Powiat Suski Powierzchnia: 685,75 km² Mieszkanców: 81 885
Województwo: Ma?opolskie
Miasto powiatowe: Sucha Beskidzka Tablica rejestracyjna: KSU
Miasta: Sucha Beskidzka, Jordanów, Maków Podhala?ski
Gminy: Sucha Beskidzka, Jordanów, Maków Podhala?ski, Budzów, Bystra-Sidzina, Stryszawa, Zawoja, Zembrzyce
Powiat suski le?y w Beskidach, na po?udniowo-zachodnim kra?cu województwa ma?opolskiego i graniczy od zachodu z powiatem ?ywieckim w województwie śląskim, od pó?nocy i wschodu z trzema innymi powiatami wchodzącymi w sk?ad województwa ma?opolskiego: wadowickim, myślenickim i nowotarskim, a od po?udnia z okresem Namiestovo na S?owacji.
Jest to obszar typowo górski, a naturalne bogactwo regionu stanowią lasy, zajmujące niemal 50 % jego powierzchni. Powiat suski obejmuje 9 gmin, które tworzą: dwa miasta (Sucha Beskidzka, Jordanów), jedna gmina miejsko-wiejska (Maków Podhala?ski) i sześ? gmin wiejskich (Budzów, Bystra-Sidzina, Jordanów, Stryszawa, Zawoja, Zembrzyce). W sk?ad powiatu wchodzi ?ącznie 37 miejscowości.
Po?udniowa cz?ś? powiatu, po?o?ona najwy?ej, znajduje si? na terenie Beskidu ?ywieckiego, który dzieli si? tu na trzy mniejsze jednostki geograficzne: Pasmo Babiogórskie z najwy?szym szczytem ca?ych Beskidów Zachodnich, Babią Górą (1725 m), Pasmo Polic (Polica, 1369 m) oraz Pasmo Ja?owieckie, zwane te? Przedbabiogórskim (Ja?owiec, 1111 m). Charakterystycznym elementem krajobrazu pó?nocnej cz?ści powiatu są natomiast wzniesienia nale?ące do ni?szych grup górskich - Pasma Leskowca (918 m) i ?amanej Ska?y (929 m) w Beskidzie Ma?ym (na pó?nocnym zachodzie) oraz Pasma Koskowej Góry (866 m) w Beskidzie Makowskim (na pó?nocnym wschodzie).
Niemal ca?y teren powiatu le?y w dorzeczu górnej Skawy, która jest g?ówną rzeką regionu. W?aśnie nad Skawą le?ą trzy miasta: Sucha Beskidzka, Maków Podhala?ski i Jordanów. Do najwa?niejszych dop?ywów Skawy na tym terenie nale?ą: Po?oga, Toporzyski Potok, Bystrzanka, Cadynka, Skawica, Grzechynia, Stryszawka i Tarnawka (lewobrze?ne), oraz Malejów, Osielec, Wieprzec, ?arnowianka i Paleczka (prawobrze?ne).
Dorzecze górnej Skawy zajmuje tereny o bardzo urozmaiconym charakterze. W Paśmie Babiogórskim panuje ostrzejszy klimat, dominują kamieniste gleby górskie, przechodzące w dolinach potoków w gleby gliniasto-kamieniste. Ze wzgl?du na ukszta?towanie terenu jeszcze dziś znaczne cz?ści tego obszaru są trudno dost?pne. Natomiast w Beskidach Ma?ym i Makowskim klimat jest ?agodniejszy, a p?askie dna dolin rzecznych zajmują urodzajniejsze gleby brunatne. Ni?sza wysokoś? i ?agodniejsze formy stoków sprawiają, ?e góry te nie stanowią, ani te? nie stanowi?y w przesz?ości, szczególnie trudnej do pokonania bariery komunikacyjnej i osadniczej.
Przyrodnicze, krajobrazowe i kulturowe bogactwo powiatu suskiego sprawia, ?e jest to atrakcyjny teren dla turystyki i wypoczynku. S?u?y temu m.in. bardzo dobrze rozwini?ta sie? szlaków turystycznych oraz coraz liczniejsze trasy rowerowe, a tak?e stale powi?kszająca si? baza noclegowa. W celu ochrony unikalnych walorów krajobrazowych i przyrodniczych Babiej Góry na po?udniowych kra?cach obecnego powiatu zosta? utworzony w 1954 r. Babiogórski Park Narodowy, kilka lat temu w?ączony do mi?dzynarodowej sieci rezerwatów biosfery UNESCO. Na terenie powiatu suskiego znajduje si? tak?e po?udniowo-wschodnia cz?ś? Parku Krajobrazowego Beskidu Ma?ego, powsta?ego w 1998 r. W przysz?ości planowane jest utworzenie tutaj rezerwatu "Leskowiec" celem ochrony fragmentu naturalnej buczyny, porastającej grzbiet pomi?dzy Leskowcem a Groniem Jana Paw?a II.
HISTORIA POWIATU
W okresie wczesnego średniowiecza tereny obecnego powiatu suskiego pokrywa?a puszcza karpacka. Zwarte osadnictwo pojawi?o si? tu doś? pó?no w stosunku do innych regionów naszego kraju, jednak najstarsze ślady pobytu cz?owieka w dorzeczu górnej Skawy są bardzo dawne, o czym przekonują wyniki bada? archeologicznych. Wiemy mi?dzy innymi, ?e w Zembrzycach istnia?o znaczne grodzisko, datowane przez wi?kszoś? badaczy na okres kultury ?u?yckiej (700-400 przed Chr.)
Za czasów pierwszych Piastów opisywany obszar znalaz? si? w granicach Ziemi Krakowskiej, jednak ok. 1179 r. zosta? podzielony. Od tej pory jego zachodnia cz?ś? znajdowa?a si? na terenie ksi?stw śląskich (początkowo opolskiego, pó?niej cieszy?skiego, a nast?pnie, w wyniku kolejnych podzia?ów Śląska - oświ?cimskiego i zatorskiego), a wschodnia pozostawa?a w granicach Królestwa Polskiego. Granica pomi?dzy nimi bieg?a wtedy mniej wi?cej wzd?u? linii Skawy, i dalej na po?udnie w kierunku Pasma Babiej Góry i pogranicza polsko-w?gierskiego. Podzia? ten mia? istotne znaczenie dla dalszej historii obu cz?ści obecnego powiatu suskiego i sprawi?, ?e ich dzieje potoczy?y si? nieco odmiennie.
Pierwsza silniejsza i zwarta fala osadnictwa nap?yn??a na te tereny w XIV w. Akcja osadnicza by?a wówczas wspierana przez ksią?ąt oświ?cimskich po stronie zachodniej (Zembrzyce - pierwsza wzmianka z 1333 r., Krzeszów - 1355, Śleszowice - 1376, Sucha - 1405) i królów polskich, g?ównie Kazimierza Wielkiego, po stronie wschodniej (Budzów - 1369, Maków - 1378). Te pierwsze w przewa?ającej cz?ści pozosta?y wsiami prywatnymi, szlacheckimi, natomiast te drugie wesz?y w sk?ad nowo utworzonego starostwa lanckoro?skiego i uzyska?y w ten sposób status wsi królewskich. Trzecia fala osadnicza kierowa?a si? na teren powiatu suskiego od strony pó?nocno-wschodniej, a jej nasilenie mia?o miejsce w XVI stuleciu i by?o związane z dzia?alnością znanego rodu Jordanów z Zakliczyna. Zak?adali oni kolejne wsie w zachodniej cz?ści obecnego powiatu suskiego (Osielec - 1521, Toporzysko, Wysoka, Naprawa), a ukoronowaniem tych dzia?a? by?a w 1564 r. lokacja na terenach dawnej wsi Malejowa pierwszego miasta na tym terenie, które otrzyma?o od nazwiska swojego za?o?yciela nazw? Jordanów. Prawdopodnie od 2.po? XVI w. znaczną rol? w post?pach osadnictwa na opisywanym terenie zacz?li odgrywa? równie? w?drujący grzbietami pasm górskich pasterze wo?oscy.
W 1564 roku Sejm w Warszawie dokona? ostatecznej inkorporacji terenów dawnych ksi?stw oświ?cimskiego i zatorskiego, zakupionych przez królów polskich ju? w poprzednim stuleciu, wcielając je jako powiat śląski do województwa krakowskiego. W ten sposób ca?y teren obecnego powiatu suskiego znalaz? si? w granicach Rzeczypospolitej. Mo?na wyró?ni? trzy jego cz?ści ró?niące si? od siebie zw?aszcza pod wzgl?dem stosunków w?asnościowych. Miejscowości po?o?one w środkowej cz?ści opisywanego obszaru wchodzi?y nadal w sk?ad starostwa lanckoro?skiego i pozostawa?y wsiami królewskimi. Osady le?ące na zachodnich i wschodnich kra?cach obecnego powiatu znajdowa?y si? w r?kach prywatnych w?aścicieli, o ile jednak na Jordanowszczy?nie by?a to w?asnoś? rozdrobniona, o tyle tereny pozostające przed laty w granicach ksi?stw śląskich znalaz?y si? na początku XVII w. w ca?ości we w?adaniu rodu Komorowskich, co da?o początek znacznemu dominium z centrum na zamku w Suchej. Dobra te pozosta?y w r?kach znanych polskich rodów (po Komorowskich byli tu Wielopolscy, Braniccy i Tarnowscy) a? do 1939 r.
W 1772 r. w wyniku traktatu rozbiorowego teren obecnego powiatu suskiego zosta? w?ączony w sk?ad Cesarstwa Austriackiego. Starostwo lanckoro?skie przesta?o istnie?, a miejscowości wchodzące wcześniej w jego sk?ad, sta?y si? w?asnością skarbu austriackiego. Pewna ich cz?ś? zosta?a wystawiona na sprzeda? jeszcze w XVIII w., natomiast Maków wraz z okolicznymi 10 wsiami zosta? zakupiony w 1839 r. przez hr. Filipa Saint-Genois, którego syn odsprzeda? z kolei w 1878 r. te tereny arcyksi?ciu Albrechtowi Habsburgowi. Maków, Zawoja i okolice pozostawa?y w r?kach Habsburgów tak?e po odzyskaniu przez Polsk? niepodleg?ości w 1918 r., przy czym cz?ś? dóbr zosta?a w 1924 r. przekazana Polskiej Akademii Umiej?tności w Krakowie.
W okresie porozbiorowym, a tak?e pó?niej, za czasów II Rzeczypospolitej, przeprowadzano na Podbabiogórzu cz?ste zmiany w podziale administracyjnym. Ca?y omawiany obszar wchodzi? najpierw kolejno w sk?ad cyrku?ów: w Wieliczce, Myślenicach i Wadowicach. W wyniku reformy, jaka mia?a miejsce w Cesarstwie w 1867 r., utworzone zosta?y starostwa powiatowe. Wtedy to dobra suskie znalaz?y si? w granicach powiatu ?ywieckiego, Maków i okolice - wadowickiego, a Jordanów - myślenickiego. Kilka lat po odzyskaniu przez Polsk? niepodleg?ości, w 1924 r. utworzony zosta? nowy powiat z siedzibą w Makowie, w którego granicach znalaz?a si? tak?e Sucha wraz z okolicznymi miejscowościami. Taki stan rzeczy utrzyma? si? jednak tylko niespe?na 10 lat, do roku 1933, kiedy to powiat makowski zlikwidowano. Sucha znalaz?a si? wtedy ponownie w powiecie ?ywieckim, a Maków i okolice w wadowickim. Wschodnia cz?ś? omawianego obszaru z Jordanowem w okresie II Rzeczypospolitej pozostawa?a stale w granicach powiatu myślenickiego.
W okresie okupacji hitlerowskiej zachodnia cz?ś? omawianego obszaru wraz z Suchą zosta?a bezpośrednio wcielona do Rzeszy Niemieckiej, natomiast wschodnia, z Makowem i Jordanowem, wesz?a w sk?ad nowo utworzonego przez Niemców Generalnego Gubernatorstwa. Granica pomi?dzy nimi bieg?a wzd?u? Skawy i dalej g?ównym grzbietem Pasma Ja?owieckiego.
W tych trudnych czasach mieszka?cy Podbabiogórza niejednokrotnie dawali dowody swojego patriotyzmu i przywiązania do Ojczyzny. Do historii przesz?a dzielna walka, jaką z przewa?ającymi si?ami niemieckimi 1-2 września 1939 r. stoczy?y w Wysokiej ko?o Jordanowa oddzia?y 10. Brygady Kawalerii Zmotoryzowanej pod dowództwem p?k. Stanis?awa Maczka wspierane przez miejscową ludnoś?. Od pierwszych miesi?cy wojny na opisywanym obszarze rozwija? si? ruch oporu, du?ą aktywnością wykazywa?y si? liczne oddzia?y partyzanckie, szczególnie aktywne w ostatnich latach okupacji w rejonie Pasma Polic. W styczniu 1945 r. tereny te zosta?y zaj?te przez wojska radzieckie, które wypar?y stąd oddzia?y niemieckie.
Wa?ną datą w powojennej historii Podbabiogórza jest rok 1956, kiedy to z cz?ści terenów, wchodzących wcześniej w sk?ad powiatów: ?ywieckiego, wadowickiego i myślenickiego utworzony zosta? nowy powiat z siedzibą w Suchej. Jednak w 1975 r., w wyniku reformy wprowadzającej nowy, dwustopniowy podzia? administracyjny kraju (województwa, gminy) zosta? on zlikwidowany, a jego teren podzielony i wcielony do nowoutworzonych województw: bielskiego i nowosądeckiego. ?wier? wieku pó?niej, w wyniku kolejnej reformy, ju? w czasach III Rzeczypospolitej, 1 I 1999 r., powiat suski, w nieco zmienionym kszta?cie terytorialnym, powróci? na map?, wchodząc, zgodnie z tradycjami historycznymi i kulturowymi mieszka?ców, w sk?ad województwa ma?opolskiego.
|
Małopolskie
