyne stanowisko w ca?ych polskich Karpatach.
Wśród 930 gatunków roślin naczyniowych wyst?puje: 17 gatunków alpejskich (m.in.: kuklik górski, tymotka alpejska, wiechlina alpejska, fio?ek dwubarwny, pi?ciornik z?oty), 22 gatunki subalpejskie (w tym: omieg górski, modrzyk alpejski, bodzinek leśny, zarzyczka górska) i 80 gatunków o charakterze reglowym i ogólnogórskim (np.: liczyd?o górskie, róza aklpejska, parzyd?o leśne, tojad smuk?y). We wszystkich pi?trach spotka? mo?na urdzika karpackiego, paprotnic? górską i ostro?e? lepki.
Du?ą ró?norodnością gatunkową charakteryzują si? ?ąki i polany reglowe. Wyst?puje tu 135 gatunków roślin naczyniowych. Najbogatszymi gatunkowo i najbarwniejszymi w porze kwitnienia są ?ąki mieczykowo - mietlicowe, ?ąki ostro?e?cowe, kośne traworośla. Rzadkie gatunki roślin mają swe stanowiska w zespo?ach zio?orośli. Zajmują one kamienice nadpotokowe, strome uwilgotnione zbocza w dolinach potoków, fragmenty ?ródlisk. Najokazalej prezentują si? zio?orośla z parzyd?em leśnym, omiegiem, mi?osną górską i modrzykiem alpejskim. Polany i hale porastają krokusy. Do osobliwości nale?y podej?rzon lancetowaty, mający tu jedyne stanowisko w ca?ych polskich Karpatach.
Stwierdzono oko?o 250 gatunków mchów i 450 gatunków porostów. 30 gatunków wyst?pujących tu roślin obj?tych jest ochroną gatunkową.
Faun? Parku tworzą mi?dzy innymi:
• owady - wiele gatunków,
• 7 gatunków ryb, w tym pstrąg potokowy,
• p?azy: salamandra, traszki górska i karpacka,
• gady - kilka gatunków,
• ptaki - bocian czarny, myszo?ów, kruk, orzechówka, g?uszec, cietrzew, jarząbek, pluszcz, sokó? pustu?ka, orlik krzykliwy, krzy?odziób świerkowy, siwerniak, puszczyk uralski, puchacz, dzi?cio? bia?ogrzbiety i trójpalczasty, drozd obro?ny, gil, jastrząb i myszo?ów i inne,
• ssaki - jele? karpacki, ryś, ?bik, tchórz, wydra, sarna, ?asica, wilk, kuna leśna, borsuk, gronostaj, lis, dzik, popielice, koszatki, ryjówki (aksamitna, malutka, górska), czasem pojawia si? nied?wied? i inne,
Stan liczebny g?ównych gatunków zwierząt ?ownych i chronionych w Gorcza?skim Parku Narodowym w 2001 r.:
jele? – 258,
sarna – 168,
dzik – 13,
wilk – 5,
ryś – 4,
lis – 60,
wydra – brak danych liczbowych,
borsuk – brak danych liczbowych.
Na halach prowadzi si? wypas owiec i byd?a. Na Turbaczu oraz na Starych Wierchach znajdują si? schroniska górskie. Do chwili obecnej zachowa?y si? nieliczne ju? sza?asy pasterskie, z których najciekawsze to zespo?y sza?asów na polanach Podska?y i Gorc Por?bski w Lubomierzu, sza?asy na polanach Mostownica i Podmostownica (zbudowane z kamienia) w Koninie oraz na polanie Jonkówki w ?opusznej.
Zabytkowym obiektem, jedynym w swoim rodzaju na terenie Parku jest kapliczka zwana "Bulandową", wzniesiona w 1904 r. na polanie Jaworzyna Kamienicka.
Rezerwaty przyrody
Tabela 1 Rezerwaty przyrody w Powiecie Limanowskim
Gmina Zarządca Nr woj. Nazwa rezerwatu Pow. w ha Rodzaj Przedmiot ochrony
Jod?ownik, Limanowa Nadl. Limanowa 82 Kostrza 38,56 L Stanowisko j?zycznika zwyczajnego oraz dobrze zachowanych starodrzewi buczyny karpackiej i jaworzyny górskiej
Dobra Nadl. Limanowa 55 Śnie?nica 8,57 L Pierwotny las bukowy
Mszana Dolna Nadl. Limanowa 58 Lubo? Wielki 11,80 N Osuwisko fliszowe z bogactwem form skalnych
Rezerwat istniejący - rezerwat cz?ściowy “Lubo? Wielki”
Rezerwat cz?ściowy „Lubo? Wielki” zosta? powo?any Zarządzeniem MLiPD z dnia 15 lipca 1970 r. (MP Nr 25 z 8 sierpnia 1970r.). Administracyjnie obszar ten le?y we wsi Raba Ni?na (gmina Mszana Dolna) i zajmuje powierzchni? 12,64 ha. Ca?oś? powierzchni le?y na terenie Lasów Pa?stwowych (oddz. 116a w leśnictwie Lubogoszcz, obr?bu Kamienica).
Zosta? on utworzony w celu ochrony osuwiska skalnego wraz z otaczającym je bogactwem form skalnych, o oryginalnych kszta?tach. Ponadto rezerwat chroni elementy flory i fauny charakterystyczne dla lasów bukowych i mieszanych regla dolnego oraz gleby wy?szych po?o?e? górskich.
Jest to rezerwat typu skalnego, ze ska?ami krzemianowymi, rodzaju geologicznego, erozyjnego. Na terenie „Lubonia Wielkiego” stwierdzono wyst?powanie roślin chronionych, obj?tych ochroną ca?kowitą: naparstnicy zwyczajnej i śnie?yczki przebiśnieg.
Rezerwat istniejący - rezerwat cz?ściowy “Śnie?nica”
Rezerwat cz?ściowy „Śnie?nica” zosta? powo?any Zarządzeniem Nr 179 MLiPD z dnia 4 listopada 1968 r. (MP Nr49/68 poz.339). Administracyjnie obszar ten le?y we wsi Porąbka (gmina Dobra) i zajmuje powierzchni? 8,57 ha. Ca?oś? powierzchni le?y na terenie Lasów Pa?stwowych (oddz. 74l, 74Ac w leśnictwie ?wilin, obr?bu Limanowa).
Jest to rezerwat leśny, rodzaju ekosystemowego, ekosystem naturalny. Zosta? on utworzony w celu ochrony dobrze zachowanego fragmentu naturalnego lasu bukowego (w formie buczyny karpackiej), a ponadto ochrony rzadkich elementów flory i fauny, wychodni skalnych, wód i gleb wy?szych po?o?e? górskich. Dotyczy to m.in. gatunków roślin runa obj?tych ochroną ca?kowitą: wid?aka ja?owcowatego, tojadu mocnego, ciemi??ycy zielonej, śnie?yczki przebiśnieg i lilii z?otog?ów.
Rezerwat ten ma aktualny plan ochrony na lata 1996-2015. Jednak?e w roku 1997 (równie? na wniosek Nadleśnictwa) opracowano plan poszerzenia rezerwatu o wydzielenia 74k,m, 74Ab i lini? projektowaną, w wyniku którego powierzchnia rezerwatu wzros?aby do 24,92 ha). Teren ten jest po?o?ony w bezpośrednim sąsiedztwie rezerwatu istniejącego, co spowodowa?oby pe?niejsze zabezpieczenia dobrze zachowanego przedmiotu ochrony.
Rezerwat istniejący - rezerwat cz?ściowy “Kostrza”
Rezerwat cz?ściowy „Kostrza” zosta? powo?any Zarządzeniem Nr 5/2001 Wojewody Ma?opolskiego z dnia 4 stycznia 2001 r. Rezerwat cz?ściowy „Kostrza” po?o?ony jest na pó?nocnym stoku góry o takiej samej nazwie. Powierzchnia 38,56 ha, po?o?ony na terenie wsi Kostrza - Gmina Jod?ownik i wsi Rupniów - Gmina Limanowa, w województwie ma?opolskim, stanowiący w?asnoś? Skarbu Pa?stwa w zarządzie Lasów Pa?stwowych, Nadleśnictwa Limanowa, Leśnictwa Kostrza. Ca?oś? rezerwatu nale?y do obr?bu Limanowa (oddz. 26d-h, 27g-i, 30b-d). Przedmiotem ochrony tego obszaru jest stanowisko j?zycznika zwyczajnego (Phyllitis scolopendrium), które jest jedynym znanym miejscem wyst?powania na terenie Beskidu Wyspowego oraz dobrze wykszta?conych zbiorowisk roślinnych wraz ze starodrzewiem bukowym i wiązowym. Na terenie rezerwatu wykszta?ci?y si? dwa cenne zespo?y leśne:
• Lunario – Aceretum (jaworzyna górska z miesiącznicą trwa?ą);
• Phyllitido – Aceretum (jaworzyna górska z j?zycznikiem zwyczajnym).
W sk?ad obszarów prawnie chronionych powiatu limanowskiego wchodzą:
• Cz?ś? Gorcza?skiego Parku Narodowego wraz z cz?ścią jego otuliny
• Obszar Chronionego Krajobrazu Województwa Nowosądeckiego
Ca?y obszar powiatu limanowskiego wchodzi w sk?ad utworzonego Rozporządzeniem Wojewody Nowosądeckiego z dnia 1.10.1997 r. Obszaru Chronionego Krajobrazu Województwa Nowosądeckiego.
1.2.3 Ukszta?towanie terenu i budowa geologiczna
Zgodnie z podzia?em Polski wg Kondrackiego na mezoregiony fizycznogeograficzne, obszar Powiatu nale?y do podprowincji Zewn?trzne Karpaty Zachodnie. Powiat po?o?ony jest w mezoregionach: Beskid Wyspowy, Gorce (cz?ś? po?udniowa) i Pogórze Wiśnickie (cz?ś? pó?nocna).
Specyficzną cechą krajobrazową Beskidu Wyspowego jest wyst?powanie odosobnionych gór, wznoszących si? 400-500 m ponad poziom zrównania śródgórskiego do wysokości 850-1170 m. Góry te są osta?cami denudacyjnymi p?asko zalegających piaskowców magurskich, spod których w kotlince Mszany Dolnej ods?aniają si? serie skalne p?aszczowin śląskich. Odmienne jest po?udnikowe pasmo Ciecienia (893 m), które w przeciwie?stwie do pozosta?ych gór Beskidu Wyspowego jest zbudowane z warstw fliszu serii śląskiej, a nie z piaskowców serii magurskiej.
Beskid Wyspowy, pod wzgl?dem morfologicznym sk?ada si? z pojedynczych kopulastych wzniesie?, górujących nad śródgórskim poziomem zrównania. Zbocza i wierzchowiny wysp są zalesione, natomiast poziom śródgórski w wi?kszości zaj?ty jest pod uprawy i zabudow?.
1.2.4 Warunki klimatyczne
Beskid Wyspowy, do którego w wi?kszości nale?y obszar Powiatu Limanowskiego cechuje przejściowy klimat związany ze ścieraniem si? wilgotnych mas powietrza znad Atlantyku oraz suchego powietrza z g??bi kontynentu. Pogod? tego regionu kszta?tują najcz?ściej polarnomorskie masy powietrza nap?ywające znad Atlantyku. Wi?cej ni? przez pó? roku decydują one o typach pogody w Beskidach. Te polarnomorskie masy powietrza dominują nad masami polarnokontynentalnymi, których udzia? nieznacznie przekracza 30%. Znacznie rzadziej nap?ywają nad ten obszar masy zwrotnikowomorskie i zwrotnikowokontynentalne. Powietrze arktyczne dociera tu jeszcze rzadziej i pojawia si? wy?ącznie w pierwszym kwartale roku.
Dodatkowym czynnikiem ró?nicującym warunki klimatyczne jest znaczne zró?nicowanie rze?by terenu. Na klimat tego obszaru istotny wp?yw ma wysokoś? nad poziomem morza, ekspozycja oraz rodzaj form terenowych. Stoki wzniesione do wysokości 750 m n.p.m. znajdują si? w obr?bie pi?tra umiarkowanie ciep?ego, wzniesienia powy?ej 750 m n.p.m. do oko?o 1100 m n.p.m. nale?ą do pi?tra umiarkowanie ch?odnego. Wi?kszoś? badanego obszaru le?y w obr?bie pi?tra umiarkowanie ciep?ego.
Średnie roczne temperatury powietrza wahają si? od +6oC do +8oC. Najcieplejszym miesiącem roku jest lipiec, ze średnią temperaturą +16,1oC, a najch?odniejszym stycze? –2,7oC. Na badanym obszarze wyró?niono osiem termicznych pór roku (tabela 16)
Tabela 2. D?ugoś? trwania termicznych pór roku
Pora roku Początek Koniec Liczba dni
Umiarkowana zima 0oC do –5oC 10 XII 12 III 93
Przedwiośnie 0oC do +5oC 13 III 8 IV 27
Wiosna +10oC do +15oC 9 IV 14 V 36
Przedlecie +10oC do +15oC 15 V 17 VI 34
Lato t>15oC 18 VI 20 VIII 64
Polecie +15oC do +10oC 21 VIII 26 IX 37
Jesie? +10oC do +5oC 27 IX 3 XI 38
Przedzimie +5oC do 0oC 4 XI 9 XII 36
Średnie roczne sumy opadów w terenach górskich podobnie jak temperatury powietrza uzale?nione są od wysokości bezwzgl?dnych. Wraz ze wzrostem wysokości nad poziomem morza, wzrasta iloś? opadów, średnio na ka?de 100 m wysokości przeci?tnie o 30 mm. Opady w ciągu roku są rozmieszczone nierównomiernie. Minimum wyst?puje w lutym lub marcu, natomiast maksimum przypada na czerwiec lub lipiec. Opady letnie są z regu?y gwa?towne, krótkotrwa?e. Do cz?stych zjawisk nale?ą równie? burze. Średnia roczna suma opadów wynosi 884 mm. Udzia? opadów śniegu waha si? od 20 do 30% i zale?y od temperatury powietrza oraz wysokości nad poziomem morza. Liczba dni z pokrywą śnie?ną wynosi oko?o 70 i zale?y przede wszystkim od wysokości bezwzgl?dnej i ekspozycji stoków. Na ka?de 100 m wzniesienia liczba dni z pokrywą śnie?ną wzrasta średnio o 9 dni.
Cz?stym zjawiskiem, zw?aszcza jesienią są mg?y. Liczba dni z mg?ą wzrasta wraz z wysokością nad poziomem morza, a najwi?ksze nat??enie osiąga w pa?dzierniku i listopadzie.
Morfologia badanego terenu, a przede wszystkim uk?ad grzbietów i obni?e?, wp?ywają w znacznym stopniu na kierunki wiatrów. Najcz?ściej wieją wiatry po?udniowo-wschodnie i zachodnie.
1.2.5 Wody powierzchniowe
Sie? rzeczna
Pod wzgl?dem hydrograficznym obszar powiatu limanowskiego nale?y do terenów rzek i potoków Karpat, których zasoby wodne są znaczne i nierównomiernie roz?o?one w czasie i przestrzeni. Charakteryzują si? one ma?ą bezw?adnością hydrologiczną (cz?ste zmiany stanów wody nawet w ciągu dnia), znacznym potencja?em powodziowym oraz du?ą intensywnością procesów erozyjnych (erozja brzegowa i denna).
G?ównymi rzekami b?dącymi jednocześnie zlewniami odwadniającymi Powiat limanowski są: zlewnia Raby i Dunajca. Dzia? wodny tych zlewni stanowi grzbiet: Obidowa – Turbacz – Kudo?. Zlewnie tych dwóch rzek są zlewniami typowo górskimi ich du?y spadek i liczne wzniesienia, powodują bardzo szybki sp?yw i du?e, cho? krótkotrwa?e odp?ywy. Podczas takich odp?ywów wody posiadają bardzo du?ą energi? i pr?dkoś?. W wyniku dzia?ania tych si? wleczone są i unoszone du?e ilości materia?u, który w dalszej kolejności osadzany jest w dolnych partiach zlewni. Rzeki i potoki górskie charakteryzują si? znaczną zmiennością koryta w wyniku ruchów rumowiska rzecznego. W przebiegu wieloletnim wyst?pują okresowe procesy erozyjne na przemian z okresami akumulacji, przy czym zdecydowanie przewa?ają procesy erozyjne i pog??bienie koryt rzecznych.
Zlewnia Raby
Rzeka Raba bierze swój początek z Prze??czy Sieniawskiej, ?ele?nicy w Paśmie podhala?skim, Rabskiej Góry i Obidowej. Źród?a Raby znajdują si? na wysokości 780 m npm. Ca?kowita d?ugoś? rzeki wynosi 131,9 km, powierzchnia zlewni 1537 km2. Zlewnia Raby ma charakter typowo górski o du?ej g?stości dop?ywów. W zlewni przewa?ają u?ytki rolne, lasy oko?o 43%powierzchni. Wody Raby sp?ywają w wąską dolin? kierunek NW, mijają Rab? Wy?ną, Chabówk? i Rabk?. Tu dno doliny tworzą dwie terasy, zalewowa i r?dzinna, ni?sza wznosi si? ok. 4 m ponad poziom rzeki, która zalewa ją tylko podczas wielkich powodzi, oraz wy?sza na poziomie 15 m. w pobli?u ujścia Poniczanki i S?onki erozja utworzy?a charakterystyczne obni?enie. Poni?ej Rabki Raba p?ynie ma NW i przep?ywa przez kotlin? Mszany Dolnej, gdzie zmienia kierunek na NE, przep?ywając przez Szczebel i Lubogoszcz aby od Lubnia p?ynąc w kierunku Myślenic wprost na N.
Zlewnia rzeki Raba zasilana jest z powiatu limanowskiego g?ównie przez potok Por?ba odwadniający ca?ą gmin? Nied?wied? i potok Mszanka odwadniający po?udniową cz?ś? gminy Mszana. W wyniku po?ączenia tych dwóch potoków tworzy si? rzeka Mszana, do której z kolei wp?ywa potok S?omka odwadniający miasto Mszana Dolna. Do zlewni Raby zaliczamy tak?e potok Tarnawa i Stradomka odwadniające gmin?, Jod?ownik i pó?nocne cz?ści gminy Limanowa. Średni przep?yw roczny dla zlewni Raby wynosi 4,26.
Zlewnia Dunajca
Rzeka Dunajec – ?ród?a jej si?gają Tatr, z których wyp?ywają dwa cieki zwane Dunajcem Bia?ym i Czarnym. ?ączą si? one w okolicach Nowego Targu, tworząc jeden g?ówny ciek, p?ynie on na wschód u po?udniowych cz?ści Gorców, dalej przep?ywa przez Pieniny kierując si? do Krościenka. W Krościenku przejmuje potok górski zwany Krośnicą. W dalszym biegu Dunajec kieruje si? na pó?noc w?ączając dop?ywy Ochotnicy, Kamienicy i Popradu. W okolicy Marcinkowic Dunajec wp?ywa do sztucznego Jeziora Ro?nowskiego w dalszym swym biegu Dunajec wp?ywa do drugiego jeziora Czchowskiego, które jest zbiornikiem wyrównawczym Jeziora Ro?nowskiego, dalej kieruje si? na NW przejmując dop?yw rzeki ?ososina.
Potoki zasilające zlewni? Dunajca z terenu powiatu Limanowskiego to: potok ?ososina, który przejmuje wody z gmin Dobra, Tymbark z dop?ywem S?opniczanki odwadniającej gmin? S?opnice. Dalszy bieg ?ososiny odwadnia gminy Limanowa i Laskowa.
Rzeka ?ososina jest lewobrze?nym dop?ywem Dunajca, o ca?kowitej d?ugości 56.0 km. Wyp?ywa z pó?nocno–wschodnich stoków Jasienia na wysokości 760 m npm, powierzchnia zlewni 407 km2. Rzeka charakteryzuje si? wzmo?onymi procesami erozyjnymi, oraz nadmiernym transportem materia?u unoszonego. Amplituda waha? stanów wody wynosi 4-5 m. Po?udniowe obrze?a Powiatu Limanowskiego odwadnia potok Szczawa, b?dący g?ównym dop?ywem Potoku Kamienica Zabrzeska, który uchodzi do Dunajca. Obszar ?ukowica, oraz po?udniowa cz?ś? gminy Limanowa Odwadniana jest przez potoki: S?omka, ?ukowicki i Jastrząbki, które są dop?ywami Dunajca.
Średni przep?ywu roczny dla zlewni Dunajca wynosi 8,71.
Zbiorniki wodne
Na terenie powiatu nie wyst?pują zbiorniki wodne.
Zagro?enia powodzią
Powiat Limanowski zagro?ony jest dwoma typami wezbra?:
• wezbrania opadowo-rozlewne spowodowane opadami ciąg?ymi,
• wezbrania opadowo-nawalne wywo?ane gwa?townymi ulewami letnimi, które stwarzają zagro?enie dla obszarów przyleg?ych do górskich rzek i potoków.
Tabela 3. Szkody powsta?e w 1997 r. na terenie pow. Limanowa, na rzekach i potokach b?dących w administracji RZGW w Krakowie
L.p. Rzeka, Potok Dorzecze Gmina Szacunkowy koszt
usuni?cia szkody [z?]
1. Bednarka Dunajec Limanowa 300 000
2. Jab?oniecki Dunajec Limanowa 400 000
3. Jastrz?bik Dunajec ?ukowica 310 000
4. Kamienica Zabrzeska Dunajec Kamienica 930 000
5. Kasinka Raba Mszana Dolna 165 426
6. Krosna Dunajec Laskowa 16 000
7. Laskowa Dunajec Laskowa 50 000
8. Lipniczanka Dunajec Laskowa 13 000
9. ??towy Raba Mszana Dolna 15 000
10. ?ososina Dunajec Laskowa, Dobra,Tymbark 2 198 000
11. ?ostówka Raba Mszana Dolna 370 726
12. ?ukowica Dunajec ?ukowica 680 000
13. Mordarka Dunajec Limanowa 3 470 000
14. Mszanka Raba Mszana Dolna 749 323
15. Olszowianka Raba Nied?wied? 14 100
16. Por?ba Raba Mszana Dolna, Nied?wied? 1 582 089
17. Raba Raba Mszana Dolna 564 358
18. Rozpite Dunajec Laskowa 35 000
19. Skrudlak Dunajec Limanowa 720 000
20. S?omka Raba Mszana Dolna, ?ukowica 345 000
21. S?opniczanka Dunajec S?opnice 670 000
22. Smolnik Dunajec Limanowa 1 300 000
23. Starowiejski Dunajec Limanowa 6 140 000
24. Za?pa Dunajec Laskowa 5 000
25. Zasadne Dunajec Kamienica 120 000
26. Zbludza Dunajec Kamienica 200 000
Razem 21 363 022
Źród?o: Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w Krakowie
1.2.6 Osuwiska
Na obszarze 6% powierzchni kraju, jaką stanowią polskie Karpaty wyst?puje ponad 95% wszystkich osuwisk. Osuwiska nale?ą do najbardziej naturalnych zjawisk przyrodniczych w obszarach górskich. Na obszarze polskich Karpat fliszowych do g?ównych czynników sprzyjających ich wyst?powaniu nale?ą: rze?ba i budowa geologiczna obszaru (tzw. czynniki bierne), katastrofalne opady deszczu, trz?sienia ziemi, niew?aściwa ingerencja cz?owieka w środowisko (tzw. czynniki aktywne). Tak wi?c g?ównymi przyczynami sprawczymi ruchów mas ziemi jako zjawisk katastrofalnych są warunki meteorologiczno-hydrologiczne związane z gwa?townymi, cz?sto katastrofalnymi, jak w przypadku lat 1997-2002, opadami deszczu, niew?aściwa gospodarka przejawiająca si? m.in. w zabudowie stoków osuwiskowych, prowadzeniu linii komunikacyjnych przez osuwiska. Mniejsze i lokalne zazwyczaj znaczenie mają trz?sienia ziemi. Miejscami najbardziej nara?onymi na opady dzienne (o prawdopodobie?stwie przekroczenia p=1%, czyli o okresie powtarzalności T raz na 100 lat) są pó?nocne stoki Tatr oraz Beskid Śląski i ?ywiecki, a tak?e Gorce oraz Beskid Wyspowy i Średni, gdzie raz w stuleciu mo?na oczekiwa? pojawienia si? opadu dobowego przekraczającego 150 mm. W obszarach górskich, najbardziej nara?onych na powstanie osuwisk i zjawisk im podobnych (sp?ywy gruzowe i gruzowo-b?otne, oberwania, spe?zywania, itp.), wa?na jest nie tylko iloś? (suma) opadów w danym okresie, ale te? ich charakter i roz?o?enie w czasie.
1.2.7 Wody podziemne
Zbiorniki wód podziemnych
Powiat limanowski po?o?ony jest na terenie XXVI tj. karpackiego regionu hydrogeologicznego (wg podzia?u Wienc?awa i Mitr?gi), którego zasoby eksploatacyjne szacowane są na 195 tys. m3/d, a jednostkowe zasoby eksploatacyjne Meks wynoszą 11 m3/na dob? na km2,co kwalifikuje ten region do terenów praktycznie bezwodnych.
Tabela 8. Zbiorniki wód podziemnych po?o?one cz?ściowo na terenie powiatu limanowskiego
Nr GZWP
Nazwa GZWP Wiek utworów Typ
ośrodka Po?o?enie na terenie powiatu
435 Dolina rzeki Dunajec (Zakliczyn)
Qd
porowy cz?ś? - niewielki obszar na wschodzie gm. Laskowa
439 Zbiornik warstw Magura (Gorce) Trf szczel.-por. cz?ś? – gm. Nied?wied?, Mszana Dolna, Kamienica
442 Dolina rzeki Stradomka Qd porowy cz?ś? – zachodnia cz?ś? gm. Jod?ownik
443 Dolina rzeki Raba Qd porowy cz?ś? – zachodnia cz?ś? gm. Mszana Dolna i Miasta Mszana Dolna
Qd – czwartorz?d
Trf – trzeciorz?d i kreda we fliszu
Źród?o: Plan Zagospodarowania Przestrzennego Województwa Ma?opolskiego
Czwartorz?dowe zbiorniki wód podziemnych 435, 442, 443, wyst?pują w osadach aluwialnych. Obejmują niskie terasy rzek oraz sto?ki nap?ywowe, wyst?pują w osadach pochodzenia rzecznego (piaski, ?wiry, otoczaki, pokrywy zwietrzelinowe). Są to zbiorniki o najwi?kszym znaczeniu u?ytkowym. Mią?szoś? warstw wodonośnych jest bardzo zró?nicowana i wynosi od 2 do 5 m. Zbiorniki zasilane są bezpośrednio przez opady atmosferyczne, a tak?e drogą sp?ywu podziemnego z wy?szych poziomów wodonośnych, lokalnie drogą infiltracji wód rzecznych. Zbiorniki te stanowią g?ówne lokalne ?ród?o zaopatrzenia w wod? pitną ujmowaną w studniach kopanych.
W utworach fliszowych wyst?pują wody porowo warstwowe w piaskowcach i zlepie?cach, oraz wody szczelinowe w szczelinach tektonicznych i zwietrzelinach. Wyró?nia si? dwa zbiorniki wód w utworach fliszowych: Karpat Zewn?trznych i fliszu podhala?skiego, rozdzielone zbiornikiem Pieni?skiego Pasa Ska?kowego. Warstwami wodonośnymi są piaskowce serii magurskiej , wyst?pują lokalnie, a ich wodonośnoś? jest zmienna. Zasilanie drogą infiltracji opadów atmosferycznych, deszczowo-śnie?nych poprzez pokryw? zwietrzelinową.
Na przewa?ającej cz?ści obszaru Powiatu Limanowskiego rozciąga si? strefa o mniej korzystnych warunkach hydrogeologicznych wyst?powania wód podziemnych, a miejscami obszar praktycznie bezwodny.
Wody podziemne jednostki fliszowej charakteryzują si? średnią twardoś?, są oboj?tne lub s?abo zasadowe.
Obszary wyst?powania ?róde?
Na obszarze Ma?opolski wody podziemne wyst?pują w zbiornikach usytuowanych w obr?bie zró?nicowanych wiekowo pi?ter hydrogeologicznych. Zbiorniki na terenie powiatu limanowskiego tj. w Szczawie i Por?bie Wielkiej wyst?pują w pi?trach trzeciorz?dowych (paleogen).
W miejscowości Szczawa wyst?puje z?o?e wód mineralnych (woda lecznicza zawierająca co najmniej 1000 mg/dm3 rozpuszczonych sk?adników sta?ych) obj?tych koncesją na eksploatacj?: zasoby geologiczne eksploatacyjne 2.53 m3/h, wydobycie roczne 499.90 m3/rok.
W miejscowości Por?ba Wielka, w gminie Nied?wied? wyst?pują wody termalne, które mogą mie? znaczenie gospodarcze lub balneologiczne. Wody te w utworach fliszowych stwierdzono i udokumentowano w otworze Por?ba Wielka IG-1 (temp. na wyp?ywie 420C).
2. Zasoby naturalne
Na terenie Powiatu Limanowskiego wyst?pują z?o?a gazu ziemnego, ropy naftowej, surowców skalnych oraz surowców ilastych ceramiki budowlanej:
• gaz ziemny – 1 z?o?e,
• ropa naftowa – 1 z?o?e,
• surowce skalne – 6 z?ó?,
• surowce ilaste ceramiki budowlanej – 5 z?ó?.
Gleby i lasy
Na terenie powiatu wyst?pują gleby:
• brunatne wy?ugowane i kwaśne,
• brunatne deluwialne,
• bielicowe i pseudobielicowe,
• mady.
Rozmieszczenie gleb wykazuje wyra?ny związek z budową geologiczną, rze?bą terenu, a tak?e z u?ytkowaniem ziemi. Pod?o?em, na którym wytworzy?y si? gleby są na stokach pokrywy zwietrzelinowe, koluwialne i deluwialne, a w dnach dolin osady aluwialne. Du?a dynamika procesów denudacyjnych i akumulacyjnych powoduje, ?e gleby te znajdują si? w stadium ciąg?ego odm?adzania i formowania swych profilów glebowych. Intensywne procesy zmywu i namywu materia?u zaburzają naturalny proces glebotwórczy.
Najwi?kszą pod wzgl?dem obszarowym powierzchni? zajmują gleby brunatne wy?ugowane i kwaśne, nast?pnie gleby brunatne, bielicowe i pseudobielicowe, mady wyst?pują w dnach dolin rzek i potoków.
Gleby wyst?pujące na obszarze powiatu nale?ą do niskich klas bonitacyjnych. Pierwsza klasa w ogóle nie wyst?puje, II zajmuje 0,014% powierzchni u?ytków rolnych, III - 2,36%, IV - 34,12%, V - 42,53%, VI - 20,98%.
Przewa?ająca cz?ś? powiatu le?y w obr?bie III rejonu glebowo – rolniczego, Jordanowsko – Limanowskiego o przewadze kompleksu 11 (zbo?owo – górskiego) z du?ym udzia?em kompleksu 12 (owsiano – ziemniaczano – górskiego). Po?udniowa cz?ś? powiatu nale?y do rejony V Gorcza?sko – Krynickiego o przewadze kompleksu 12 i du?ym udzia?em kompleksu 13 (owsiano – pastewno – górskiego). Pó?nocna cz?ś? powiatu le?y w obr?bie I ?ososi?sko – Bobowskiego o przewadze kompleksu 11.
Wyst?pują tutaj gleby s?abo przepuszczalne: brunatne, pseudoglejowe oraz mady oglejone o sk?adzie mechanicznym glin ci??kich i py?ów ilastych powsta?e z utworów warstw podmagórskich i py?ów wodnego pochodzenia – utworów lessopodobnych. W po?udniowej cz?ści powiatu przewa?ają gleby średnio – przepuszczalne: brunatne i p?owe, mady i r?dziny o sk?adzie mechanicznym glin lekkich i średnich lub utworów py?owych nadające si? pod u?ytki orne i sady.
Znaczną cz?ś? powierzchni powiatu zajmują lasy i grunty leśne, ich powierzchnia wynosi 38 885 ha (41%). W wyst?pującym naturalnym drzewostanie przewa?ają: buk, jod?a, świerk. Stopie? zalesienia powiatu jest bardzo wysoki i zró?nicowany (średnia kraju wynosi 28%, a dla województwa ma?opolskiego (29%). Spośród gmin wiejskich powiatu najbardziej zalesionymi gminami są: Kamienica (62,4%) i Nied?wied? (54,6%), a najmniej Jod?ownik (23,7%) i ?ukowica (24,6%).
2.1 Charakterystyka elementów przyrody o?ywionej Powiatu Limanowskiego
Charakterystyka ogólna szaty roślinnej
Szata roślinna Karpat uk?ada si? w charakterystyczne pi?tra roślinności. Na terenie powiatu limanowskiego wyst?pują generalnie dwa pi?tra: pogórze i regiel dolny.
Podstawowymi typami siedliskowymi lasu to: las górski i las mieszany górski, natomiast niewielki udzia? zajmuje bór mieszany górski oraz las ??gowy górski.
2.2 Lasy
W ramach podzia?u przyrodniczo leśnego Polski wyró?niono osiem krain przyrodniczo leśnych. Krainy dzielą si? na dzielnice przyrodniczo leśne, a te z kolei na mezoregiony.
Lasy po?o?one na terenie Powiatu Limanowskiego znajdują si? w krainie VIII Karpackiej, Dzielnicach Gorców i Beskidu Sądeckiego oraz Dzielnicy Beskidu Makowskiego i Wyspowego Mezoregion Gorców oraz Mezoregion Beskidu Wyspowego
Kraina VIII Karpacka – to obszar polskiej cz?ści Karpat. Warunki klimatyczne zró?nicowane w zale?ności od po?o?enia nad poziom morza. Dominującymi gatunkami lasotwórczymi są tu: jod?a, buk oraz świerk. Wschodnia cz?ś? Krainy (Beskid Niski, Bieszczady wraz z pogórzem) znajduje si? poza naturalnym zasi?giem świerka, a g?ówną rol? lasotwórczą odgrywa ty buk, który dochodząc do górnej granicy lasu, tworzy niewysokie zarośla.
Gospodark? leśną na terenie powiatu limanowskiego prowadzą nadleśnictwa w Limanowej i Starym Sączu oraz Gorcza?ski Park Narodowy. Nadleśnictwo Limanowa prowadzi gospodark? leśną na terenie 8524 ha lasów pa?stwowych oraz nadzoruje gospodark? w lasach niepa?stwowych na pow. 20015 ha. Nadleśnictwo to podzielone jest na 9 leśnictw pa?stwowych i gospodarstwo szkó?karskie „Szczyrzyc”, nadzór w lasach niepa?stwowych realizowany jest przez 7 obwodów nadzorczych wy?ączonych. Nadleśnictwo Stary Sącz na terenie powiatu limanowskiego nadzoruje 406 ha lasów pa?stwowych oraz 1513 ha lasów niepa?stwowych, natomiast Gorcza?ski Park Narodowy nadzoruje 5075 ha lasów pa?stwowych i 1339 ha lasów niepa?stwowych.
Jak ju? wcześniej wspomniano znaczną cz?ś? powiatu limanowskiego zajmują lasy, 41% powierzchni powiatu. Stopie? zalesienia powiatu jest bardzo wysoki i zró?nicowany (średnia kraju wynosi 28%, a dla województwa ma?opolskiego 29%). Spośród gmin wiejskich powiatu najbardziej zalesionymi gminami są: Kamienica (62,4%) i Nied?wied? (54,6%), a najmniej Jod?ownik (23,7%) i ?ukowica (24,6%).
Na terenie powiatu limanowskiego wyst?pują nast?pujące typy siedliskowe lasu: LG – las górski – 70,9 % pow., LNG – las mieszany górski – 18,9 % pow., BMG – bór mieszany górski – 8,5, % pow., BWG – bór wysokogórski – 1,6 % pow., L?G – las ??gowy górski – 0,1 % pow.
Powierzchniowy udzia? gatunków drzew wyst?pujących w drzewostanie: buk – 38 5 % pow., jod?a – 37 % pow., świerk – 21 % pow., oraz gatunki domieszkowe 4 % pow. Przeci?tna zasobnoś? drzewostanów wynosi 204 m3/ha, a przeci?tny wiek 66 lat.
Lasy w powiecie limanowskim zlokalizowane są g?ównie na wierzcho?kach gór i wniesie?, stokach i zboczach nie nadających si? do rolniczego wykorzystania.
2.3 Charakterystyka ogólna świata zwierząt
Świat zwierz?cy Karpat Zachodnich jest bogaty. Wyst?pują tu: sarny, jelenie, dziki, a tak?e nied?wiedzie, ?biki, wilki, oraz znajdujące si? pod ca?kowitą ochroną rysie.
W ca?ych Karpatach Polskich ?yje 148 gatunków ptaków, w lasach reglowych wyst?pują mi?dzy innymi g?uszce, jarząbek, orzechówka, puszczyk uralski i drozd obro?ny. Z potokami jest związany pluszcz, a w ca?ych Beskidach wyst?puje najwi?ksza sowa puchacz.
Z gatunków herpetofauny wymieni? nale?y przede wszystkim traszk? karpacką, traszk? górską oraz salamandr? plamistą.
Z kilkunastu gatunku ryb charakterystyczne dla omawianego obszaru są przede wszystkim brzana karpacka i lipie?.
3. TURYSTYKA, SPORT I WYPOCZYNEK
3.1 Kultura
Dziedzictwo kulturowe, wiernoś? tradycjom oraz mnóstwo zabytków sakralnych stanowią o wyjątkowym charakterze Powiatu Limanowskiego. Malowniczy pejza? oraz zabytkowa architektura przyciągają artystów szukających tu inspiracji i przychylnej atmosfery do tworzenia. Liczne wystawy malarstwa, fotografii, rze?by i grafiki, jakie organizują biblioteki, muzea, czy domy kultury, są efektem fascynacji tym regionem.
Powiat limanowski s?ynie równie? z bogatej oferty regionalnej. Znakomitą jej wizytówką są liczne zespo?y regionalne i imprezy folklorystyczne. Przekazywane przez pokolenia obrz?dy, zwyczaje, stroje i muzyka są ?ącznikiem przesz?ości z tera?niejszością i podkreślają ciąg?oś? kulturową. Przez ziemi? limanowską przebiega wa?na granica etnograficzna lachowsko- góralska. Wynikiem tego jest wyst?powanie kilku grup folklorystycznych. Pó?nocno - wschodnia cz?ś? zamieszka?a jest przez Lachów, których folklor jest mieszaniną elementów góralsko - krakowskich. Są to Lachy Limanowsko-Szczyrzyckie (gminy: Limanowa, Laskowa, Tymbark, Dobra, Jod?ownik), Lachy Sądeckie (gmina: ?ukowica). P?d. - zach. cz?ś? zamieszkują grupy góralskie: Górali Gorcza?skich (gmina: Kamienica) i Zagórzanie (gminy: Mszana Dolna i Nied?wied?).
Bogactwo folkloru muzyczno - tanecznego oraz strojów tych regionów kultywują liczne zespo?y regionalne. Lachów reprezentują znani z wyst?pów w kraju i za granicą "Limanowianie" z Limanowej oraz zespo?y: "Spod Kicek" z Mordarki, "Pisarzowianie" z Pisarzowej, "Szczyrzycanie" ze Szczyrzyca. Kultur? ludową wsi lachowsko - góralskich prezentują "S?opniczanie" ze S?opnic i "Jurkowianie" z Jurkowa. Bogato reprezentowane są równie? zespo?y góralskie, wśród których prym wiodą "Gorce" z Kamienicy i "Zagórzanie" z Kasiny Wielkiej. Dzia?a tu równie? wielu muzykantów ludowych i gaw?dziarzy. Propagowaniu folkloru s?u?ą liczne imprezy kulturalne. Fenomenem jest to, i? wiele zwyczajów ludowych jest ciągle ?ywych - spotka? tu wi?c mo?na tradycyjne, wiejskie wesela, w zimie wielką atrakcją są kuligi, w okresie karnawa?u po wsiach chodzą grupy kol?dnicze z gwiazdą, turoniem i Herodem, w Niedziel? Palmową świ?ci si? wysokie, si?gające nieraz 10 - 15 m, pi?knie przybrane palmy wielkanocne.
3.1.1. Zabytki, muzea.
Powiat mo?e zaproponowa? odwiedzającym go turystom mo?liwoś? zapoznania si? z historią powiatu poprzez zwiedzanie zabytków i innych lokalnych atrakcji:
Miasto Limanowa
• zespó? Sanktuarium Matki Bo?ej Bolesnej (bazylika z początku XX w., o?tarz polowy, kru?ganki, dom pielgrzyma),
• Muzeum Parafialne przy Bazylice Matki Boskiej Bolesnej w Limanowej,
• zabytkowy Dwór Marsów z prze?omu XVIII/XIX w. (siedziba Muzeum Regionalnego Ziemi Limanowskiej),
• zespó? cmentarzy ?o?nierskich z lat 1914-1945 na wzgórzu Jab?oniec,
• kaplica MB Bolesnej z XIX wieku.,
Miasto Mszana Dolna
• murowany kośció? parafialny, neogotycki, wzniesiony w latach 1891-1901 z elementami wyposa?enia z XVI-XVII stulecia,
• na cmentarzu parafialnym pomnik ofiar II wojny światowej,
Gmina Dobra
• drewniany kośció? parafialny w Dobrej z XVII w.,
• drewniano - murowany kośció? parafialny w Skrzydlnej z XV/XVI w. - wewnątrz pi?kny renesansowy nagrobek fundatora - Prokopa Pienią?ka,
• Muzeum Diecezjalne w Dobrej,
Gmina Jod?ownik
• Zespó? Opactwa oo. Cystersów w Szczyrzycu (kośció?, klasztor z dziedzi?cami, opatówka, muzeum, ogród z zabudowaniami sanktuaryjnymi, browar) - obecny wygląd po przebudowie z XVII w.
• drewniany, zabytkowy kośció? z XVI w. w Jod?owniku,
• drewniany, XVI-wieczny kośció? p.w. św. Barbary i Stanis?awa Biskupa w Szyku,
• klasycystyczny pa?ac w S?upi,
Gmina Kamienica
• zespó? pa?acu, dworu i zabytkowego parku w Kamienicy - XIX w.;
• Izba Regionalna w Kamienicy,
• Muzeum Armii Krajowej w Szczawie,
Gmina Laskowa
• XVII-wieczny zespó? dworu w Laskowej (dwór, spichlerz, stajnie, kaplica, park);
• gotycki kośció? murowany w Ujanowicach z 1509 r.;
• drewniany kośció? w Kamionce Ma?ej - w obecnym kszta?cie z 1884 r.;
• cmentarz wojenny z 1914 r. na tzw. Or?ówce.
• Prywatne Muzeum Krzysztofa J?drzejka w Laskowej
Gmina Limanowa
• kościo?y drewniane: w M?cinie (XVI w.), Pisarzowej (XVIII w.),
• zabytkowy kośció? murowany z XVI w. w Nowym Rybiu,
• nowa architektura sakralna - zespó? Sanktuarium MB Pocieszenia w Pasierbcu,
• zabytkowy, drewniany kośció? parafialny pw. MB Wniebowzi?tej w ?ososinie Górnej z XVII wieku,
Gmina ?ukowica
• XVIII-wieczny dwór w Świdniku,
• drewniany zabytkowy kośció? parafialny z XVII wieku w ?ukowicy,
• gotyckie elementy wyposa?enia kościo?a w Przyszowej (XIV-wieczny posą?ek Madonny, chrzcielnica),
• na górze ?y?ka (807 m) resztki średniowiecznego dworu obronnego.
Gmina Mszana Dolna
• drewniany kośció? w Kasinie Wielkiej z 1678 r.,
• zabytkowy dwór murowany w Rabie Ni?nej (mieści obecnie ośrodek wypoczynkowy Huty im. Sendzimira),
Gmina Nied?wied?
• Orkanówka" - drewniana willa wzniesiona przez pisarza W?adys?awa Orkana - mieści muzeum jego imienia; resztki zespo?u dawnego dworu wielkopor?bskiego (zabytkowy park, lamus, wozownia), zagospodarowywany na ośrodek naukowo-dydaktyczny Gorcza?skiego Parku Narodowego.
Gmina S?opnice
• dwór klasycystyczny z I po?owy XIX w. wraz z ogrodem dworskim krajobrazowym z XVIII/XIX w.,
• drewniany kośció? z 1776 r. z o?tarzem Matki Boskiej z Dzieciątkiem z 1637 r. oraz pozosta?ymi o?tarzami z XVII i XVIII wieku,
Gmina Tymbark
• zespó? kościo?a i plebani w Tymbarku, poch. z XIX w.,
• Izba Pami?ci Narodowej w Tymbarku,
3.2 Turystyka, rekreacja i sport
Aktualny profil turystyczny powiatu limanowskiego mo?na określi? w oparciu o istniejące walory i atrakcje przyrodnicze i kulturowe oraz zagospodarowanie turystyczne w postaci bazy noclegowej, gastronomicznej oraz urządze? sportowo – rekreacyjnych. Elementy te stworzy?y podstaw? gospodarki turystycznej w powiecie limanowskim i pozwoli?y mu wejś? na krajowe rynki turystyczne ze znaczną ofertą produktów turystycznych. Wytyczają one równie? kierunki dalszego rozwoju turystyki w powiecie limanowskim.
Biorąc pod uwag? z jednej strony istniejące walory przyrodnicze i kulturowe oraz zagospodarowanie turystyczne, z drugiej zaś wielkoś? i charakter ruchu turystycznego, zidentyfikowano nast?pujące produkty turystyczne:
• Turystyka aktywna (piesza, konna, rowerowa, narciarska),
• Agro – i ekoturystyka,
• Turystyka tranzytowa,
• Turystyka religijna i pielgrzymkowa.
Produkty te są zgodne z wdra?anymi w ?ycie strategiami rozwoju krajowego produktu turystycznego, z programami rozwoju produktów markowych oraz kierunkami rozwoju turystyki w woj. ma?opolskim.
Turystyka aktywna:
Oferta w zakresie turystyki aktywnej oparta jest na wykorzystaniu zró?nicowanego ukszta?towania terenu, sprzyjających warunków klimatycznych oraz sieci szlaków pieszych, rowerowych, konnych, wyciągów i szlaków narciarskich, jak równie? o istniejącą baz? noclegową.
Produkt w zakresie turystyki pieszej i rowerowej, której trasy w du?ej mierze przebiegają znakowanymi szlakami pieszymi, oferują w zasadzie wszystkie gminy powiatu limanowskiego, a w szczególności: Mszana Dolna, Nied?wied?, Kamienica, Tymbark, Limanowa, S?opnice.
Produkt w zakresie turystki narciarskiej oferują obecnie gminy, w których znajdują si? wyciągi: Nied?wied?, Mszana Dolna, Kamienica, Limanowa, Laskowa.
W?drówki narciarskie po wytyczonych szlakach mogą odbywa? si? we wszystkich gminach powiatu limanowskiego. Do tego celu mogą by? wykorzystywane górskie szlaki piesze, ście?ki i drogi w lasach.
Na terenie powiatu istnieją gospodarstwa oferujące turystom jazd? konną m.in. w: Limanowej, Mszanie Dolnej, Kamienicy, Jurkowie, Rupniowie, Mordarce, Por?bie Wielkiej, Przyszowej. Oferta ta mo?e zosta? rozszerzona dla gości ośrodków wczasowych, ośrodków kolonijnych, zielonych szkó? poprzez wynajem koni razem z instruktorami.
Mocną stroną turystyki aktywnej są doskona?e warunki terenowe i klimatyczne. G?ówną barierą uniemo?liwiającą ich pe?ne wykorzystanie jest rozwijająca si? infrastruktura turystyczna i paraturystyczna. Zbyt ma?o jest schronisk turystycznych, biwaków, wyciągów narciarskich o odpowiednim standardzie, odpowiednio zagospodarowanych szlaków je?dzieckich i rowerowych, punktów widokowych itp. Niezadowalający jest tak?e system informacji turystycznej. Dodatkową barierą są tak?e dzia?ania ró?nych proekologicznych grup nacisku, protestujących przeciwko rozbudowie infrastruktury turystycznej.
Agroturystyka i ekoturystyka
Ofert? t? kreują obecnie 73 gospodarstwa agroturystyczne, których najwi?cej znajduje si? w gminach: Laskowa – 9, Limanowa –12, ?ukowica – 6, Tymbark – 6, Dobra – 13, Mszana Dolna – 6, Nied?wied? – 6, Kamienica – 7, S?opnice – 7.
Ekoturystyk? i ró?ne formy turystyki przyrodniczej oferuje obecnie Gorcza?ski Park Narodowy z siedzibą w Por?bie Wielkiej oraz rezerwat przyrody „Śnie?nica” w gminie Dobra. Mocną stroną tych produktów są walory krajobrazowe i kulturowe, natomiast s?abą stroną niedoinwestowanie w sie? komunikacyjną, w urządzenia sportowo – rekreacyjne oraz s?abe udost?pnienie obiektów zabytkowych dla turystów indywidualnych.
Turystyka tranzytowa
Oferta opiera si? obecnie o walory widokowe drogi biegnącej z Bielska przez Limanową, Nowy Sącz do Sanoka oraz drogi z Wieliczki przez Dobczyce, Mszan? Dolną do Krościenka i Szczawnicy.
Pierwsza z nich jest fragmentem tzw. drogi sudecko – karpackiej i stanowi jeden z czterech g?ównych szlaków dla w?drówek motorowych, druga natomiast stanowi alternatywna tras? z Krakowa do Zakopanego i Szczawnicy o wybitnych walorach krajobrazowych i wypoczynkowych.
Mocną stroną tego produktu są wspomniane ju? wybitne walory widokowe, s?aba natomiast niedostateczne zagospodarowanie dróg tranzytowych.
Turystyka religijna i pielgrzymkowa
Z obiektów kultu religijnego najwi?cej turystów przyciąga klasztor o.o. Cystersów w Szczyrzycu, Bazylika p.w. Matki Boskiej Bolesnej w Limanowej oraz Sanktuarium Matki Bo?ej Pocieszenia w Pasierbcu, w których znajdują si? s?ynące z ?ask, koronowane wizerunki Matki Boskiej.
Wymienione produkty stanowią o dalszym rozwoju turystyki w powiecie limanowskim w najbli?szym 10 – leciu. Ich gama powinna jednak zosta? poszerzona o turystyk? wczasowo – rehabilitacyjną, turystyk? myśliwską, w?dkarstwo, lotniarstwo, plenery i warsztaty dla artystów, wycieczki koleją „w stylu retro”, trekking.
Tak bogate walory środowiska przyrodniczego i zasoby kultury oraz dobrze wykszta?cona infrastruktura turystyczna przyciągają turystów, którzy mają do dyspozycji 39 obiektów noclegowych turystyki (wed?ug stanu w dniu 31.07.2003 r.). Wspomniane obiekty posiadają 2.085 miejsc noclegowych.
Powiat limanowski posiada dobrze rozwini?tą baz? noclegową
|
Małopolskie
