Koscioly i Parafie Szpitale Policja, Straz Miejska i Pozarna
Firmy
Wi?ksza cz?ś? terytorium dzisiejszego miasta le?y na P?askowy?u Tarnowskim, chocia? pó?nocne stoki Góry św. Marcina, najdalej na pó?noc wysuni?tego szczytu Karpat Zewn?trznych, znajdują si? w granicach administracyjnych miasta Tarnowa. Prawie ca?y obszar miasta le?y w dorzeczu Dunajca i jego prawobrze?nego dop?ywu Bia?ej Dunajcowej.
Okolice Tarnowa są "biegunami ciep?a" w Polsce, średnia temperatura roczna wynosi 8,80 Celcjusza.
Ślady ludzkiej dzia?alności si?gają tutaj ko?ca epoki lodowcowej, kiedy to pojawili si? w okolicach dzisiejszego miasta ?owcy reniferów. Lecz na sta?e ludzie osiedlali si? dopiero wówczas, gdy polodowcowa tundra powoli przemienia?a si? w g?stą puszcz?, dającą schronienie i po?ywienie. W granicach administracyjnych obecnego miasta archeolodzy zlokalizowali sześ? stanowisk mezolitycznych z okresu mi?dzy 8300 a 4500 lat p.n.e.
Kolejne ślady dzia?alności cz?owieka są m?odsze o kilka tysiącleci. W samym centrum Tarnowa, na terenie posesji Rynek 5 (siedziba Tarnowskiego Centrum Kultury), znaleziono grób jamowy z fragmentami przepalonych kości, gliniane naczynie (popielnic?) i ?elazny przedmiot, zaś w pobli?u ratusza pozosta?ości urny z grobu cia?opalnego. Ustalono, ?e znaleziska te pochodzą z pierwszego okresu ?elaza, zwanego halsztackim, czyli z lat ok. 700-400 p.n.e., kiedy tzw. kultura ?u?ycka prze?ywa?a na ziemiach polskich swój najwi?kszy rozkwit. Jednak do jakiej grupy j?zykowej ludów indoeuropejskich nale?a?a ludnoś? kultury ?u?yckiej, niestety nie wiadomo. Pewne jest tylko to, ?e nie byli to Pras?owianie. By? mo?e by? to lud (czy raczej grupy ludności) zwane w ?ród?ach antycznych Wenetami, których śladów pobytu w nazewnictwie jezior, gór, rzek, miejscowości, j?zykoznawcy doszukali si? prawie w ca?ej Europie.
Na prze?omie V i IV w. p.n.e. z po?udniowego zachodu przybywa na dzisiejsze ziemie polskie lud Celtów. Niedawno tarnowscy archeolodzy z Muzeum Okr?gowego, odkryli niedaleko Tarnowa w miejscowości ??towice, cmentarzysko celtyckie. W okresie od I-IV w. n.e., w okresie wp?ywów rzymskich, na ca?ym obszarze Ma?opolski kwitnie kultura przeworska. By? mo?e nosicielami tej kultury jest mieszana ludnoś? germa?sko-celtycka (Wandalowie i Lugiowie). Ślady osad tej ludności znaleziono w Tarnowcu, Wierzchos?awicach, Wojniczu. Ostatnio archeolodzy A. Szpunar i J. Oko?ski przebadali ślady osady kultury przeworskiej, po?o?onej w wid?ach rzek Bia?ej i Wątoku na terenie miasta. Odkryto tam mi?dzy innymi ślady wiekowej konstrukcji kamiennej, która - jak si? przypuszcza stanowi?a cz?ś? du?ej w?dzarni. By?by to trzeci tego typu obiekt odkryty na ziemiach polskich, pochodzący z tej epoki.
Zanik kultury przeworskiej na prze?omie IV i V w. n.e. wią?e si? z najazdem Hunów i w?drówką ludów w Europie. Staro?ytny świat chyli? si? ku upadkowi. Rodzi?o si? średniowiecze. Nowa epoka w dziejach Europy. Pojawia?y si? nowe ludy i pa?stwa, m. in. S?owianie i pa?stwa Wiślan i Polan.
W po?owie IX w. na zboczu Góry św. Marcina zosta? wybudowany gród, prawdopodobnie przez ludnoś? plemienia Wiślan. Przed paru laty w wyniku intensywnych prac wykopaliskowych tarnowskich archeologów A. Cetery i J. Oko?skiego, odkryte zosta?o jedno z najwi?kszych w Polsce grodzisk wczesnośredniowiecznych, zajmujące powierzchni? 9,6 hektara. Wokó? grodziska archeolodzy natrafili na ślady osad, mniej wi?cej z tego samego okresu czasu. Gród funkcjonowa? równie? po w?ączeniu Wiślan do pa?stwa Polan, czyli u schy?ku X w. Zniszczony zosta? prawdopodobnie w latach 30-tych XI w., podczas powstania ludowego (lub najazdu Czechów - ?). By? mo?e, ?e w po?owie XI w. powsta?a nad rzeką Bia?ą, na terenie dzisiejszego Tarnowca, osada nosząca doś? popularną w ca?ej S?owia?szczy?nie, nazw? Tarnów. By?a w?asnością monarszą, a na prze?omie XI i XII w. zosta?a nadana przez "królową" Judyt? klasztorowi benedyktynów w Ty?cu k. Krakowa. Fakt ten potwierdza dokument papieskiego legata, kardyna?a Idziego z Toucy, który przebywa? w Polsce zapewne w 1124 r. Nie zachowany w oryginale, lecz w pó?nych zniekszta?conych odpisach, dokument ma b??dną datacj? (rok 1105 zamiast 1124). Jest to pierwsze ?ród?o pisane, w którym znajduje si? wzmianka o osadzie Tarnów. Druga wzmianka o Tarnowie pochodzi dopiero z roku 1308 (lub 1309). W wykazie cudów za?ączonych do "?ywotu b?ogos?awionej Kingi" wymieniona jest kobieta o imieniu Marta, która mia?a pochodzi? z ówczesnej wsi Tarnów, nale?ącej do komesa Rafa?a. Jest to równie? pierwsza znana z imienia mieszkanka Tarnowa. Zaś komes Rafa? by?by pierwszym nazwanym po imieniu tarnowianinem.
Wówczas to zapewne teren dzisiejszego miasta (nie myli? z osadą o nazwie Tarnów na Górze św. Marcina) nale?a? do rycerskiego rodu herbu Rawicz (wyobra?enie panny na nied?wiedziu na tarczy). W roku 1327 Spycimir herbu Leliwa (z?oty pó?ksi??yc i sześcioramienna gwiazda w polu b??kitnym) na drodze kupna i zamiany z rycerzem Leonardem (zapewne herbu Rawicz) naby? wieś, zwaną pó?niej Tarnów Wielki i na jej obszarze, by? mo?e w szczerym polu, na tzw. surowym korzeniu, za?o?y? swoje prywatne miasto w 3 lata pó?niej. Zachowa? si? do dziś, przechowywany w Bibliotece XX. Czartoryskich w Krakowie dokument lokacyjny miasta Tarnowa.
W dniu 7 marca 1330 r., król Polski W?adys?aw ?okietek daje przywilej zezwalający lokowa? miasto Tarnów na prawie teuto?skim (niemieckim). Mieszczanie tarnowscy mieli si? pos?ugiwa? takimi samymi prawami jak mieszczanie w królewskim Krakowie.
W dniu 7 marca 1330 r., król Polski W?adys?aw ?okietek daje przywilej zezwalający lokowa? miasto Tarnów na prawie teuto?skim (niemieckim). Mieszczanie tarnowscy mieli si? pos?ugiwa? takimi samymi prawami jak mieszczanie w królewskim Krakowie. W tym samym roku, Spycimir Leliwita wojewoda i kasztelan krakowski, druga osoba po królu w pa?stwie, uko?czy? budow? zamku na pó?nocnym zboczu Góry św. Marcina.
Resztki ruin, tej ongiś wspania?ej budowli, przetrwa?y do dziś.
Ród Leliwitów dba? o rozwój i świetnoś? miasta. Jedna z ga??zi rodu, panów na Tarnowie, od XV w. nazywa si? Tarnowskimi. Dziedzice miasta sprzyjają rozwojowi handlu i rzemios?a poprzez wydawanie odpowiednich przywilei dla kupców i rzemieślników. Od początku lokacji w mieście osiedlają si? polonizujący si? Niemcy, przenoszący si? tutaj z Krakowa i Nowego Sącza. W 1445 r. znajdujemy w ?ród?ach wzmianki o tarnowskim ?ydzie Kalefie, który przyby? tutaj ze Lwowa i handlowa? jedwabiem. W XVI w. osiad?a w Tarnowie liczna kolonia Szkotów. Rodziny Nikielsonów, Dunów, Huysonów obraca?y znacznymi kapita?ami i utrzymywa?y stosunki handlowe prawie z ca?ą Europą. Powstają te? w mieście z ich inicjatywy pierwsze banki i spó?ki handlowe.
Najwi?kszy rozkwit miasta ?ączy si? jednak z osobą Jana Tarnowskiego (1488-1561), hetmana wielkiego koronnego. Ten znakomity wódz, polityk, pisarz i gospodarz, prawdziwy cz?owiek Renesansu, korespondujący z Erazmem z Rotterdamu, w latach 1554-1560 wyda? instrukcje, wpisane do ksiąg miejskich odnośnie sprawowania urz?dów w mieście, jego obrony przed nieprzyjacielem, zachowania si? ludności w czasie po?aru, organizacji cechowego rzemios?a. W XVI w. miasto liczy ok. 1200 mieszka?ców i 200 domów w obr?bie murów miejskich (dzisiejsza starówka).
Miasto zosta?o opasane wa?ami i murami ju? w po?owie XV w., rozbudowanymi za hetmana Jana Tarnowskiego w pierwszej ?wierci XVI w. Od 1467 r. dzia?a?y w Tarnowie kanalizacja i drewniane wodociągi, doprowadzające wod? do studzien - cystern w Rynku. W mieście jest w XVI w. szko?a, synagoga, a pod koniec prawdopodobnie zbór kalwi?ski. Rzemios?a zorganizowane są w kilkunastu cechach (30 rzemios? w 7-12 cechach). Kośció? parafialny, wzniesiony zapewne tu? po lokacji miasta w 1400 r. zosta? podniesiony staraniem dziedziców do godności kolegiaty.
Po śmierci hetmana Jana Tarnowskiego 16 maja 1561 r. w?oski rze?biarz Jan Maria Mosca z Padwy (stąd zwany Padovano) zaczą? rze?bi? w tarnowskiej kolegiacie jeden z najpi?kniejszych i najwi?kszych w Europie(13,8 metrów) pomników nagrobnych doby Renesansu.
Pomnik ten stojący w prezbiterium kościo?a z wyrze?bionymi naturalnej wielkości figurami hetmana i jego syna Jana Krzysztofa Tarnowskiego zosta? uko?czony w 1573 r.
Jan Maria Padovano zaprojektowa? te? bry?? renesansowego ratusza w Tarnowie i kierowa? jego przebudową w latach 60-tych XVI w. W 28 wn?kach (blendach) attyki ratusza znajdowa?y si? wówczas namalowane na rynku portrety Tarnowskich od Spycimira do Jana Krzysztofa Tarnowskiego, zm. w 1567 r., ostatniego m?skiego przedstawiciela tej linii rodu.
W 1570 r. Tarnów przeszed?, drogą ma??e?stwa córki hetmana Tarnowskiego Zofii, w posiadanie ksią?ąt Ostrogskich (po jej śmierci).
Po śmierci zaś m??a Zofii, ksi?cia Konstantego Ostrogskiego w 1588 r., miasto wraz z okolicą (tzw. hrabstwo tarnowskie) przechodzi w r?ce kilku w?aścicieli. Liczne po?ary i epidemie (tzw. wówczas zarazy) niszczą dobrobyt ludności i substancj? materialną miasta. W pa?dzierniku 1655 r. Tarnów rabują Szwedzi podczas tzw. "potopu".
Jeśli w XVI w. miasto liczy?o oko?o 2 tys. mieszka?ców, to po naje?dzie szwedzkim zaledwie 768.
Podniesienie z upadku miasto zawdzi?cza kolejnym dziedzicom, ksią??tom Sanguszkom, którzy w 1723 r. przej?li je w posiadanie po Lubomirskich. Rzeczpospolita jednak zmierza?a do upadku, do czego przyczynili si? walnie jej sąsiedzi.
Od 1772 r. czyli od I rozbioru, Tarnów znalaz? si? pod zaborem austriackim, w tzw. Galicji.
Paradoksalnie jednak, ale w?aśnie w?adze zaborcze przyczyni?y si? do rozwoju miasta. Sprzyja?o temu przej?cie go z rąk prywatnych i zlokalizowanie tutaj siedziby cyrku?u (jednostki administracyjnej w randze powiatu), a od 1785 r. biskupstwa.
W dniu 14 marca 1794 r. w Tarnowie urodzi? si? Józef Bem, pó?niejszy genera?, bohater walk o niepodleg?oś? Polski (w powstaniu listopadowym 1830-31) i W?gier podczas Wiosny Ludów w lat. 1848-1849. W latach trzydziestych i czterdziestych XIX w. Tarnów by? ośrodkiem licznych konspiracji niepodleg?ościowych. Jednak wybuch powstania krakowskiego w 1846 r. w Tarnowie i ca?ym cyrkule tarnowskim przerodzi? si? w krwawą antyniepodleg?ościową ch?opską rewolt?, zwaną rabacją. Zajścia te - jak si? przypuszcza - by?y zainspirowane przez austriacką lokalną administracj?, przy cichym poparciu w?adz gubernialnych we Lwowie. W drugiej po?owie XIX w. nastąpi? gwa?towny rozwój miasta. W 1852 r. Tarnów zostaje po?ączony linią kolejową z Krakowem. W 1870 r. miasto liczy 21 779 mieszka?ców i jest trzecim co do wielkości w Galicji po Lwowie i Krakowie.
W 1878 r. w Tarnowie wprowadzono oświetlenie gazowe. W trzy lata pó?niej ukaza? si? pierwszy numer sta?ej gazety, tygodnik "Pogo?".
Zaczynają pojawia? si? sta?e placówki kulturalne w mieście. W 1888 r. ks. Józef Bąba za?o?y? pierwsze na ziemiach polskich Muzeum Diecezjalne, gromadzące zabytki sztuki sakralnej.
Rok 1910, tzw. "rok inwestycji", przyniós? Tarnowowi nowoczesne wodociągi, elektrowni? i nowy gmach dworca kolejowego.
W sierpniu 1914 r. z Tarnowa wyruszają na pola walki Polskie Dru?yny Strzeleckie, Strzelec i Sokó?. Ogó?em co piąty legionista pochodzi? z Tarnowa i najbli?szych okolic. Jednak 10 listopada 1914 r. wkraczają do Tarnowa wojska rosyjskie i pozostają tutaj do 6 maja 1915 r. Podczas operacji tarnowsko-gorlickiej w początku maja 1915 r. miasto jest ostrzeliwane przez ci??ką artyleri? austriacką. Kilka budynków w mieście i perony dworca kolejowego uleg?y zniszczeniu. Wojna jednak zmierza ku ko?cowi. Tarnów jako pierwsze miasto w Polsce zrzuca jarzmo niewoli po 146. latach niewoli w nocy z 30 na 31 pa?dziernika 1918 r.
Podczas wojny polsko-bolszewickiej w 1920 r. premierem Rządu Obrony Narodowej jest Wincenty Witos z podtarnowskiej wsi Wierzchos?awice, a gubernatorem wojskowym Warszawy w lipcu i sierpniu zosta? na w?asną prośb? mianowany urodzony w Tarnowie w 1864 r. gen. Franciszek Latinik.
W początku 1927 r. rozpocz?ta zosta?a budowa Pa?stwowej Fabryki Związków Azotowych we wsi Świerczków k. Tarnowa, od 1929 r. noszącej nazw? Mościce, w?ączonej do Tarnowa. Ta jedna z najwi?kszych inwestycji przemys?owych Polski mi?dzywojennej przyczyni?a si? znacznie do rozwoju miasta, które stawa?o si? miastem przemys?owym. Tu? przed wybuchem wojny Tarnów liczy prawie 40 tys. mieszka?ców. Po?ow? ludności stanowią obywatele pochodzenia ?ydowskiego, mający ok. 30 synagog i domów modlitwy, cmentarz funkcjonujący od XVI w., szko?y, kluby sportowe, stowarzyszenia kulturalne.
W dniu 28 sierpnia 1939 r. na tarnowskim dworcu kolejowym wybuch?a bomba zegarowa, pozostawiona w przechowalni baga?u przez niemieckiego sabota?yst?. Wydarzenie to poprzedzi?o wybuch II wojny światowej w dniu 1 września 1939 r.
Ju? w 1940 r. w dniu 14 czerwca, spod ?ydowskiej ?a?ni wyruszy? pierwszy transport wi??niów do tworzonego przez Niemców obozu zag?ady w KL Auschwitz (Oświ?cimiu). Tarnowscy wi??niowie w liczbie 728, stali si? pierwszymi ofiarami tego obozu zag?ady. W początku września 1943 r. nastąpi?a zag?ada tarnowskiego getta. Zosta?o wymordowanych wówczas ok. 20 tys. ?ydów. Przez ca?y czas hitlerowskiej okupacji istnieje w mieście i okolicy ruch oporu organizowany pod auspicjami rządu londy?skiego i Armii Krajowej. Jego dzia?ania nasili?y si? jesienią 1944 r. w ramach akcji "Burza". Batalion "Barbara" 16. pu?ku piechoty AK stoczy? wówczas szereg potyczek i dwudniowy bój pod Jamną z Niemcami. Wyzwolenie spod hitlerowskiej okupacji nastąpi?o 18 stycznia 1945 r.
Powoli zacz??y si? odradza? placówki kultury zlikwidowane podczas wojny przez okupanta.
W 1945 r. powsta?o Muzeum Ziemi Tarnowskiej na bazie istniejącego od 1927 r. Muzeum Miejskiego.
W okresie "polskiego pa?dziernika" zacz??y w Tarnowie powstawa? antykomunistyczne Komitety Rewolucyjne. Tarnów miasto rodzinne gen. Bema zaczą? wysy?a? transporty z krwią i ?ywnością na W?gry, gdzie wojska radzieckie t?umi?y zryw niepodleg?ościowy.
W 1957 r. powsta? w Tarnowie Pa?stwowy Teatr Ziemi Krakowskiej im. Ludwika Solskiego.
W latach 1975-1997 Tarnów by? stolicą województwa. Miasto zacz??o si? rozbudowywa? - powsta?y nowe osiedla: Jasna, Rz?dzin, Falklandy.
Od 1990 r. miasto ma demokratyczny samorząd, pochodzący z wyborów - w tym czasie zosta? przeprowadzony generalny remont ulicy Wa?owej - który sta? si? deptakiem. Nowy wygląd zyska? tak?e Rynek, który zape?ni? si? kawiarniami i pubami.
Obecnie Tarnów jako miasto powiatowe wkracza w kolejny etap budowania swej to?samości.
Kazimierz Ba?burski
Małopolskie
