Miasta: Olkusz, Bukowno, Wolbrom
Gminy: Olkusz, Bukowno, Wolbrom, Boles?aw, Klucze, Trzyciąrz
Ziemia Olkuska to zakątek Polski o historii d?ugiej, bogatej i chwalebnej. Filarami powiatowej historii są dwa ośrodki: Olkusz i Wolbrom.
Od zarania dzieje Olkusza związane by?y z górnictwem srebra i o?owiu - stąd "Srebrny Gród", obok Wieliczki i Bochni, zaliczany by? do najstarszych w Ma?opolsce miast i ju? w XII w. posiada? dobrze rozwini?te formy osadnictwa. Nazwa miasta ulega?a ewolucji. W dawnych, ?aci?skich dokumentach figurują: Lcuhs, Hilcus, llcus, llkusz, wreszcie Olkusz.
Prawa miejskie zosta?y nadane Olkuszowi w XIII wieku przez króla Kazimierza Wielkiego, on tez otoczy? gród murami obronnymi. Monarcha ten zaliczy? miasto do 6-ciu najwi?kszych grodów Ma?opolski, potwierdzając tym skal? politycznego znaczenia Olkusza dla kraju. Wiek XV by? dla Olkusza "Z?otym Wiekiem". W kolejnym stuleciu nastąpi? dalszy rozwój olkuskiego górnictwa. Wówczas to zacz?to budowa? kosztowne sztolnie odwadniające.
Tragicznym dla Olkusza by? wiek XVI. Najpierw miasto strawi? olbrzymi po?ar z roku 1584, a nast?pnie, czasie "szwedzkiego potopu", uleg?y zalaniu olkuskie kopalnie srebra. Pod koniec XVIII wieku stworzono plany odwodnienia kopal? i wznowienia wydobycia. Miasto odwiedzili wówczas Stanis?aw Staszic i król Stanis?aw August Poniatowski. Upadek I Rzeczypospolitej zahamowa? realizacj? tych planów. W roku 1814 otwarto kopalni? "Józef", w której po raz pierwszy w dziejach miasta eksploatowano rud? cynku.
Okres rosyjskiego to czasy dalszego rozwoju gospodarczego. Ogromne znaczenie dla miasta mia?o wybudowanie w latach 1883-85 Iwanogrodzko - Dąbrowskiej linii kolejowej. Drugim znaczącym impulsem rozwojowym by?o powstanie w 1907 roku w Olkuszu fabryki naczy? blaszanych Austriaka Petera Westena.
Dwudziestolecie mi?dzywojenne by?o dla "Srebrnego Miasta" okresem szczególnie szybkiego rozwoju. Powiat by? wówczas cz?ścią województwa kieleckiego.
Historia Wolbromia si?ga 1327 r., kiedy W?adys?aw ?okietek nada? braciom Wolframowi i Hilaremu przywilej karczunku lasów na gruntach wsi królewskiej D?u?ec. Niebawem wyros?o na nich miasteczko, na cześ? jednego z za?o?ycieli nazwane "civitas Wolwrami". Po?o?one na szlaku handlowym i obdarowywane przywilejami przez kolejnych monarchów starostwo wolbromskie szybko sta?o si? stanowiskiem dochodowym i zaszczytnym. Przez kilka stuleci panowa?y w Wolbromiu na przemian rodziny Jaworów i Szafra?ców. Zw?aszcza ci ostatni znani byli w Rzeczypospolitej z odwagi na polach bitew, hojnych datków na rzecz Akademii Krakowskiej oraz świat?ych poglądów.
W?aściciele Wolbromia czerpali zyski g?ównie z ce? pobieranych od w?drownych kupców. Mieszczanie, oprócz handlu, parali si? rzemios?em, celując w zawodach kuśnierza, kowala i szewca. Odbywające si? w ka?dy czwartek wolbromskie targi cieszy?y si? niema?ą s?awą, a ich tradycja przetrwa?a do dzisiaj. Natomiast ?ycie kulturalne by?o skoncentrowane wokó? kościo?a, przy którym istnia?a szko?a parafialna, kilka bractw religijnych oraz szpitale dla ubogich.
Pod koniec XVI w. rozpoczą? si? upadek miasta. Przyczyni?o si? do tego przesuni?cie szlaku handlowego-g?ównego ?ród?a dochodu dla wielu Wolbromian. Reszty dokona? najazd szwedzki, wyczerpujące wojny na terenie Rzeczypospolitej, a tak?e liczne po?ary i zarazy. Najtragiczniejsza by?a epidemia cholery w 1892 r. Podczas zaborów miasto w?ączono do imperium austriackiego, nast?pnie wchodzi?o w sk?ad Ksi?stwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego. Po powstaniu styczniowym Wolbrom na pó? wieku utraci? prawa miejskie. Rozpoczą? si? okres prześladowa? i planowej rusyfikacji. W 1905 r. dosz?o do brutalnie st?umionego strajku uczniów wolbromskiej szko?y, którzy odmówili odpowiedzi na pytania zadawane po rosyjsku i korzystania z podr?czników w tym j?zyku. Wyzwolenie przyniós? marsza?ek Pi?sudski, który przebywa? w mieście, a jego legioniści stoczyli bitw? pod niedalekimi Krzywop?otami.
RABSZTYN
Świadectwem dawnej pot?gi Ziemi Olkuskiej, pe?nienia przez nią strategicznych ról zabezpieczających Ma?opolsk? od zachodu, są warownie i zamki Szlaku Orlich Gniazd. Do znamienitych przyk?adów zamków obronnych nale?y Rabsztyn, oddalony blisko 5 km od Olkusza. Wznosi si? on na skalistym wzgórzu górującym nad ca?ą okolicą. By? mo?e pierwotny gród istnia? tu ju? na prze?omie XIII i XIV wieku wzniesiony przez ród Toporczyków z Morawicy, jednak twórcą murowanego zamku by? Kazimierz Wielki. Zajmowa? on wysoki cypel skalny i by?a to typowa gotycka budowla na planie nieregularnym wzniesiona z kamienia wapiennego z u?yciem ceg?y. Jego najwa?niejszą cz?ścią by?a czterokondygnacyjna wie?a (don?on).
Pod koniec XIV wieku zamek sta? si? w?asnością rodu Melszty?skich herbu Leliwa. Za udzia? w buncie (Spytko, przywódca polskich husytów, w 1439 r. zaatakowa? Nowym Korczynie Rad? Królewską - zginą? w bitwie pod Grotnikami) Melszty?scy zostali pozbawieni szlachectwa a Rabsztyn zamieniono na starostwo niegrodowe. W po?owie XV wieku starostą rabszty?skim zosta? Andrzej T?czy?ski.
Ród ten jest w?aścicielem zamku do XVI wieku. Kolejnym w?aścicielem zostają Bonerowie i oni przez trzy pokolenia sprawują urząd starosty rabsztynskiego.
W roku 1583 zamek by? świadkiem wspania?ej uroczystości weselnej, jaką wyprawi? hetman Jan Zamoyski biorąc za ?on? bratanic? króla Stefana Batorego ksi??niczk? siedmiogrodzką Gryzeld?. W cztery lata pó?niej nieliczna za?oga zamku pod dowództwem p?k Gabriela Ho?ubka przy pomocy olkuskich górników wciągn??a w zasadzk? i rozbi?a 350-osobowy oddzia? wojska. W roku 1657 wycofujący si? Szwedzi ograbili, a nast?pnie podpalili s?abo broniony Rabsztyn. Od tego momentu zamek zaczą? popada? w ruin?. Wprawdzie niektóre ocala?e pomieszczenia by?y wykorzystywane do początku XIX w., ale siedziba starosty zosta?a przeniesiona do wybudowanego nieopodal dworu. Dzie?a zniszczenia dope?nili poszukiwacze skarbów, którzy w po?owie XIX wieku wysadzili w powietrze wie?? zamku górnego oraz cz?ś? ocala?ych pomieszcze?.
Obecnie Zamek Rabsztyn jest odnawiany i konserwowany przez powsta?e w lipcu roku 2000 Stowarzyszenie "Zamek Rabsztyn".
|
Małopolskie
