Powiat Kozienicki Powierzchnia: 916,96 km² Mieszkanców: 61 768
Województwo: Mazowieckie
Miasto powiatowe: Kozienice Tablica rejestracyjna: WKZ
Miasta: Kozienice
Gminy: Kozienice, Garbatka Letnisko, G?owaczów, Gniewoszów, Grabów nad Pilicą, Magnuszew, Sieciechów
Powiat Kozienicki zajmuje 12,57% powierzchni subregionu radomskiego i 2,58% województwa mazowieckiego.
Powiat kozienicki po?o?ony jest w po?udniowo- wschodniej cz?ści województwa mazowieckiego. Powierzchnia powiatu wynosi 917 km2. Administracyjnie do powiatu kozienickiego nale?y jedna gmina miejsko-wiejska Kozienice, sześ? gmin wiejskich: Garbatka-Letnisko, G?owaczów, Gniewoszów, Grabów n/Pilicą, Magnuszew, Sieciechów.
Powiat kozienicki le?y w wid?ach rzek Wis?y i Pilicy, która jest naturalną granicą z powiatem grójeckim, a Wis?a oddziela powiat kozienicki od powiatu garwoli?skiego (województwo mazowieckie) oraz ryckiego i pu?awskiego (województwo lubelskie). Od po?udnia powiat graniczy z powiatem zwole?skim, a od zachodu ziemskim radomskim i bia?obrzeskim.
Najwa?niejsze powiązania komunikacyjne powiatu kozienickiego wynikają z jego nadwiśla?skiego po?o?enia. Przez miasto Kozienice, zlokalizowane w centralnej cz?ści powiatu, przebiega z pó?nocy na po?udnie, wzd?u? Wis?y droga krajowa nr 79 Warszawa - Sandomierz - Kraków. Z zachodu na wschód przebiega droga krajowa nr 48 Tomaszów Mazowiecki – Bia?obrzegi - Kock. Oprócz po?ącze? krajowych przez teren powiatu kozienickiego przebiegają drogi wojewódzkie mi?dzy innymi:
- droga nr 737 Radom – Kozienice
- droga nr 738 S?owiki – Góra Pu?awska
- droga nr 782 Stacja kolejowa Bąkowiec–Bąkowiec -Garbatka
- droga wojewódzka nr 736 Warka – Magnuszew.
Przez powiat biegnie linia kolejowa Radom – D?blin – Pu?awy - Lublin, zaś w Zajezierzu gm. Sieciechów znajduje si? most drogowy i kolejowy przez Wis??.
Rys historyczny i zabytki
Ziemie wchodzące w sk?ad dzisiejszego powiatu kozienickiego nale?a?y do dawnej dzielnicy sandomierskiej. Po zjednoczeniu pa?stwa polskiego przez W?adys?awa ?okietka ksi?stwa zacz?to nazywa? ziemiami. Województwami nazywano te, w których utrzyma? si? urząd wojewody. Województwo sandomierskie obejmowa?o ca?ą wschodnią cz?ś? Ma?opolski po obu stronach Wis?y. Kasztelanie by?y mniejszą jednostką administracyjną.
Od XIII wieku istnieją powiaty, które powiązane są z administracją wojskową, a tak?e z systemem pobierania podatków, a przede wszystkim z sądownictwem. W 1397 roku cz?ś? województwa sandomierskiego le?ącą na lewym brzegu Wis?y, podzielono na trzy powiaty: sandomierski, radomski i ch?ci?ski.
Puszcza Radomska wraz z osadami od roku 1447 by?a w?asnością królewską. Podzia? ten przetrwa? a? do roku 1795, do III rozbioru Polski.
Król Kazimierz Jagiello?czyk z powodu epidemii d?umy w Krakowie, schroni? si? z rodziną w Kozienicach i tutaj 1 stycznia 1467 roku urodzi? si? przysz?y król Polski Zygmunt I Stary. Fakt ten upami?tnia kolumna znajdująca si? od chwili wybudowania w roku 1517, w tym samym miejscu - na terenie parku pa?acowego, po prawej stronie alei wjazdowej.
Puszcza Kozienicka, (bo tak zacz?to nazywa? centralną cz?ś? Puszczy Radomskiej) nale?a?a od 1607 roku do dóbr królewskich, które tworzy?y starostwa niegrodowe. W roku 1549 syn Zygmunta Starego, król Zygmunt II August podniós? Kozienice do rangi miasta.
Od po?owy XVII wieku dla obszarów obecnego powiatu zacz??y si? gorsze czasy. W okresie kampanii zimowo-wiosennej w wojnie ze Szwedami, w 1656 roku Stefan Czarniecki stoczy? kilka zwyci?skich bitew. Wojna dokona?a ogromnych zniszcze?.
Królowie polscy, w których posiadaniu by?y tzw. dobra sto?owe, dbali o ich stan i rozwój. Ostatni król Polski Stanis?aw August Poniatowski po kolejnym po?arze jaki zniszczy? Kozienice, zach?ca? mieszczan do budowania domów murowanych. Za jego czasów powsta?y w mieście hamernia i rusznikarnia, tartaki i garbarnia. Szybko powstawa?y nowe osady rolnicze, zwi?kszy?o si? zaludnienie osad ju? istniejących.
Z chwilą III rozbioru Polski w 1795 roku, Kozienice znalaz?y si? pod panowaniem Austrii. W 1807 roku utworzono Ksi?stwo Warszawskie, które podzielono na 6 departamentów. W 1809 roku w pobli?u miasta genera? Józef Zajączek stoczy? zwyci?ską bitw? z wojskami austriackimi, przyczyni?a si? ona w znacznym stopniu do wyparcia wroga z zagarni?tych w 1795 roku terytoriów.
W tym samym roku na mocy traktatu z Schonbrunn Ksi?stwo powi?kszono i na tych ziemiach utworzono cztery nast?pne departamenty, w tym radomski, w którym wyodr?bniono powiaty: kielecki, konecki, kozienicki, opatowski, opoczy?ski, radomski, solecki, staszowski i szyd?owiecki.
Od 1812 roku Ksi?stwo Warszawskie, do Kongresu Wiede?skiego by?o okupowane przez Rosj?. Postanowieniami Kongresu z najwi?kszej cz?ści Ksi?stwa utworzono Królestwo Polskie zale?ne od cara rosyjskiego. W 1816 roku utworzony zosta? nowy podzia? administracyjny, stolicą województwa sandomierskiego zosta? Radom.
W okresie walk po powstaniu listopadowym, w lutym 1831 roku genera? Dwernicki odniós? pod Mniszewem zwyci?stwo nad armią genera?a rosyjskiego Geismara. Po raz drugi zaatakowa? Rosjan pod Nową Wsią i zmusi? nieprzyjaciela do cofni?cia si? na prawy brzeg Wis?y. Potem Rosjanom uda?o si? zają? Kozienice, ale znowu wojska Dwernickiego ich pokona?y, opuścili miasto i uciekli za Wis??. Jeszcze w sierpniu 1831 roku pod Gniewoszowem Rosjanie zaatakowali s?aby oddzia? wojsk polskich, który poniós? dotkliwą kl?sk?. Po upadku powstania listopadowego nasili?a si? rusyfikacja.
Na mocy ukazu z marca 1837 roku województwa nazwano guberniami. Natomiast ukaz z pa?dziernika 1842 roku przyniós? przemianowanie obwodów na powiaty, a powiatów na okr?gi. Na mocy tego ukazu powiat kozienicki sta? si? okr?giem o zasi?gu terytorialnym bez wi?kszych zmian.
W czasie powstania styczniowego Puszcze Kozienicka i Stromiecka by?y terenem licznych walk ma?ych oddzia?ów powsta?czych. Aktywnym dowódcą oddzia?ów powsta?czych by? pu?kownik Dionizy Czachowski i Kononowicz- by?y podpu?kownik rosyjski. Z wi?kszym oddzia?em powsta?ców lasami przedosta? si? a? pod Rozniszew, Magnuszew i Grabowską Wol? i pokona? rosyjskie wojska. Natomiast w Nowej Wsi, ko?o Świer?y Górnych powsta?cy pod dowództwem Grabowskiego ponieśli kl?sk? w walce z rosyjskimi armatami.
Liczne mogi?y powsta?cze w lasach w okolicach G?owaczowa, Rozniszewa, Nowej Wsi są trwa?ymi śladami tamtych wydarze?.
W 1867 roku dokonano nowego podzia?u administracyjnego Królestwa, z cz?ści dawnego powiatu radomskiego utworzono powiat kozienicki. Granicami od pó?nocy by?y Wis?a i Pilica, od wschodu Wis?a odziela?a go od powiatu pu?awskiego, od po?udnia graniczy? z powiatem i??eckim, a od zachodu z radomskim. G?ównymi drogami komunikacyjnymi dla handlu by?y Wis?a i Pilica. By?y tak?e dwie bite drogi z Radomia na Zwole? do Pu?aw i Lublina oraz droga ?ącząca Kozienice z Radomiem.
Ludnoś? powiatu w 1870 roku wynosi?a 79796 osób, ale w 1880 roku by?o ju? 90406 mieszka?ców. W powiecie by?o 1 miasto, 8 osad miejskich, 450 wsi i kolonii. Szkó? początkowych by?o 18. Administracyjnie powiat by? podzielony na 20 gmin: Bobrowniki, Brze?nica, Brzóza, Gniewoszów-Granica, Grabów n/Wis?ą, Grabów n/ Pilicą, Góra Pu?awska, Jedlnia, Kozienice, Mariampol, Oblasy, Policzna, Rozniszew, Sarnów, Sieciechów, Suskowola, Świer?e Górne,Tczów, Trzebie? i Zwole?. Taka iloś? gmin utrzyma?a si? do 1905 roku. W latach I wojny światowej lasy Puszczy Stromieckiej i Kozienickiej by?y miejscem wielu d?ugotrwa?ych walk. Walki o twierdz? w D?blinie w pa?dzierniku 1914 roku spowodowa?y zniszczenia wsi i osad po obu stronach Wis?y na d?ugości oko?o 20 km, w Sieciechowie ze 120 domów ocala?o tylko 19. W walkach z Rosjanami w okolicy Trupienia, Lasek i Anielina tak?e w pa?dzierniku 1914 roku chwa?ą okry?a si? I Brygada Legionów, tamten czas upami?tnia Mauzoleum Legionistów w ?ytkowicach.
W latach 1915 - 1918 pa?stwa centralne podzieli?y okupowane ziemie Królestwa Polskiego na dwie strefy niemiecką i austriacką. W strefie austraickiej utworzono od września 1917 roku Generalne Gubernatorstwo z siedzibą w Kielcach, a pó?niej w Lublinie, obejmowa?o ono 14 powiatów, w tym powiat kozienicki. W 1919 roku utworzono województwa: warszawskie, ?ódzkie, kieleckie, lubelskie i bia?ostockie. W tym samym roku przekszta?cono urz?dy powiatowe w starostwa. Starosta podporządkowany by? wojewodzie, a mianowany przez Ministra Spraw Wewn?trznych. By? on przedstawicielem rządu i szefem administracji ogólnej. Organem uchwa?odawczym, sprawującym kontrol? by? Sejmik Powiatowy, w którym reprezentowane by?y wszystkie gminy wiejskie i miasta. Wsie wchodzące w sk?ad gminy wiejskiej tworzy?y gromady z so?tysem na czele.
Na terenie powiatu kozienickiego by?y dwie gminy miejskie Kozienice i Zwole? oraz 19 wiejskich. Wed?ug spisu powszechnego, w 1931 roku w powiecie zamieszkiwa?o 143 237 osób. By?o 130 szkó? powszechnych, 1 ogólnokszta?cąca i 2 zawodowe. Istnia?o 55 m?ynów wodnych i 2 motorowe, 160 wiatraków, 5 tartaków, 1 gorzelnia oraz Pa?stwowa Wytwórnia Prochu w Pionkach. Taki stan utrzyma? si? do 1939 roku.
W okresie okupacji struktura powiatu kozienickiego nie uleg?a zmianom Generalne Gubernatorstwo podzielono początkowo na cztery, a potem na pi?? dystryktów, zachowując podzia? na gminy i powiaty.
W tym czasie dzia?a?y i walczy?y z hitlerowcami oddzia?y Batalionów Ch?opskich i Armii Krajowej, w 1943 roku uwolni?y one z kozienickiego aresztu 149 wi??niów. Niemcy nasilali terror, w kozienickim parku rozstrzelali 10 partyzantów. Powiat kozienicki nale?a? do terenów najwi?cej zniszczonych przez dzia?ania wojenne.
Po wyzwoleniu utworzono Rady Narodowe, nad którymi nadzór sprawowa?a Rada Pa?stwa. Powiat kozienicki do 1950 roku zajmuje taki sam obszar jak przed wojną. Ustawa z 1950 roku o reformie administracyjnej wprowadzi?a terenowe organy jednolitej w?adzy pa?stwowej. Powsta?e Rady Narodowe (miejskie i wiejskie) zajmowa?y si? dzia?alnością gospodarczą, spo?eczną i kulturalną, a tak?e porządkiem publicznym. Organami wykonawczymi by?y Prezydia Rad Narodowych. Nastąpi?a zmiana nazewnictwa stanowisk - starosty na przewodniczącego Prezydium Powiatowej Rady Narodowej. Powsta?o 17 województw i 5 miast wydzielonych. W 1953 roku w powiecie utworzono 30 gmin. Ju? w nast?pnym roku w ich miejsce utworzono 60 gromad. W latach 1957 - 1959 zlikwidowano 19 ma?ych gromad.
Na początku 1959 roku w powiecie kozienickim by?y 2 miasta oraz 33 gromady. W roku 1962 powiat stanowi?y 2 miasta: Kozienice i Pionki, 20 gromadzkich rad narodowych, 198 so?ectw i 201 wsi. Zamieszkiwa?o w nim 75 600 osób.
W 1972 roku w miejsce gromad wprowadzono gminy, dokonano te? korekty granic powiatu. W latach 1973-1975 po raz kolejny zreformowano administracj? terenową, powsta?o 49 nowych województw. Powiaty zlikwidowano, a znaczną cz?ś? kompetencji przekazano gminom, organami wykonawczymi zostali Naczelnicy Miast i Gmin.
W 1998 roku na mocy ustawy powstają wspólnoty samorządowe - powiaty i od 1 stycznia 1999 roku zaczynają dzia?a? starostwa powiatowe. Powiat kozienicki to 6 gmin wiejskich Garbatka Letnisko, G?owaczów, Gniewoszów, Grabów n/Pilicą, Magnuszew, Sieciechów oraz gmina miejsko-wiejska Kozienice. Na obszarze 917 km2, zamieszkuje 62 462 osoby.
|
Mazowieckie
