Powiat Wielicki Powierzchnia: 427,8 km² Mieszkanców: 104 788
Województwo: Ma?opolskie
Miasto powiatowe: Wieliczka Tablica rejestracyjna: KWI
Miasta: Wieliczka, Niepo?omice
Gminy: Wieliczka, Niepo?omice, Biskupice, Gdów, K?aj
Wieliczka dosta?a si? pod panowanie austriackie 7.06.1772 r. zanim dosz?o do podpisania traktatów rozbiorowych (5 sierpnia 1772 r.). Zasadnicze zmiany administracyjne nastąpi?y po oficjalnym w?ączeniu Galicji do monarchii austriackiej. Przede wszystkim uleg?a likwidacji polska administracja. Rząd austriacki z ziem dawnych powiatów zatorskiego i szczyrzyckiego utworzy? cyrku? (obwód) w Wieliczce, jeden z sześciu na które zosta?a podzielona Galicja. Po reformie administracyjnej wprowadzonej patentem Józefa II z 22 marca 1782 r. przeniesiono siedzib? cyrku?u do Bochni. Powsta?o wówczas 18 cyrku?ów, zale?nych bezpośrednio od Guberni we Lwowie.
Jednym z najwa?niejszych przeobra?e? związanych z ukszta?towaniem w Galicji ery autonomicznej by?o wprowadzenie nowego podzia?u administracyjnego kraju, nawiązującego do dawnych, przedrozbiorowych struktur. 18 cyrku?ów zastąpiono 74 powiatami. Nowe powiaty w Galicji, w tym tak?e Powiat Wielicki, utworzono na mocy rozporządzenia ministra stanu monarchii austro - w?gierskiej z 23 lutego tego? roku.
Wieliczka sta?a si? siedzibą starostwa, co znacznie podnios?o rang? miasta. Starosta Wielicki sprawowa? w?adz? nad du?ym powiatem zajmującym obszar o powierzchni 458 km2. Na obszarze powiatu wielickiego, który si?gną? od Wis?y na pó?nocy po W?glówk? na po?udniu, znajdowa?o si? 105 wsi i 4 miasteczka: Dobczyce, Gdów, Skawina, Wieliczka oraz czasowo Podgórze. „Obok starostwa powo?ano ca?y szereg urz?dów w?aściwych tej jednostce administracyjnej – pisze prof. Stanis?aw Gaw?da w monografii „Wieliczka – dzieje miasta” – przede wszystkim rad? powiatową z marsza?kiem na czele, która si? tu utrzyma?a nawet po utworzeniu powiatu podgórskiego, za ma?ego, aby mie? osobną rad?. Mieści? si? tu tak?e sąd okr?gowy, urząd podatkowy, fizykat powiatowy (lekarz powiatowy), urząd katastralny, notarialny i pocztowy, powiatowy inspektorat szkolny, rada szkolna okr?gowa i posterunek ?andarmerii. W tych wszystkich urz?dach by?o zatrudnionych kilkuset urz?dników, pobierających sta?e pensje, co korzystnie i stabilizująco wp?yn??o na ?ycie gospodarcze miasta. Poza tym urz?dnicy ci, mając pewien cenzus wykszta?cenia, stanowili inteligencj? miejscową, która odegra?a, obok nauczycieli, rol? g?ównego animatora ?ycia kulturalnego w mieście.”
Rada powiatowa wybierana by?a przez obywateli p?acących podatki i sk?ada?a si? z 26 radnych, którzy ze swego grona wybierali Wydzia? Powiatowy (marsza?ek – prezes, 6 cz?onków i 6 zast?pców). Rada zarządza?a majątkiem powiatu oraz instytucjami utrzymywanymi z funduszów powiatowych, ustala?a podatki i sprawowa?a nadzór nad gminami.
W Galicji, obok instytucji samorządowych, istnia?a administracja rządowa, mianowana bezpośrednio przez w?adze austriackie. Na czele tej?e administracji sta? namiestnik Galicji urz?dujący we Lwowie, któremu podlega?y starostwa powiatowe. Starosta mia? prawo uczestnictwa w posiedzeniu rady, nadzorowania prawid?owości podj?tych uchwa? i sprawdzania ich zgodności z obowiązującymi prawami. Funkcje marsza?ków powiatu wielickiego pe?nili m. in. dr Stanis?aw Larysz Niedzielski, w?aściciel Śledziejowic oraz notariusz Emanuel Winter, a starostów wielickich m. in. Leopold P?azi?ski, Boles?aw Szczerbi?ski, W?adys?aw Olszewski i dr W?adys?aw Wn?k, od 1932 r. starosta krakowski.
Na początku lat 90 XIX wieku – jak relacjonuje „S?ownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów s?owia?skich” – powiat wielicki nale?a? do najlepiej zaludnionych, liczy? bowiem 114 mieszka?ców na 1 km2. Dobrze nawodniony mniejszymi dop?ywami Wis?y i Raby, przeci?ty koleją pa?stwową (arcyksi?cia Karola Ludwika) i koleją z Podgórza do Suchej, a nast?pnie gości?cami z Bochni do Myślenic, z Krakowa do Wieliczki, z Bochni do Wieliczki, do Niepo?omic i z Podgórza do Kalwarii a prócz tego licznymi dobrze utrzymywanymi gości?cami powiatowymi i gminnymi, nale?a? do zamo?niejszych w Galicji, chocia? przemys? rozwiną? si? wi?cej tylko w Podgórzu, mianowicie wapniarski i m?ynarski. Prócz soli są tu znaczne pok?ady wybornego wapna, które sprowadzają nawet do najdalszych stron wschodniej Galicji. Cz?ś? pó?nocna jest na wschodzie nizinną i piaszczystą, pokrytą resztkami puszczy niepo?omickiej, w stronie zachodniej glinką urodzajną na powiślu, cz?ś? po?udniowa jest krajem podgórskim, urozmaiconym gajami liściastymi, o glebie ?ytniej. Miejsca godne uwagi są: Dobczyce, niegdyś miasto grodowe, z ruinami zamku, Gdów, Świątniki ze szko?ą ślusarską, ?agiewniki z zak?adami fabrycznymi, Skawina, Tyniec z ruinami opactwa i Swoszowice z kopalnią siarki (zaniedbaną) i kąpielami.
Zamys? zniesienia powiatu wielickiego pojawi? si? ju? w 1928 r. Wywo?a? ostre protesty ludności zarówno w ca?ym powiecie, jak i w Wieliczce. Protesty te nie zapobieg?y likwidacji powiatu, jakkolwiek odsun??y spraw? o cztery lata. Rozporządzeniem z roku 1929 z granic powiatu wielickiego wy?ączono Dobczyce i 45 gmin w?ączając je do powiatu myślenickiego. Ostatecznie powiat wielicki zosta? zniesiony dekretem z dnia 4 grudnia 1931 r., a poszczególne jego cz?ści zosta?y przy?ączone do nowych jednostek administracyjnych. Wieliczk? w?ączono do powiatu krakowskiego, co oznacza?o upadek znaczenia miasta jako centrum administracyjnego. Jak ?atwo mo?na by?o przewidzie?, do Krakowa przenios?y si? związane ze starostwem urz?dy: Rada Powiatowa, Inspektorat Szkolny, Urząd Skarbowy. Do 1952 r. przetrwa? Sąd Grodzki, związany tylko z miastami powiatowymi, a wraz z nim Notariat i Urząd Katastralny. W 1933 r. przeniesiono z Wieliczki do Katowic Szko?? Górniczą, niezwykle zas?u?oną placówk? kszta?cącą wysoko kwalifikowany personel techniczny. Likwidacja powiatu spowodowa?a znaczny odp?yw z Wieliczki czy to do Krakowa, czy do Katowic miejscowej inteligencji, odgrywającej w ?yciu miasta – siedziby starostwa – niezwykle istotną rol?.
Powiat wielicki istnia? 65 lat, a jego przywrócenie i utworzenie w Wieliczce centrum administracyjnego – siedziby samorządowego starostwa jest nawiązaniem do wspania?ej tradycji i historii naszego regionu.
Z dniem 1 stycznia 1999 roku wesz?a w ?ycie jedna z najwa?niejszych reform w historii Polski – reforma administracyjna. Jej podstawowym za?o?eniem by?o przekazanie znacznych kompetencji pozostających dotychczas w r?kach administracji Pa?stwa – w r?ce samorządów. Po sześ?dziesi?ciu latach Wieliczka ponownie sta?a si? siedzibą powiatu. W jego sk?ad wesz?o pi?? gmin: Wieliczka, Niepo?omice, Gdów, K?aj i Biskupice. Czwartego stycznia 1999 roku nastąpi?o uroczyste otwarcie starostwa w budynku zabytkowej Sztygarówki, którą miasto przeznaczy?o na siedzib? w?adz powiatowych. Przeci?cia wst?gi dokonali: starosta Adam Kocio?ek, burmistrz Wieliczki Józef Duda i pose? Zbigniew Zar?bski.
Źród?a:
1.„Powiat Wielicki – Tradycje historyczne” - Andrzej Gaczo?
2.„Dzieje Powiatu Wielickiego” – Stanis?aw Szuro, Józef Duda, Adam Kocio?ek.
|
Małopolskie
