Powiat Bia?obrzeski Powierzchnia: 639,28 km² Mieszkanców: 33 545
Województwo: Mazowieckie
Miasto powiatowe: Bia?obrzegi Tablica rejestracyjna: WBR
Miasta: Bia?obrzegi, Wyśmierzyce
Gminy: Bia?obrzegi, Wyśmierzyce, Promna, Radzanów, Stara B?otnica, Stromiec
Mazowsze po?udniowe, to wed?ug potocznej opinii, kraina nieciekawa i monotonna, sk?adająca si? g?ównie z lasków i piasków. Tu jednak nad kr?tą i nieuregulowaną Pilicą, w krainie sadów owocowych i lasów sosnowo-d?bowych, mo?emy równie? znale?? wiele atrakcji. Krajobraz tego terenu ukszta?towa? lądolód. Liczne moreny polodowcowe na pó?nocy powiatu, oddzielone są szeroką, silnie meandrującą pradoliną Pilicy, od rozleg?ych równin z po?udnia Ziemi Bia?obrzeskiej. Lewy brzeg Pilicy, b?dący kraw?dzią Wysoczyzny Rawskiej, jest wysoki i stromy oraz posiada stosunkowo dobre gleby. Z wielu miejsc tego rejonu, roztacza si? widok w promieniu kilkudziesi?ciu kilometrów. Dolina Bia?obrzeska, obejmująca cz?ś? pradoliny Pilicy mi?dzy Nowym Miastem a Bia?obrzegami, stanowi najbardziej malowniczy odcinek tej rzeki. Ma w swym nurcie wiele wysp i tworzy liczne piaszczyste ?achy. Prawy brzeg natomiast, b?dący cz?ścią Równiny Radomskiej, tworzą niskie równinne ?ąki, bąd? niewysokie wydmy i pokryty jest warstwami ubogich gleb, g?ównie bielicowych.
Nie ulega wątpliwości, ?e ju? w czasach pierwszych Piastów, Ziemia Bia?obrzeska znalaz?a si? w granicach pa?stwa polskiego. Wydaje si?, ?e w pierwszym okresie istnienia pa?stwowości polskiej, przebieg po?udniowej granicy Mazowsza zbli?ony by? do ustalonej w 1124 r. granicy archidiakonatu czerskiego, czyli bieg?aby ona wzd?u? Pilicy, a dopiero w pobli?u jej ujścia do Wis?y obj??aby prawobrze?ne pó?niejsze parafie Grabów i Magnuszew. Przesuni?cie granicy bardziej na po?udnie wiązane jest z panowaniem Konrada Mazowieckiego. Wówczas prawdopodobnie prawie ca?oś? ziem obecnego powiatu bia?obrzeskiego wesz?a w granice Mazowsza. Granic? t? w przybli?eniu mo?na wyznaczy? umiejscawiając liczne na naszym terenie grodziska wczesnośredniowieczne: Siekluki, B?otnica, Gózd, Kie?bów, Szczyty. Ostateczne utrwalenie po?udniowej granicy Mazowsza na naszym terenie nastąpi?o w 1359 roku, kiedy to Kazimierz Wielki dokona? zwrotu ksi?ciu mazowieckiemu Siemowitowi III zaj?tego w tym czasie Zapilicza, co jest równoznaczne z w?ączeniem tego terytorium do Mazowsza.
Mi?dzy Grójcem a osadnictwem nadpilickim, w okresie średniowiecza, rozpościera? si? pas lasów. G?ściej zasiedlone enklawy w terenie leśnym by?y tylko w okolicach Goszczyna i Lekarcic. Dopiero nad Pilicą wyst?powa?y wi?ksze skupiska osadnicze. By?y to: tereny w dobrach rycerskich Fal?cice, Promna, Biejków i Branków oraz w zachodniej cz?ści obecnego powiatu dobra benedyktynów p?ockich. Benedyktyni tereny te uzyskali od ksi?cia mazowieckiego i czerskiego Trojdena w dniu 12 grudnia 1338 roku, który w zamian za Milonów (obecnie Wilanów k/Warszawy) nadaje przywileje dla wsi klasztornych nad Pilicą: Przybyszew, Przybyszowice, Osuchów, Minków, Borowe i Wyśmierzyce. Przywilej ten zezwoli? opactwu na lokacj? miasta na prawie magdeburskim w Przybyszewie lub innej wsi klasztornej w jego okolicach. Benedyktyni wykorzystują ten przywilej i ju? przed 1396 rokiem uzyskują prawa miejskie dla Przybyszewa i Wyśmierzyc.
Prawy brzeg Pilicy by? jeszcze bardziej lesisty. Wyst?pujące na nim osadnictwo by?o rozproszone. W XII-XIV wieku funkcjonują jednak osiedla m.in.: Korze?, Brze?ce, Niedabyl, Sucha, Mikówka, Pierzchnia, czy wspomniane wy?ej Wyśmierzyce. Pas grodzisk granicznych: Szczyty, Kie?bów, Siekluki, Gózd, B?otnica prze?ywa? w tym czasie swój najwi?kszy rozkwit. Dla XIV wieku szacuje si?, ?e teren obecnego powiatu bia?obrzeskiego zamieszkiwa?o oko?o 1400-1600 osób. Ukszta?towana ju? by?a podstawowa sie? parafialna. Istnia?y w owym czasie parafie: Promna, Przybyszew, Wyśmierzyce, Radzanów, Bukówno, B?otnica, Kaszów, Jasionna i Stromiec. Pod wzgl?dem powierzchni najwi?kszą by?a parafia Jasionna (ok. 180 km2 wraz ze Stromcem, który p?aci? świ?topietrze w Jasionnej), najmniejszą natomiast Wyśmierzyce – ok. 70 km2. Wyśmierzyce by?y tak?e najs?abiej zaludnioną parafią, gdy? oblicza si?, ?e wówczas zamieszkiwa?o teren tej parafii oko?o 50 osób. Najwi?cej, oko?o 400 osób zamieszkiwa?o na terenie parafii B?otnica.
W XV wieku sie? osadnicza rejonu Goszczyn – Lekarcice jest ju? ukszta?towana w swych zasadniczych zr?bach. Podobnie jest w dolinie Pilicy w gminie Promna. Istnieją ju? na tym terenie wszystkie wa?niejsze miejscowości od Biejkowa i Promnej na wschodzie po Przybyszew i Osuchów na zachodzie. Te dwa rejony osadnicze oddziela? od siebie jednak jeszcze rejon lasów, na którym sie? osadnicza kszta?towa?a si? dopiero w wiekach pó?niejszych.
Na prawym brzegu Pilicy sie? osadnicza najlepiej by?a rozwini?ta we wschodniej i po?udniowej cz?ści obecnego powiatu. Okolice Wyśmierzyc, Radzanowa i B?otnicy posiada?y ju? w pe?ni ukszta?towaną sie? osadniczą. Rozwój tych terenów wiązany jest przede wszystkim z przebiegiem przez Wyśmierzyce toru?sko – lwowskiego szlaku handlowego oraz z dzia?alnością benedyktynów p?ockich. Sie? osadnicza wokó? starej parafii Jasionna na terenie obecnej gminy Bia?obrzegi dopiero si? kszta?towa?a (m.in.: z XV wieku pochodzi najstarsza wzmianka o Bia?obrzegach). Natomiast na wschodzie obecnego powiatu w gminie Stromiec, lasy Puszczy Stromieckiej powodują, i? w nast?pnych wiekach powstanie na tym terenie jeszcze wiele nowych miejscowości.
W okresie średniowiecza pod wzgl?dem form w?asności ziemskiej, na omawianym terenie króluje w?asnoś? szlachecka. Tylko Stromiec, Stromiecka Wola i Pacew nale?ą do ksi?cia. Nieco wi?ksza jest w?asnoś? kościelna. Skupiona jest ona w jednym kluczu benedyktynów p?ockich, a w jego sk?ad pod koniec XV wieku wchodzą z obecnego powiatu bia?obrzeskiego: 2 miasta Przybyszew i Wyśmierzyce oraz 3 wsie – Przybyszowice, Osuchów i Mikówka. W r?kach szlachty znajdują si? pozosta?e miejscowości omawianego terenu.
Wiek XVI i początek wieku XVII jest najprawdopodobniej okresem wzgl?dnej prosperity omawianego terenu. W?aśnie w tym czasie nast?puje systematyczny i bardzo intensywny wyr?b drzew w Puszczy Stromieckiej. Przyk?adowo król Zygmunt III na początku XVII wieku wydaje dekrety proboszczom stromieckim dozwalające im na pozyskanie drzew w lasach królewskich, a nawet zezwalających na wolny wyr?b w ca?ej Puszczy Stromieckiej. Omawiany okres charakteryzuje si? tak?e pozyskiwaniem innych darów puszczy. Istnienie „obleści” bartnej w Suchej w 1554 roku sugeruje, i? bartnictwo musia?o mie? doś? du?e znaczenie w naszym rejonie, a miód by? tym towarem, którym handlowano nie tylko na rynkach lokalnych. Wyrobem smo?y, w?gli kowalskich itp. zajmowali si? zapewne pierwsi mieszka?cy miejscowości noszących obecnie nazwy Budy np.: Budy Biejkowskie, Budy Brankowskie, Budy Micha?owskie. Miejscowości te powstawa?y w?aśnie w okresie eksploatacji gospodarczej Puszczy Stromieckiej.
W?aśnie potrzeby związane z rozwojem gospodarczym wydaje si?, i? by?y podstawową przyczyną lokacji Bia?obrzegów 2 września 1540 roku przez króla Zygmunta Starego. Nowo powsta?e miasto otrzyma?o prawa magdeburskie i szereg przywilejów oraz ulg m.in.: miasto otrzymuje przywilej organizowania dwóch jarmarków w roku, poniedzia?kowych targów tygodniowych, a wszyscy mieszczanie i przedmieszczanie zostają zwolnieni na 12 lat od p?acenia podatków miejskich. Administracyjnie miasto od początku swego istnienia podlega?o pod powiat warecki ziemi czerskiej województwa mazowieckiego i by?o prywatną w?asnością Anny Fal?ckiej, wdowy po Janie z Biejkowa herbu Jastrz?biec.
W XVI wieku do grona wcześniej istniejących do?ącza parafia bia?obrzeska. W ciągu kolejnych czterystu lat sie? parafialna powiatu nie b?dzie podlega? zmianom. Kolejne parafie na terenie Ziemi Bia?obrzeskiej powstawa? b?dą dopiero w wieku XX.
Okres reformacji w Europie i w Polsce, równie? na Ziemi Bia?obrzeskiej zapisa? swoje epizody. Oko?o 1510 roku urodzi? si? w Sieklukach zas?u?ony dla kultury polskiej pisarz reformacyjny i wydawca druków protestanckich Jan Seklucjan. W ko?cu XVI wieku ówczesny w?aściciel Radzanowa i w?ości okolicznych - Rogolina, Bukówna, Grzmiącej - Seweryn Kurdwanowski, porzuci? wiar? katolicką i zosta? arianinem. Radzanowski dwór sta? si? aria?skim zborem, do którego w 1602 roku zjechali si? Bracia Polscy z ca?ej prawie korony na swój aria?ski synod. Innowierczy epizod nie trwa? d?ugo. Seweryn Kurdwanowski nawróci? si? i w 1645 roku ufundowa? nawet kościo?owi pi?kny o?tarz, by zmaza? grzech zb?ądzenia w wierze.
Druga po?owa XVIIw. i początek wieku XVIII by?y okresem upadku gospodarczego Ziemi Bia?obrzeskiej. Liczne wojny toczące si? w owym czasie na ziemiach polskich (m.in.; "Potop" szwedzki), przyczyni?y si? zapewne zahamowania rozwoju omawianego terenu. Wojska szwedzkie, co najmniej trzykrotnie przebywa?y na naszym terenie. Pisemne informacje, które zachowa?y si? w Stromcu, mówią nam, ?e po przejściu wojsk szwedzkich w miejscowości zosta? zburzony kośció?, a Szwedzi zatrzymali si? przez noc ca?ą, rabując wsz?dzie i zn?cając si? nad ludnością w sposób najokrutniejszy. Kolejny ich pobyt w tej miejscowości sko?czy? si? podpaleniem dworu, skąd ogie? przeniós? si? dalej, obracając ca?ą wieś w perzyn?. W czerwcu 1657 r. z kolei Wyśmierzyce zosta?y najechane, z?upione i spalone przez oddzia?y wojsk Rakoczego. Po?ary by?y oczywiście kl?ską n?kającą miejscowości nie tylko w czasach wojennych. Z wi?kszych ówczesnych po?arów przypomnijmy tylko po?ar Bia?obrzegów z początku lat siedemdziesiątych XVIII wieku w wyniku którego, oprócz zabudowa? wielu mieszka?ców, sp?oną? tak?e kośció?, oraz przywileje miejskie znajdujące si? w aktach magistratu. Natomiast Przybyszew w latach 1779 – 1812 doświadczy? a? pi?ciu po?arów miasta, gdzie w ka?dym z nich sp?on??o minimum kilkanaście zabudowa?, a w ostatnim z nich sp?on??y: kośció?, plebania, szpital oraz 53 domy wraz z budynkami gospodarskimi i zbiorami. Wojny, po?ary, g?ód i wreszcie przychodzi?a epidemia – kolejny wróg zubo?a?ej ludności. Na terenie powiatu bia?obrzeskiego epidemia z 1708 roku spowodowa?a, ?e przyk?adowo Wyśmierzyce utraci?y ponad dwie trzecie swoich obywateli. Przyczyn upadku gospodarczego trzeba szuka? oczywiście znacznie szerzej. G?ówną przyczyną by?a niewątpliwie ogólna sytuacja gospodarcza kraju, powy?ej zasygnalizowa?em tylko kilka z przyczyn lokalnych, które pog??bi?y upadek gospodarczy regionu.
W czerwcu 1794 roku, po bitwie pod Szczekocinami, przebywa? w Przybyszewie Tadeusz Kościuszko. Na wieś? o poddaniu si? Krakowa Austriakom wyda? on tu odezw?, zwaną przybyszewską. Z Przybyszewem związa? si? równie? towarzysz broni Kościuszki, uczestnik Insurekcji, genera? Antoni Madali?ski. On to w roku 1797 wydzier?awi? pobliski majątek Borowe i w nim zmar? w niespe?na 2 lata pó?niej w roku 1804. W dwusetną rocznic? przybycia gen. A.Madali?skiego do Borowego, Prymas Polski ks. kardyna? Józef Glemp dokona? przy kościele parafialnym w Przybyszewie, uroczystego ods?oni?cia i poświ?cenia pomnika bohaterskiego genera?a.
Upadek pa?stwa polskiego w wyniku trzeciego rozbioru Polski w 1795 r. zmieni? w zasadniczy sposób struktur? administracyjną ziem dawnej Rzeczypospolitej. Pilica staje si? rzeką graniczną dzielącą Ziemi? Bia?obrzeską mi?dzy dwa mocarstwa zaborcze. Tereny le?ące na lewym brzegu Pilicy (gmina Promna) stają si? cz?ścią pa?stwa pruskiego, natomiast tereny prawobrze?ne dostają si? pod w?adanie Austrii. Taki stan utrzyma? si? do roku 1807, gdy to z terenów trzeciego zaboru pruskiego zostaje utworzone Ksi?stwo Warszawskie – w jego sk?ad wesz?y tereny gminy Promna.
Wiosną 1809 roku korpus austriackiego arcyksi?cia Ferdynanda d’Este uderza na Ksi?stwo Warszawskie. Przez tereny Ziemi Bia?obrzeskiej przechodzi armia wspomagająca g?ówne si?y austriackie, dowodzona przez gen. Mondeta, która przeprawia si? przez Pilic? pod Bia?obrzegami. Po kwietniowej bitwie pod Raszynem i kilkutygodniowej okupacji Warszawy, ponownie armie austriackie wycofują si? na po?udnie. 11 czerwca 1809 roku dochodzi do tzw. bitwy pod Jedli?skiem. W wyniku bitwy powa?ne zniszczenia powsta?y w wioskach po?o?onych mi?dzy B?otnicą a Jedli?skiem, równie? ostrza? artyleryjski powa?nie uszkodzi? kośció? w B?otnicy.
Po wojnie 1809 roku ziemie polskie zagarni?te przez Austri? w trzecim rozbiorze zostają przy?ączone do Ksi?stwa Warszawskiego. Tereny Ziemi Bia?obrzeskiej po?o?one na prawym brzegu Pilicy stają si? wówczas cz?ścią departamentu radomskiego. Po upadku Ksi?stwa Warszawskiego Bia?obrzegi dosta?y si? pod zabór rosyjski i administracyjnie wesz?y w sk?ad najpierw województwa sandomierskiego z siedziba w Radomiu, a nast?pnie w sk?ad guberni radomskiej.
W 1829 roku rozpoczyna si? budowa traktu krakowskiego. In?ynier Teodor Urba?ski wytyczy? jego przebieg przez Grójec - Bia?obrzegi - Radom - Szyd?owiec - Kielce - J?drzejów do Krakowa. Budowano go w bardzo szybkim tempie i by? on gotowy w po?owie lat trzydziestych ubieg?ego wieku. Posiada? pe?ne zagospodarowanie w postaci budynków administracji, stacji pocztowych, gości?ców i zajazdów dla podró?nych. Trakt krakowski, obecnie stanowiący fragment mi?dzynarodowej trasy nr 7, sta? si? g?ówną arterią stymulującą rozwój Ziemi Bia?obrzeskiej w ciągu ostatnich 170 lat.
Ju? w pierwszym okresie Powstania Styczniowego, na prze?omie stycznia i lutego 1863 roku w nast?pstwie akcji dywersyjnej powsta?ców polskich zostaje spalony most na Pilicy w Bia?obrzegach. Kolejne walki powsta?cze w okolicach Bia?obrzegów staczane są wiosną i latem tego roku. Najwi?kszym pod wzgl?dem zaanga?owanych si? epizodem powsta?czym rozgrywającym si? na terenie powiatu bia?obrzeskiego, by?a bitwa radzanowska stoczona przez oddzia? Dionizego Feliksa Czachowskiego. Oddzia? pu?kownika Czachowskiego przemieszczający si? z rejonu Przysuchy w kierunku pó?nocno-wschodnim, w dniu 26.V.1863 r. w rejonie Radzanowa zosta? zmuszony przyją? bitw? z przewa?ającymi si?ami rosyjskimi dowodzonymi przez pu?kownika Bu?atowicza. Ze strony rosyjskiej w bitwie wzi??o udzia? oko?o 1300 ludzi, natomiast polski oddzia? liczy? oko?o 450 powsta?ców. Pu?kownik Czachowski ocenia? straty w?asne na 23 poleg?ych i rannych powsta?ców, natomiast straty wroga na oko?o 50 poleg?ych. 6 września 1863 r. przyby? do Wyśmierzyc kilkudziesi?cioosobowy oddzia? kawalerii, dowodzony prawdopodobnie przez Paw?a Gąsowskiego. Powsta?cy przej?li wówczas pieniądze znajdujące si? w kasie miejskiej. W nocy z 9 na 10 listopada 1863 na cmentarzu w Bukównie odby? si? pogrzeb bohaterskiego pu?kownika Dionizego Feliksa Czachowskiego. Powsta?cze walki na Ziemi Bia?obrzeskiej ko?czy potyczka stoczona przez pp?k Jana Rudowskiego 14 lutego 1864r. Pod Bia?obrzegami zaskoczy? on kawaleryjskim podjazdem kozaków eskortujących poczt? i rozp?dzi? ich. W okresie nast?pnym pozosta?y ju? tylko represje rosyjskie na miejscowej ludności.
W XIX wieku Bia?obrzegi stanowi?y niewielki, lecz ruchliwy ośrodek handlu lokalnego, a posiadając przywilej na 13 jarmarków w roku, by?y znane z handlu byd?em, ko?mi, zbo?em a tak?e... solą. Jednak 17 pa?dziernika 1869 roku Komitet Urządzający w Królestwie Polskim na swym 320 posiedzeniu postanowi? miasto Bia?obrzegi w powiecie radomskim zmieni? na osad? z dniem 1 stycznia 1870 roku. W tym samym dniu tracą prawa miejskie tak?e Wyśmierzyce i Przybyszew. Miasteczka naszego powiatu dzielą los wielu miasteczek Królestwa Kongresowego liczących poni?ej 3 tysi?cy mieszka?ców i dochodach nie przekraczaj?cych 1500 rubli rocznie i tracą na wiele lat prawa miejskie, a Przybyszew nie odzyska? tych praw do dnia dzisiejszego.
I wojna światowa zbiera?a krwawe ?niwo równie? na naszym terenie, przez który przetacza?y si? kilkakrotnie ofensywy i kontrofensywy olbrzymich i wrogich sobie armii. Ju? w pa?dzierniku 1914 roku Niemcy i Austriacy przeprowadzają tzw. „ofensyw? pa?dziernikową”. W operacji tej biorą udzia? m.in.: 2 i 4 batalion z I pu?ku Legionów Polskich, które zostają podporządkowane 9 armii niemieckiej i wraz z nią mają zdobywa? Warszaw?. Batalion 4 pod dowództwem Tadeusza Wyrwy-Furgalskiego operuje w dniach 21–26 pa?dziernika 1914 roku w rejonie Bia?obrzegi – Fal?cice – Promna – Budy Micha?owskie. W?aśnie w rejonie tej ostatniej miejscowości batalion odpiera ataki Rosjan, uniemo?liwiając im przejście przez Pilic?. W tym czasie Niemcy wydają zarządzenie, w wyniku którego ludnoś? musi opuści? Bia?obrzegi, a samą miejscowoś? spalono w celach taktycznych. Natomiast w lipcu 1915r. wojska rosyjskie postanowi?y wyzyska? dogodną pozycj?, jaką przedstawia lewy brzeg Pilicy w Przybyszewie oraz wsiach pobliskich. W tym celu wykonano w Przybyszewie umocnienia ziemne oraz spalono m?yn i kilka budynków na brzegu Czarnej Wody, ?eby ods?oni? sobie widok na sąsiednie ogrody warzywne i ?ąki. Do walk jednak nie dosz?o, gdy? wojska rosyjskie, zagro?one obejściem, wycofa?y si? w nocy 19 lipca w stron? Warszawy.
Począwszy od sierpnia 1915 roku Pilica ponownie staje si? rzeką graniczną. Bia?obrzegi i tereny na prawym brzegu Pilicy dostają si? pod okupacj? austriacką, a tereny lewobrze?ne pod okupacj? niemiecką. Okupacyjne w?adze austriackie zlikwidowa?y administracj? carską, tworząc okr?gi terytorialnie odpowiadające dawnym powiatom, które wchodzą w sk?ad tzw. Genera?-Gubernatorstwa w Lublinie. Wraz z narodzinami II Rzeczypospolitej zmienia si? podzia? administracyjny, lecz zostaje zachowany podzia? Ziemi Bia?obrzeskiej wzd?u? Pilicy. Tereny gminy Promna zostają w?ączone do powiatu grójeckiego województwa warszawskiego, natomiast tereny prawobrze?ne wchodzą w sk?ad powiatu radomskiego województwa kieleckiego.
W okresie mi?dzywojennym ju? w 1922 prawa miejskie odzyskują Wyśmierzyce. Pierwszym burmistrzem miasteczka zostaje aptekarz Bronis?aw Wasi?owski. Równie? mieszka?cy Bia?obrzegów ju? od początku okresu mi?dzywojennego starają si? o odzyskanie praw miejskich – niestety jednak bezskutecznie. Nast?puje wówczas powolny, lecz sta?y rozwój osady. Powstaje szereg nowych instytucji i obiektów u?yteczności publicznej oddzia?ywujących na teren Ziemi Bia?obrzeskiej. Przyk?adowo zawiąza?y si?: Stowarzyszenie Masarzy Chrześcijan oraz Cech Zbiorowy Rzemios?a. W 1936 roku oddano do u?ytku ?elbetonowy most na Pilicy, który by? najwi?kszym mostem tego typu wybudowanym w Polsce mi?dzywojennej. D?ugoś? mostu wynosi?a 250m (4 prz?s?a po 60 m ka?de). Tak?e powoli rozwija si? sie? dróg w okolicach Bia?obrzegów. W 1927 roku nast?puje rozpocz?cie budowy nowej, utwardzonej drogi z Bia?obrzegów do Wyśmierzyc. Droga ta zostaje oddana do u?ytku w 1934r. Dwa lata wcześniej rozpoczyna si? budow? utwardzonej drogi Bia?obrzegi – Stromiec. Powstają odcinki dróg Fal?cice-Warka, B?otnica-Gózd i inne. Na podkreślenie zas?uguje fakt, ?e inwestycje drogowe by?y prawie w ca?ości wykonywane z funduszy zainteresowanych gmin.
Ju? 1 września 1939 roku mieszka?cy Bia?obrzegów prze?yli groz? bombowego nalotu samolotów niemieckiej Luftwaffe. Z du?ej wysokości pad?y bomby w pobli?u oddanego zaledwie przed trzema laty do u?ytku mostu na Pilicy. W pierwszych dniach wojny tak?e zosta?a zbombardowana stacja kolejowa Dobieszyn. 8 września 1939 roku sześcioosobowy patrol minerski z Centrum Wyszkolenia Saperów wysadza jedno prz?s?o mostu na Pilicy. Tereny w Kamieniu, ju? od pierwszych dni wojny by?y wykorzystywane jako lotnisko polowe przez 22 eskadr? II dywizjonu liniowego brygady bombowej, a nast?pnie przez 63 Eskadr? Obserwacyjną. Tak?e wrzesie? 1939 roku przynosi Ziemi Bia?obrzeskiej przelaną krew ?o?nierzy 13 i 19 Dywizji Piechoty z armii „Prusy”, które zosta?y rozbite mi?dzy Bia?obrzegami a Ryczywo?em. W nast?pnych latach okupacji hitlerowskiej aresztowania, wywózki do obozów i rozstrzeliwania ludności, sta?y si? dniem powszednim spo?ecze?stwa. W bia?obrzeskim getcie hitlerowcy osadzili oko?o 4 tys. ?ydów z okolicznych terenów. Jego likwidacja nastąpi?a w czerwcu 1942 roku, kiedy to ?ydzi zostali wywiezieni do obozu zag?ady w Treblince.
Walka konspiracyjna na terenie Ziemi Bia?obrzeskiej koncentrowa?a si? na dzia?alności wywiadowczej, gromadzeniu broni oraz szkoleniach: bojowym, motorowym i sanitarnym. Z dzia?alności bojowej na tym terenie warto wymieni?: kilkakrotne niszczenie przewodów linii telefonicznej przy drodze Warszawa – Kraków, niszczenie dokumentacji w pracujących dla okupanta mleczarniach i urz?dach gmin, wymierzanie kar urz?dnikom niemieckim i ekspedycje karne przeciw elementom przest?pczym. Teren w pobli?u majątku Piekarty oznaczonym kryptonimem „Latarnia 421” odebra? 2 zrzuty lotnicze sk?adające si? w sumie z 4 cichociemnych oraz 19 zasobników i waliz.
Podczas okupacji niemieckiej tereny powiatu le?ące na po?udnie od Pilicy nale?ą do dystryktu radomskiego Generalnego Gubernatorstwa, natomiast teren gminy Promna nale?a? do dystryktu warszawskiego. W styczniu 1945 roku ko?czy si? dla Ziemi Bia?obrzeskiej koszmar okupacji hitlerowskiej. Podobnie jak w okresie mi?dzywojennym Pilica dzieli ten rejon na dwie cz?ści. Tereny na pó?noc od Pilicy przynale?ą do powiatu grójeckiego, natomiast na po?udnie to teren powiatu radomskiego.
Zasadnicze zmiany nast?pują dopiero w 1956 roku. Otó? w dniu 12 listopada 1955 roku zosta?o podpisane rozporządzenie Rady Ministrów w sprawie utworzenia m.in.: powiatu bia?obrzeskiego oraz zmiany granic województwa warszawskiego i kieleckiego. Na podstawie powy?szego rozporządzenia utworzono w dniu 1 stycznia 1956 roku powiat bia?obrzeski, w sk?ad którego wesz?y z powiatu radomskiego: miasto Wyśmierzyce, osada Bia?obrzegi i 15 gromad (B?otnica, Bobrek, D?ugie, Gózd, Grotki, Grzmiąca, Kostrzy?, M?odynie, Pierzchnia, Radzanów, Stromiec, Stromiec-Podlesie, Sucha, Szczyty, Witaszyn). Z powiatu grójeckiego województwa warszawskiego przy?ączono 5 gromad: Broniszew, Pnie, Promna, Przybyszew i Ryka?y. Powiat Bia?obrzeski posiada? powierzchni? 673 km2, a zamieszkiwa?o ten teren oko?o 38 000 mieszka?ców, w tym tylko oko?o 2,5% mieszka?ców mieszka?o w jedynym miasteczku na terenie powiatu w Wyśmierzycach. Na potrzeby Powiatowej Rady Narodowej i innych w?adz średniego szczebla w rok pó?niej oddano do u?ytku nowy gmach przy obecnym Placu Zygmunta Starego. W dwa lata po utworzeniu powiatu, 1 stycznia 1958 roku Bia?obrzegom przywrócono prawa miejskie (Rozp. Prezesa Rady Ministrów z 11 listopada 1957r.). Bia?obrzegi są wówczas miasteczkiem liczącym 2780 mieszka?ców.
Rok 1972 przynosi likwidacj? gromad i powo?anie znacznie wi?kszych gmin (Bia?obrzegi, Promna, Radzanów, Stara B?otnica, Stromiec i Wyśmierzyce). Powiat bia?obrzeski przetrwa? nieca?e 20 lat. W wyniku reformy administracyjnej kraju od 1 czerwca 1975 roku przestają funkcjonowa? powiaty. Sześ? gmin Ziemi Bia?obrzeskiej wchodzi w sk?ad nowego Województwa Radomskiego. W latach 1956-1975 teren powiatu bia?obrzeskiego zmniejszy? si? m.in. o so?ectwa: D?ugie przy?ączone do gminy Potworów, Ulów – przy?ączony do gminy Klwów oraz Augustów przy?ączony do gminy Grabów n/Pilicą.
W ramach nowego podzia?u administracyjnego Polski, który wszed? w ?ycie 1 stycznia 1999r., jako jeden z 38 powiatów ziemskich Województwa Mazowieckiego, zosta? utworzony Powiat Bia?obrzeski. Powiat w obecnym kszta?cie posiada powierzchni? 639 km2 i zamieszkuje go oko?o 34 300 mieszka?ców. Powierzchnia powiatu zmniejszy?a si? o 34 km2 w stosunku do lat sześ?dziesiątych XX wieku. Ponad 24% ludności mieszka w dwóch miastach – Bia?obrzegi i Wyśmierzyce, natomiast g?stoś? zaludnienia powiatu wynosi 54 osoby na km2.
Szczególnym miejscem w powiecie jest Sanktuarium Maryjne w B?otnicy. Dekretem biskupa Jana Kantego Lorka z 25 lutego 1963 r. kośció? w B?otnicy otrzyma? rang? Sanktuarium Maryjnego Ziemi Radomskiej. Staraniem biskupa Piotra Go??biowskiego papie? Pawe? VI zezwoli? na uroczyste za?o?enie z?ocistych koron na obraz Madonny B?otnickiej. 21 sierpnia 1977 roku ks. kardyna? Karol Wojty?a wraz ks. biskupem Piotrem Go??biowskim w asyście biskupów i licznych rzesz pielgrzymów, na?o?y? korony na ws?awiony Obraz. By?a to ostatnia koronacja cudownego obrazu przeprowadzona przez Karola Wojty?? jako Kardyna?a przed powo?aniem Go na Stolic? Apostolską.
Ireneusz Rzeczkowski
|
Mazowieckie
