Miasta: Nowy Sącz, Grybów, Krynica, Muszyna, Piwniczna Zdrój, Stary Sącz

Gminy: Nowy Sącz, Krynica, Muszyna, Piwniczna Zdrój, Stary Sącz, Grybów, Che?miec, Gródek nad Dunajcem, Kamionka Wielka, Korzenna, ?abowa, ?ącko, ?ososina Dolna, Nawojowa, Podegrodzie, Rytro,

PRADZIEJE (do ko?ca okresu rzymskiego)
Trudno wyznaczy? dok?adną dat? i okoliczności najstarszego pobytu cz?owieka na ziemi sądeckiej, tak jak trudno jest to zrobi? dla innych obszarów o wielowiekowej tradycji osadniczej, ró?norodności kulturowej i niesprecyzowanym wyra?nie początku dzia?alności cz?owieka. Jedyną pewną podstawą do tego typu rozwa?a? są najstarsze uchwytne ślady sezonowego pobytu grup myśliwych na Sądecczy?nie w postaci kamiennego ostrza, znalezionego w Gostwicy. Narz?dzie to, (obustronnie retuszowane p?oszcze typu jerzmanowickiego) pochodzi z górnego paleolitu (ok. 35000-10000 lat przed Chr.) i związane jest przypuszczalnie z kulturą jerzmanowicką datowaną na początkowy okres górnego paleolitu. Równie? okazjonalny charakter mia?a zapewne obecnoś? grup ludzkich na terenie Sądecczyzny w schy?kowym paleolicie i mezolicie. Pobyty te, wiąza?y si? zapewne z wydobywaniem i wymianą lokalnego surowca kamiennego i jego u?yciem do produkcji narz?dzi i broni (obsydian, radiolaryt pieni?ski) oraz z polowaniem na zwierzyn? - co stanowi?o podstaw? ówczesnej gospodarki.
Zmiana typu gospodarki z ?owiecko - zbierackiej na rolniczo - hodowlaną, która wiąza?a si? z nastaniem epoki neolitu (w Polsce datowany na ok. 4500-1800 przed. Chr.), powodowa?a, ?e Kotlina Sądecka by?a jednym z kluczowych punktów przenikania wp?ywów kultur naddunajskich na tereny pó?nocne (dzisiejszej Polski). Z okresu neolitu pochodzą drobne znaleziska kamienne narz?dzi i broni (siekiery i topory - gmina Che?miec i Grybów i okolice Jeziora Ro?nowskiego) i kościane (motyka rogowa z poro?a jelenia z okolic Nowego Sącza). Stosunkowo ma?o jest materia?u ceramicznego (Marcinkowice - kultura ceramiki sznurowej - ok. 2500-1850 przed Chr.).
Początek epoki brązu (ok. 1800-700 przed Chr.) na Sądecczy?nie charakteryzuje si? pojawieniem wp?ywów kultury Otomani, datowanej na prze?om I i II okresu epoki brązu, czyli ok. 1500+/-200 przed Chr. (stanowisko w Maszkowicach ze śladami j?czmienia i znaleziskiem bursztynu, wskazującym na fakt, i? w tym czasie przebiega? t?dy jeden z wariantów szlaku bursztynowego). Dalszy rozwój kultur epoki brązu obejmuje ju? ekspansj? na te tereny kultur pól popielnicowych (pili?ska - osada w Maszkowicach, cmentarzysko w Che?mcu, zbiór brązów z Marcinkowic) oczywiście z kulturą ?u?ycką i z bogatą siecią grodów, osad obronnych, cmentarzysk, rozlokowaną wzd?u? doliny Dunajca i jego dop?ywów. Intensyfikacji osadnictwa sprzyja?y na pewno zmiany klimatyczne. Przerzedzenie lasów i zwi?kszenie ilości ?ąk, a tak?e naturalne walory miejscowego środowiska geograficznego przyciąga?y rzesze rolników i hodowców. G?ówne stanowiska z materia?ami tej kultury (Marcinkowice, Bia?a Woda, Kurów, Che?miec, Stary Sącz - Na Lipiu, Maszkowice) istnieją i funkcjonują w czasie trwania kultury ?u?yckiej tak?e w epoce ?elaza (liczne przedmioty ?elazne z Maszkowic i Zabrze?y). Kolejna faza osadnicza przychodzi wraz z ludnością kultury puchowskiej (Maszkowice, Podegrodzie 9), co wskazuje na silne powiązania interesujących nas terenów we wczesnym okresie wp?ywów rzymskich z obszarem S?owacji, gdzie wówczas rozwija?a si? ta kultura, o silnych tradycjach celtyckich.
Okres pó?norzymski to dominacja osadnictwa kultury przeworskiej, datowanej do 1 po?owy V w. po Chr. (stanowiska w Moszczenicy, Rytrze i Piwnicznej); co ciekawe ceramika odkryta na tych stanowiskach odbiega nieznacznie od typowych form przeworskich, by? mo?e na skutek wp?ywów kultur z obszaru dzisiejszej S?owacji. Coraz cz?ściej wyst?pują znaleziska monet rzymskich, g?ównie z III wieku (ciekawy aureus Tacyta z Gostwicy z otworem do noszenia na szyi i uszkiem ze z?ota), a tak?e interesujące obiekty innych kr?gów kulturowych, świadczące o intensywnych kontaktach handlowych epoki. Niepokoje okresu w?drówek ludów (od prze?omu IV i V w. po Chr.) spowodowa?y upadek kultur pó?norzymskich i zapewne znaczne wyludnienie terenu.
ŚREDNIOWIECZE
(kszta?towanie si? strefy osadniczej - do początków XIV wieku)
Najprawdopodobniej pod koniec V i w ciągu VI wieku na obszar Sądecczyzny zacz??a nap?ywa? ludnoś? s?owia?ska osiedlając si? na terenach spustoszonych na skutek w?drówek ludów. Szczególnie najazdy plemion hu?skich spowodowa?y znaczące naruszenie lokalnych stosunków spo?ecznych i zniszczenie sieci osadniczej, cho? wydarzenia te nie są ca?kowicie uchwytne w materiale archeologicznym. Wyznacznikiem i jednocześnie śladem stopniowego nap?ywu ludności s?owia?skiej na interesujące nas tereny, jest ceramika tzw. typu praskiego - prosta w kszta?tach i technice wypa?u. Intensyfikacja osadnictwa nast?puje na tych terenach w wiekach VIII i IX, a zatem po prawie trzech wiekach przerwy osadniczej. Z tego najprawdopodobniej czasu pochodzą grody z potrójną linią wa?ów z Naszczowic (Naszacowic) i Che?mca. Grody te, znacznych rozmiarów (Naszczowice - pow. 6-10 ha) mają najprawdopodobniej związek z powstaniem i rozwojem silnych lokalnych ośrodków administracyjnych (pa?stwo Wiślan). Podobny charakter mia? zapewne gród w Marcinkowicach, pochodzący przypuszczalnie z X wieku, z okresu umacniania si? w?adzy Piastów.
Nie wiadomo dok?adnie kiedy powsta?a sądecka kasztelania, czyli podstawowy, ówczesny okr?g administracyjny skupiony wokó? grodu - kasztelu. Jednostki te stanowi?y do XIV wieku najmniejszy element podzia?u terenowego kraju, a ich zarządcy - kasztelanowie odpowiedzialni byli za sprawy wojskowe, bezpiecze?stwa i obrony, sprawowali sądy, dbali o porządek oraz ściągali podatki i daniny.
Wed?ug Marii Cabalskiej najstarszy sądecki gród kasztela?ski (pierwotny Sącz), obejmujący swym w?adztwem znaczny obszar doliny Dunajca i Popradu do Dolnego Spisza, mieści? si? na terenie obecnych Biegonic na rozleg?ym wzniesieniu zwanym Winną Górą. Andrzej ?aki odrzuca t? tez? i przyznaje grodowi na Grobli (Grobla) w Podegrodziu rol? centralnego ośrodka Sądecczyzny (kasztelani) w X/XI - XIII wiekach. Odziedziczy? on t? funkcj? by? mo?e po grodzie w Naszczowicach, opuszczonym prawdopodobnie w X wieku. Gród ten wielkością zabudowy wraz z rozleg?ym podgrodziem (kośció? z cmentarzem, karczma, targowisko, m?yny wodne) przewy?sza? zapewne osad? z Naszczowic i stanowi? jedyny na tym terenie i w tym czasie ośrodek osadniczy o charakterze administracyjnym (siedziba kasztelana i parafii). Kasztelania ta (nazwa sądecka pochodzi by? mo?e od jakiegoś Sądka /Sandka/ - zapewne jednego z pierwszych urz?dujących w grodzie) obejmowa?a w XIII wieku obszar geograficzny ziemi sądeckiej oraz pó?niejszą ziemi? limanowską, a tak?e do po?owy wieku XIV Dolny Spisz, a do roku 1255 Podhale po Tatry. Istnienie w tym okresie kasztelani sądeckiej o takim zasi?gu geograficznym, świadczy?o o znaczącej roli tej ziemi w tym czasie a co za tym idzie, by? mo?e i wysokiej pozycji jednostki w systemie administracyjnym kraju.
Panowanie Boles?awa Wstydliwego przynios?o zmiany w systemie administracyjnym regionu. Najprawdopodobniej w 1257 roku lokowano na p?askiej terasie ujściowej Popradu do Dunajca miasto Sącz (pó?niejszy Stary Sącz), które sta?o si? w?asnością ksi??nej Kingi - ?ony Boles?awa. Towarzyszy? temu powolny upadek grodu na Grobli, którego podgrodzie sta?o si? zaczątkiem wsi Podegrodzie. W?adza kasztelana, b?dącego urz?dnikiem w?adcy, obejmowa?a, jak ju? wspomniano zakres spraw administracyjno - sądowych i wojskowych. Po roku 1257 funkcje te zosta?y cz?ściowo uszczuplone przez nadanie Sądecczyzny Kindze, która poczyni?a nast?pnie zmiany w organizacji gospodarczej ziemi. Nada?a ona bowiem niektórym wsiom samorząd z so?tysem na czele (posiada? mi?dzy innymi uprawnienia sądowe w sprawach drobnych) i zezwoli?a na przejście z danin i s?u?ebności na czynsz pieni??ny (cechy prawa osadniczego niemieckiego). Pot?ga w?asnościowa Kingi na Sądecczy?nie umocniona zosta?a w 1280 r. za?o?eniem klasztoru Klarysek i oddaniem w jego uposa?enie wszystkich osad ksią??cych (miasto Sącz i 28 wsi). Mniejszy obszar stanowi?y dobra rodów (np. Pó?koziców czy Lubowlitów) i biskupów krakowskich (Muszyna).
Koniec wieku XIII i I po?owa XIV przynoszą na Sądecczy?nie wzmo?oną akcj? osadniczą. Obok dzia?alności Kingi i Gryfiny (wdowy po Leszku Czarnym), biskupstwa krakowskiego i rodów, równie? królowie zak?adali nowe miejscowości stające si? tym samym ich w?asnościami. Wac?aw II lokuje w 1292 r. w wid?ach Dunajca i Kamienicy, nieznacznie na pó?noc od istniejącej wsi Kamienica miasto Nowy Sącz, który szybko przejmie funkcje siedziby kasztelana. W?adys?aw ?okietek i Kazimierz Wielki lokują zasadniczą iloś? osad wiejskich na prawie niemieckim i miast, które za wyjątkiem Tylicza (Miastka) zachowa?y prawa miejskie (Muszyna - ok. 1340, Grybów - 1340, Piwniczna - 1348). Tak powoli ustala? si? podzia? w?asności na Sądecczy?nie, który z ma?ymi zmianami przetrwa? do okresu rozbiorowego.
Sie? osadniczą uzupe?nia?a sie? dróg i szlaków handlowych, które przebiegając przez ziemi? sądecką by?y podstawą jej rozwoju gospodarczego. Wzd?u? nich w ciągu XIV wieku budowano stra?nice - zamki (Ro?nów, Nowy Sącz, Rytro, Muszyna) o wielorakich funkcjach. G?ówne drogi to: szlak biegnący wzd?u? Wis?y (od Krakowa), Dunajca, Popradu, Wagu do Dunaju, szlak handlowy z Krakowa wzd?u? Dunajca do Starego Sącza i dalej albo do Koszyc, albo Popradem do Starej Lubowli. Doliną Kamienicy bieg? szlak z Bardiowa (Bardejov) do Nowego Sącza, który móg? tak?e zahacza? o Grybów biegnąc do Czchowa. Na pó?nocny-wschód wiód? szlak przez Wojnicz na Sandomierz i dalej w kierunku Rusi lub pó?nocnej Polski.
OKRES ROZKWITU (wieki XIV - XVI)
Okres panowania ostatnich Piastów i rządy Jagiellonów, to czas pe?nego rozkwitu gospodarczego, spo?ecznego i kulturalnego Sądecczyzny. Istniejąca sie? osadnicza wyra?nie si? krystalizuje. Funkcjonujące miasta i wsie rozwijają si? gospodarczo, korzystając g?ównie z zaplecza rolniczego i korzyści handlowych (szlaki), a tak?e dzi?ki rzemios?u, które w tym okresie (szczególnie XVI wiek) ulega rozwojowi. A. Rutkowska - P?achci?ska kataloguje oko?o 75 osad, które istnia?y przed 1320 r. i oko?o 110 dalszych, funkcjonujących w wieku XIV. Podstawy gospodarcze czyni?y ziemi? sądecką atrakcyjną, mimo po?o?enia jej na skraju województwa krakowskiego, cho? z drugiej strony bliskoś? granicy i wynikające z tego faktu korzyści handlowe niewątpliwie o?ywia?y gospodark? Sądecczyzny. Rozwój ten nie by? jednak?e równomierny obszarowo i sta?y w czasie.
Po?o?enie przygraniczne mia?o wp?yw tak?e na stosunki spo?eczne, a potem równie? na religijno - wyznaniowe mieszka?ców ziemi sądeckiej. Zwi?kszanie si? ilości terenów korzystnych pod wzgl?dem osadniczym przez wykarczowanie lasów by?o na pewno jednym z czynników wzmo?onego zainteresowania tymi terenami nowej grupy etnicznej - Wo?ochów, którzy w XVI wieku pocz?li masowo tu nap?ywa?. Najprawdopodobniej wywodzili si? oni z terenów ba?ka?skich (górzyste obszary Karpat - tereny obecnej Rumunii) i trudnili si? w przewa?ającej cz?ści pasterstwem. Od tego czasu do po?owy XVII wieku nowo powstające miejscowości na Sądecczy?nie lokowano na tzw. prawie wo?oskim, a te istniejące przenoszono z prawa niemieckiego na nowe. Szczególnie intensywny nap?yw tej ludności widoczny by? w po?udniowo-wschodniej cz?ści ziemi sądeckiej i w tzw. pa?stwie muszy?skim. Niewątpliwie zmieszanie si? etniczne nowej ludności z elementami miejscowymi (polskimi, ruskimi, a tak?e s?owackimi i w?gierskimi) da?o w pó?niejszym okresie czasu skutek w postaci wykszta?cenia si? tzw. zachodnich ?emków - grupy etnicznej o wyrazistej odr?bności kulturowej.
Muszyna wraz z okolicznymi miejscowościami, jak ju? wspomniano, tworzy?a tzw. pa?stwo muszy?skie b?dące w?asnością biskupów krakowskich (z przerwą w XIV wieku) i cieszące si? du?ą niezale?nością i samodzielnością administracyjną. Ta niezale?noś? mia?a przede wszystkim charakter sądowniczy i wojskowy, a wynika?a w g?ównej mierze z faktu kluczowego po?o?enia ziemi muszy?skiej w terenie nadgranicznym oraz jej walorów handlowych. Zarządzający kluczem muszy?skim starosta (najs?ynniejszy - Stanis?aw K?pi?ski /Kempi?ski/ sprawujący swój urząd w latach 1575-1590 i uwie?czony w znanej fraszce Jana Kochanowskiego), mimo noszonej nazwy funkcji by? w?aściwie urz?dnikiem biskupa i jemu bezpośrednio podlega?.
W?aściwy starosta sądecki mia? jakoby ju? urz?dowa? za Kazimierza Wielkiego, b?dąc tym samym najstarszym starostą grodowym w Ma?opolsce. W XV wieku rola starostów znacznie si? powi?kszy?a, gdy ograniczono uprawnienia kasztelanów i rozszerzono funkcje wykonawcze na urz?dy starości?skie. W II po?owie XVI wieku w województwie krakowskim by?o tylko 4 starostów w?aściwych - to znaczy tych o rzeczywistych prawach administracyjnych i sądowniczych (krakowski, biecki, oświ?cimski, sądecki). Starostwo sądeckie by?o zatem urz?dem o du?ej pozycji i wartości, cho? nie przynosi?o zbyt wiele dochodu do skarbu.
Obok administracji pa?stwowej wa?na równie? by?a administracja kościelna, która decydowa?a o pozycji danej ziemi i jej rozwoju, szczególnie kulturalnym. W 1448 roku zasz?a na tym polu istotna zmiana; kardyna? Zbigniew Oleśnicki erygowa? wówczas kolegiat? w Nowym Sączu i tym samym wydzieli? na obszarze diecezji krakowskiej drugi co do wielkości archidiakonat - sądecki. Jednostka ta obejmowa?a swym zasi?giem ziemi? sądecką, a tak?e dekanaty: Nowy Targ, Bobowa, Biecz, Jas?o, Pilzno, a w XVII wieku równie?: Mielec, Ropczyce, ?migród, a nawet Strzy?ów i Spisz. Reforma, obok aspektu czysto liturgicznego i organizacyjnego wewnątrz kościo?a krakowskiego, wiąza?a si? tak?e z ch?cią przeciwdzia?ania wp?ywom silnego na tym terenie prawos?awia (kolonizacja wo?oska) i mia?a na celu równie? obron? przed prądami husyckimi, docierającymi z po?udnia i centrum Europy (Czechy).
To jednak nie husytyzm, a reformacja jak si? okaza?o, spowodowa?a istotne zmiany w stosunkach religijnych ziemi sądeckiej. Przedstawiciele i zwolennicy nowej myśli religijnej i spo?ecznej pojawili si? tutaj stosunkowo wcześnie, bo w po?owie XVI wieku. W okolicach Nowego Sącza (Wielog?owy, M?cina, Chomranice) dzia?a? Stanis?aw Farnowski, który osiad? pó?niej u starosty sądeckiego Stanis?awa M??yka. Ruch reformacyjny zdobywa? popularnoś? wśród szlachty, a tak?e mieszczan sądeckich i ch?opów z Nawojowej, Brzeznej, Tropia i okolicznych terenów. Potop szwedzki i jego nast?pstwa przerwa?y rozwój reformacji na tym terenie.
Okres wieków XIV - XVI to jednak przede wszystkim czas wielkiego rozwoju kulturalnego Sądecczyzny, zarówno jej miast, jak i wsi. Nowy Sącz staje si? wa?nym ośrodkiem nie tylko administracyjno-gospodarczym, ale tak?e miejscem wizyt królów, dzia?a? artystów i rozwoju sztuki. Podobnie dzieje si? z innymi miastami Sądecczyzny, które w tym czasie zyskują bogatą zabudow? miejską i liczne fundacje kościelne. Na wsiach powstają kościo?y, kaplice z bogatym wyposa?eniem w dzie?a sztuki sakralnej - rze?by i malarstwa oraz rzemios?a artystycznego. Rozwój sztuki sakralnej, który przybra? szczególnie znaczne rozmiary w ko?cu XIV i 1 po?. XV wieku sk?oni? niektórych historyków sztuki do wyró?nienia tzw. "szko?y sądeckiej" w malarstwie o?tarzowym (tablicowym). Szko?? tą stanowi? zespó? dzia?ających w tym okresie (oko?o XV w.) w okolicach Nowego i Starego Sącza artystów, tworzących swe dzie?a w podobnym klimacie liryzmu i konserwatyzmu. Cechy te upodabnia?y dzie?a sądeckie do czternastowiecznej sztuki w?oskiej ("Nowy Sącz - polska Siena"). Ostatnie wyniki bada? sugerują raczej dominujący wp?yw ośrodka krakowskiego na te dzie?a (szko?a krakowsko-sądecka) a zwolennicy tej tezy dostrzegając odr?bnoś? sztuki okolic Sączów zwracają uwag?, ?e fakt zachowania wielu zabytków w tych okolicach nie świadczy ?e tam powsta?y. Na XV wiek datuje si? tak?e rozwój tzw. stylu "Pi?knych Madonn", których poszczególne egzemplarze pochodzą z kościo?ów, a i by? mo?e z warsztatów sądeckich. Wśród nich wymieni? mo?na s?ynne Madonny z Kru?lowej i Ptaszkowej. Bez wzgl?du jednak na ostateczny wynik tej dyskusji ju? teraz mo?na stwierdzi?, ?e Sądecczyzna tego okresu stanowi?a obszar bogaty w wysokiej klasy dzie?a, a jej sztuka promieniowa?a na okoliczne tereny.
Rozwój sztuki w tym okresie szed? tak?e w parze z ogólnym podniesieniem poziomu wiedzy i świadomości wśród, oczywiście niektórych, warstw spo?ecznych. Ziemia sądecka wydaje pierwszych studentów Uniwersytetu Krakowskiego pochodzących nie tylko z miast (Nowy i Stary Sącz, Grybów), ale tak?e z: Barcic, Che?mca, Nawojowej, Podegrodzia, Ro?nowa, Świerkli, T?goborzy i Tropia. Rozwojowi szkolnictwa towarzyszy? zapewne tak?e rozkwit literatury. Szlakami sądeckimi w?drują zapewne liczni ówcześni humaniści - pisarze, malarze, ludzie kultury, nauki i sztuki.
KRYZYS I UPADEK (po?. XVII - XVIII w.)
Jak wi?kszoś? ziem Rzeczypospolitej, tak i Sądecczyzna boleśnie odczu?a najazd Szwedów na Polsk? i jego skutki w postaci zniszcze? i grabie?y, a w nast?pstwie ograniczenia rozwoju spo?ecznego i gospodarczego. Szwedzi szybko wkroczyli do Nowego Sącza posuwając si? za uciekającym przez ziemi? sądecką na Spisz królem Janem Kazimierzem i ob?o?yli miasto i okoliczne wsie ogromnymi kontrybucjami. Obcią?enia te spowodowa?y szereg powsta? i buntów, zarówno mieszczan, jak i ch?opów (z Nawojowej, Podegrodzia, Brzeznej i ?abowej), wspieranych przez wojsko i szlacht? ze starostą sądeckim Konstantym Lubomirskim na czele. Po ponownych próbach zdobycia Sądecczyzny przez Szwedów i ostatecznym ich wyp?dzeniu, Nowy Sącz otrzyma? sta?ą za?og? wojskową. Na skutek tego naje?d?cy w kolejnym ataku wkroczyli do Starego Sącza powa?nie go niszcząc i grabiąc. Podobne zniszczenia spowodowa? przemarsz przez Sądecczyzn? w 1657 r. wojsk ksi?cia Rakoczego, sprzymierzonego ze Szwedami.
Oprócz dzia?a? wojennych równie? polityka gospodarcza ujemnie wp?yn??a na poziom ?ycia ówczesnych Sądeczan i przyczyni?a si? do stopniowego upadku ekonomicznego interesujących nas terenów. Tak?e i na Sądecczyzn? dotar?y echa konfliktu mi?dzy szlachtą a mieszcza?stwem, u którego genezy sta?a walka o wp?ywy z handlu lokalnego i ponadregionalnego. Nadmierne obcią?enia ch?opów w systemie gospodarki pa?szczy?nianej, ograniczenia w popycie na wyroby rzemios?a, ubo?enie cz?ści mieszczan, a tak?e zmiany dróg i szlaków handlowych, wszystko to powodowa?o coraz szybszy w czasie i g??bszy w przejawach upadek gospodarczy ziemi sądeckiej i terenów okolicznych. Szczególnie niekorzystnie zadzia?a? ostatni z wymienionych czynników - zmiana przebiegu szlaków handlowych, które to szlaki by?y podstawą rozwoju ziemi i ?ród?em utrzymania kupców i miast sądeckich. Jak wida? kryzys dotkną? zarówno wsie i ich mieszka?ców, jak i miasta, które powoli chyli?y si? ku upadkowi (regres handlu i dzia?alności rzemieślniczej). Sie? osadnicza tym samym, w zasadzie si? nie rozwija?a - wr?cz przeciwnie - dochodzi?o nawet do opuszczania zasiedlonych osad i ich kurczenia si?. Na dodatek Sądecczyzny nie oszcz?dzi?y kl?ski ?ywio?owe, które pot?gowa?y i tak doświadczoną ju? przez wojny i kryzys gospodarczy ludnoś? miast i wsi. Liczne powodzie rzek sądeckich - Dunajca, Popradu, Kamienicy, a tak?e ich dop?ywów (Bia?a) pustoszy?y szczególnie w wieku XVII le?ące nad nimi miejscowości, niszcząc dobytek, pola uprawne i zabudowania. Podobne skutki przynosi?y cz?ste po?ary, g?ównie miast (najcz?ściej Nowy Sącz) i epidemie ze szczególnie dotkliwą zarazą z lat 1651-1655 i jej powrotem 10 lat pó?niej.
Jednym z powa?niejszych zjawisk, charakterystycznych dla tego okresu historii Sądecczyzny by?o zbiegostwo i zbójnictwo. Niewątpliwie stanowi?o ono efekt wy?ej wymienionych negatywnych procesów gospodarczych i kl?sk natury. Zjawisku temu sprzyja?y tak?e warunki geograficzne (górzystoś? i lesistoś? terenu, liczne jaskinie i trudno dost?pne miejsca) oraz bliskoś? granicy i szlaków handlowych. Najwi?cej zbójników grasowa?o w dolinie Kamienicy (?abowa, Maciejowa, ?osie) i w okolicach Krynicy i Tylicza (karczma na Krzy?ówce). Nasilenie zjawiska mia?o miejsce zw?aszcza w okresie potopu szwedzkiego i powstania Kostki Napierskiego, ale trwa?o ono do wieku XIX. Najs?ynniejsi sądeccy zbójnicy tego okresu to: Sawka zwany Ha?czowskim i Wasyl Czepiec z Grybowa oraz Hry? Jachna i Andrzej Kwoczka urz?dujący na Krzy?ówce. Zbójnikom w przypadku z?apania grozi?y surowe kary, wymierzane na przyk?ad przez specjalny sąd w Muszynie.
W 1683 r. Sądecczyzna prze?ywa?a radosne dni, kiedy spod zwyci?skiego Wiednia wraca? król Jan III Sobieski ze swoimi wojskami. Powita?a ich oczekująca na m??a w Starym Sączu królowa Marysie?ka.
Ostatnim wydarzeniem historycznym przed rozbiorem, które odbi?o si? szerokim echem na Sądecczy?nie, by?a konfederacja barska. Jej zwolennicy zawiązali obóz ko?o Tylicza (Izby), a wyparci po uprzednim zdobyciu Nowego Sącza z jego obszaru, rozproszyli si? po okolicznych miejscowościach, by ostatecznie opuści? ziemi? sądecką w po?owie 1770 r.
POD ZABOREM AUSTRIACKIM
W 1770 roku, a wi?c na dwa lata przed oficjalną umową rozbiorową, Sądecczyzna zosta?a wcielona do Austrii i tym samym jako jedna z pierwszych ziem odpad?a od Rzeczypospolitej. W 1772 r. ca?a Galicja sta?a si? cz?ścią pa?stwa zaborczego i z czasem zmieni? si? jej status administracyjny. Po kilkuletnim funkcjonowaniu powiatu sądeckiego w obr?bie obwodu wielickiego, w 1782 r. na skutek reformy administracyjnej (polegającej na zlikwidowaniu w Galicji 6 obwodów i 19 powiatów i zastąpieniu ich 18 cyrku?ami) wprowadzono cyrku? sądecki, najwi?kszy powierzchniowo w Galicji Zachodniej. W 1867 r. podzielono go ponownie wprowadzając powiaty w liczbie czterech: (nowo)sądecki, nowotarski, grybowski (zlikwidowany w 1932 r.) i limanowski. W ślad za zmianami administracji pa?stwowej, sz?a tak?e reforma administracji kościelnej, w wyniku której (pod naciskiem w?adz zaborczych w Wiedniu) przesta? istnie? archidiakonat sądecki, a Sądecczyzna przesz?a z diecezji krakowskiej do nowoerygowanej - tarnowskiej.
Pod panowaniem zaborcy dosz?o do wykszta?cenia si? podstawowych cech charakterystycznych dla gospodarki, ?ycia spo?ecznego i kulturalnego ca?ej Galicji, a w tym równie? Sądecczyzny, które z czasem decydowa?y, a i cz?ściowo decydują nadal o rozwoju tych ziem. Sądecczyzna stanowiąc administracyjnie, a z biegiem czasu i kulturowo, cz?ś? Galicji, le?ąc na pó?nocnych rubie?ach monarchii austro-w?gierskiej, rozwija?a si? w?asną drogą i z jednej strony, podlega?a procesom typowym dla terenów pa?stwa zaborczego, z drugiej zaś, ciągle posiada?a związki z obszarami by?ej Rzeczypospolitej. W pierwszych latach panowania austriackiego dosz?o do istotnych zmian w strukturze narodowościowej i religijnej Sądecczyzny. Cesarz Józef II sprowadzi? w latach 1781 i 1788 osadników niemieckich z terenów Nadrenii, Badenii, Hesji, a tak?e Śląska i W?gier, którzy na bardzo korzystnych warunkach pocz?li osiedla? si? w ca?ej Galicji, w tym tak?e w Nowym Sączu i okolicznych wsiach (m.in. Che?miec, Biczyce, Stad?a, Podrzecze, Świniarsko, Go?kowice, Barcice, Dąbrówka, Biegonice, Kadcza i in.). Byli oni w przewa?ającej cz?ści protestantami (g?ównie wyznania ewangelicko-augsburskiego) i zajmowali si? rolnictwem, hodowlą oraz rzemios?em. W?adze austriackie wprowadzi?y szereg reform o szerokim zasi?gu spo?ecznym, wr?cz cywilizacyjnym. Skasowano dobra królewskie i klasztorne, podobnie postąpiono z zakonami (np. Franciszkanie w Stary Sączu), co by?o zresztą jednym z elementów szerszej polityki józefi?skiej w ca?ej monarchii. Reformy dotyczy?y tak?e spraw sanitarno-higienicznych (zamykanie cmentarzy przykościelnych, zak?adanie nowych poza ścis?ym obr?bem miast), co by?o podyktowane wzgl?dami zdrowotnymi bąd? budową nowych po?ącze? komunikacyjnych.
W gospodarce cyrku?u i powiatu (nowo)sądeckiego dominowa?o rolnictwo, dlatego te? (mi?dzy innymi tak?e na skutek nadmiernych obcią?e? feudalnych), szerokim echem odbi?y si? tutaj wydarzenia rabacji ch?opskiej 1846 r. Dotkn??y one zw?aszcza dwory i posiad?ości w pó?nocnej cz?ści ziemi sądeckiej (okolice Nowego Sącza i Grybowa oraz Ro?nów), przy czym ma?o by?o stosunkowo ofiar śmiertelnych, ale du?o zniszcze? i podpale?. Dwa lata pó?niej rząd w Wiedniu zniós? podda?stwo ch?opów, co wp?yn??o zasadniczo na stosunki na wsi sądeckiej. W XIX wieku coraz wi?ksze znaczenie zyskuje rozwijający si? przemys?, a wraz z nim nowopowstająca grupa zawodowa - robotnicy. Oczywiście procesy te dostrzec mo?na tylko w miastach (szczególnie w Nowym Sączu - powstanie Warsztatów Kolejowych), cho? poprzez zatrudnianie mieszka?ców wsi przy budowach na przyk?ad linii kolejowej czy regulacjach rzek, równie? i ona aktywizowa?a si? zawodowo i powoli zmienia?a swoje oblicze. Przemys? nie osiągną? jednak dominującej pozycji, nadal podstawą gospodarki by?o rolnictwo, a w miasteczkach drobne rzemios?o (Grybów).
II po?owa wieku XIX przynios?a tak?e nowe inwestycje g?ównie o charakterze komunikacyjnym; w 1876 r. uruchomiono "kolej ?elazną" - z Tarnowa do Leluchowa, ?ączącą wszystkie miasta Sądecczyzny (Grybów, Nowy Sącz, Stary Sącz, Piwniczną, Muszyn?, a od 1911 r. Krynic?). Na wiek ten przypadają równie? początki aktywnego zainteresowania leczniczymi wodami ?róde? sądeckich i rozwoju uzdrowisk - Krynicy, ?egiestowa, cho? prawdziwy "boom" prze?ywa?y one wraz z Muszyną i Piwniczną w okresie mi?dzywojennym.
O?ywienie kulturalne, jakie mia?o miejsce w wiekach XIV do XVI, zosta?o stopniowo zahamowane w wieku XVII - okresie niepokojów, wojen, kl?sk ?ywio?owych i kryzysów gospodarczych. Nadal powstawa?y jednak obiekty sakralne (nieraz bogato wyposa?ane) i kwit?o rzemios?o artystyczne. Mimo tego spada?o zainteresowanie ziemią sądecką wśród wybitnych ludzi kultury i nauki, a tym samym nast?powa?a stopniowa prowinconalizacja Sądecczyzny. Zaborca austriacki dokona? licznych kasacji kościelnych i równocześnie ograniczy? powa?nie wk?ad kościo?a w rozwój kulturalny.
W wieku XIX pod panowaniem austriackim coraz bardziej budzi si? świadomoś? spo?eczna, powstają liczne inicjatywy kulturalne, oświatowe itp. Mno?ą si? one zw?aszcza na wsiach sądeckich, gdzie pod koniec tego wieku rodzi si? ruch ludowy (dzia?alnoś? braci S. i J. Potoczków - za?o?ycieli Związku Stronnictwa Ch?opskiego, jednej z pierwszych partii ch?opskich w Galicji - lata 1892-1893), podnoszący poziom ?ycia na wsi i stanowiący ognisko myśli niepodleg?ościowej.

WIEK XX
Jeden z frontów walk I wojny światowej przebiega? tu? na skraju ziemi sądeckiej (bitwa gorlicka). Jej epizodem by?o starcie pod Trzetrzewiną (11 XII 1914 r.), w wyniku którego wojska rosyjskie opuści?y okupowany Nowy Sącz. Przez miejscowości ziemi sądeckiej wiód? szlak przemarszu legionów Pi?sudskiego, a jej mieszka?cy czynnie uczestniczyli w dzia?aniach wojennych i pokojowych ju? po odzyskaniu przez Polsk? niepodleg?ości.
Okres mi?dzywojenny to czas powolnej i mozolnej odbudowy pa?stwowości polskiej na scalonych ziemiach, zmian spo?ecznych oraz ugruntowywania si? gospodarczych cech powiatu nowosądeckiego. Administracyjnie do roku 1932 funkcjonowa?y osobno powiaty nowosądecki i grybowski; ten ostatni w tym roku wcielono do nowosądeckiego. Ciągle wzrasta? procent ludności wiejskiej, co sz?o w parze ze s?abym rozwojem przemys?u, szczególnie tego wymagającego du?ych inwestycji oraz nak?adów finansowych i ludzkich. Podstawą utrzymania gospodarczego mieszka?ców ziemi sądeckiej oprócz rolnictwa by?o tak?e przetwórstwo spo?ywcze (przetwórnie owocowe, mleczarstwo, gorzelnictwo, m?ynarstwo) oraz drobne rzemios?o (meblarstwo) a tak?e obróbka kamienia i wytwórstwo cegie?. Ze zmian spo?ecznych tego okresu wymieni? nale?y rozwój świadomości etnicznej i kulturowej ?emków, którzy zamieszkiwali g?ównie po?udniowo-wschodnie tereny powiatu (gminy ?abowa, Krynica, Muszyna i cz?ściowo Piwniczna i Grybów). Ich dzia?alnoś? spo?eczna wkracza?a na ró?ne pola aktywności i obejmowa?a inicjatywy szkolne, kulturalne, spo?ecznikowskie i ekonomiczne.
II wojna światowa po?o?y?a kres doś? spokojnemu ?yciu mieszka?ców powiatu nowosądeckiego. Wojska niemieckie wkroczy?y na teren Sądecczyzny ju? w pierwszych dniach wojny nacierając od strony S?owacji w rejonie Pienin. Wojska polskie (2 Brygada Górska i 24 Dywizja Piechoty Armii Kraków i Karpaty) broni?y si? do 7 IX 1939 r., kiedy to po zaj?ciu przez Niemców g?ównych ośrodków Sądecczyzny (6 IX zaj?cie Nowego Sącza), wycofa?y si? na wschód i pó?noc. Tak oto rozpoczą? si? ponad pi?cioletni okres okupacji niemieckiej, który mocno zapad? w pami?ci mieszka?ców ziemi sądeckiej. Okupant dla usprawnienia systemu administracyjno - wojskowego w?ączy? do powiatu nowosądeckiego by?y powiat limanowski, a ca?a Sądecczyzna znalaz?a si? w dystrykcie krakowskim Generalnego Gubernatorstwa. Hitlerowcy n?kali ludnoś? sądecką cz?stymi aresztowaniami, egzekucjami i zsy?kami do obozów zag?ady. Dzia?o si? tak mi?dzy innymi ze wzgl?du na silny ruch oporu w tych terenach, z jednej strony korzystnych geograficznie, z drugiej nie, gdy? du?o by?o tutaj stosunkowo nieprzychylnej ludności ?emkowskiej i potomków kolonistów niemieckich. Dzia?alnoś? ruchu oporu polega?a mi?dzy innymi na organizowaniu i pomocy w przerzutach granicznych. Rozbudowana siatka kurierów pośredniczy?a w przekazie wiadomości i ludzi z centrum okupowanej Polski na po?udnie Europy (punkt zbiorczy w Budapeszcie). Najwi?cej punktów przerzutowych istnia?o w pasie przygranicznym (Piwniczna, Rytro, Muszyna, ?egiestów, Krynica i Tylicz). Ruch oporu organizowa? tak?e akcje dywersyjne i sabota?owe w ramach dzia?ających komórek konspiracyjnych; jego cz?onkowie wspó?uczestniczyli w tajnym nauczaniu. Aktywnie dzia?a?a partyzantka, której rola wzros?a szczególnie pod koniec wojny, gdy? wcześniej obawiano si? zbytnio odwetów Niemców mogących zaszkodzi? dzia?alności kurierskiej i przerzutowej. Dzia?a?o oko?o 20 grup partyzanckich w tym oddzia?y Armii Krajowej (Tatara, Zawiszy, Adama), Batalionów Ch?opskich (Burzy, Juhasa), Gwardii Ludowej i partyzantki sowieckiej (dowództwo Iwana Zo?otara, grupy Aloszy, Leonida). W odwecie za aktywną postaw? mieszka?ców ziemi sądeckiej okupanci dokonywali obok wywózek tak?e masowych egzekucji w takich miejscach jak: Wysokie, Rdziostów, Biegonice i cmentarz ?ydowski w Nowym Sączu, oraz M?odów, Piwniczna, Stary Sącz, a tak?e Grybów i ?ącko. Tragicznym rozdzia?em sądeckiej historii są losy ?ydów. Ludnoś? ?ydowską stopniowo, a z czasem masowo wysiedlaną i osadzaną w gettach (g?ównie nowosądeckim), rozstrzeliwano w egzekucjach i mordowano w obozach zag?ady. Zdecydowana wi?kszoś? strat ludnościowych okresu wojennego powiatu nowosądeckiego to straty w?aśnie wśród ludności ?ydowskiej.
Stycze? roku 1945 przyniós? wyzwolenie Sądecczyzny spod jarzma hitlerowskiego. Wojska IV Frontu Ukrai?skiego nacierając od wschodu wkroczy?y 20 I do Nowego Sącza, a w nast?pnych dniach do dalszych miast ziemi sądeckiej (Krynica, Stary Sącz, Piwniczna). Nie by? to jednak koniec okresu niepokoju. Rodzinne strony musieli opuści? ?emkowie, których zaraz po wojnie i w roku 1947 w ramach akcji "Wis?a" wysiedlono na ziemie odzyskane. Akcja ta, o zdecydowanie politycznym aspekcie, spowodowa?a wyludnienie znacznych terenów (g?ównie po?udniowo-wschodnich) powiatu nowosądeckiego i zasiedlenie ich mieszka?cami Podhala oraz innych cz?ści Beskidów. Cerkwie grekokatolickie w wi?kszości sta?y si? świątyniami rzymskokatolickimi, a po?udniowo-wschodnie rubie?e Sądecczyzny utraci?y barwny, wieloetniczny koloryt.
Wczesny okres powojenny oprócz wydzielenia ponownie powiatu limanowskiego przyniós? nieznaczne zmiany administracyjne (wprowadzenie systemu rad narodowych, likwidacja urz?du starosty). Mieszka?cy Sądecczyzny powoli odbudowują zniszczone wojną administracj?, podstawy gospodarki i rozwoju spo?ecznego. Miasta i wsie stopniowo zyskują nowe elementy infrastruktury, prawdziwym prze?omem by? jednak s?ynny "eksperyment sądecki", zainicjowany oddolnie przez lokalne w?adze powiatowe i zaakceptowany 9 V 1958 r. specjalną uchwa?ą podj?tą przez Rad? Ministrów PRL. Uchwa?a ta nios?a rozszerzenie uprawnie? lokalnych organów w?adzy centralnej podporządkowane lepszemu wykorzystaniu miejscowych walorów, specyfiki ziemi sądeckiej i ustaleniu oraz wdro?eniu w?asnej drogi rozwoju gospodarczego i spo?ecznego. Autorzy "eksperymentu" (m.in. Kazimierz W?glarski - przewodniczący Prezydium Powiatowej Rady Narodowej i Janusz Pieczkowski - przewodniczący Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Nowym Sączu) postawili trzy cele do realizacji. Po pierwsze - podstawą rozkwitu ziemi sądeckiej jest rozwój funkcji uzdrowiskowo-letniskowej i turystycznej, jako g?ównych motorów gospodarki sądeckiej, po drugie - pobudzenie przemys?u i rzemios?a w oparciu o wykorzystanie miejscowych rezerw surowcowych i ludzkich z naciskiem na powiązany z turystyką przemys? ludowo-artystyczny i po trzecie - polepszenie warunków do rozwoju sadownictwa i przetwórstwa owocowo-warzywnego. Za?o?enia te jak wida? uwzgl?dnia?y ca?ą specyfik? gospodarczo-spo?eczną Sądecczyzny i dawa?y szans? na powodzenie przedsi?wzi?cia. Dziś z perspektywy czasu akcja ta w swoich za?o?eniach wydaje si? czymś normalnym, wówczas jednak uwzgl?dnienie specyfiki w planie rozwojowym regionu i danie jego w?adzom "swobodnej r?ki", by?o w centralnie sterowanej gospodarce PRL wydarzeniem bez ma?a rewolucyjnym. "Eksperyment" ponownie wskaza? na powiązanie ekonomiczne i spo?eczne centralnego ośrodka ziemi sądeckiej - Nowego Sącza i otaczającego go powiatu. Mieszka?cy tej ziemi mogli poczu? si? prawdziwymi jej gospodarzami. W ramach akcji rozbudowywano baz? turystyczną, uzdrowiskową, powstawa?y nowe placówki hotelowe, gastronomiczne i lecznicze, a tak?e szko?y, drogi i zak?ady pracy.
Nast?pny impuls rozwojowy przyszed? wraz z kolejną zmianą administracyjną. W 1975 r. zlikwidowano trójszczeblowy podzia? kraju a wraz z nim powiaty, wprowadzając nowe województwa. Jednym z nich by?o województwo nowosądeckie obejmujące swym zasi?giem tereny by?ych powiatów: nowosądeckiego, gorlickiego, limanowskiego, nowotarskiego i zakopia?skiego. Na ten czas przypada rozwój ludnościowy szczególnie miast oraz rozwój sektora przemys?owego i kultury. Prze?omowe wydarzenia roku 1989 spowodowa?y oprócz zmian spo?eczno-ekonomicznych ponowny rozkwit inicjatyw samorządowych. Powstaje pilota?owy sądecki powiat - Sądecka Miejska Strefa Us?ug Publicznych (1 I 1997). Nast?pny rozdzia? w historii Sądecczyzny rozpoczą? si? 1 I 1999 r., kiedy to reaktywowano powiaty, a wśród nich powiat nowosądecki.