Miasta: Ostrów Mazowiecka, Brok

Gminy: Ostrów Mazowiecka, Brok, Andrzejewo, Boguty-Pianki, Ma?kinia Górna, Nur, Stary Luboty?, Szulborze Wielkie, Wąsewo, Zar?by Kościelne

1. Podzia? obszaru na mniejsze jednostki terytorialno - administracyjne zale?y od wielu czynników. G?ównym wyznacznikiem jest liczba i rozmieszczenie ludności.
Najwa?niejszymi okolicznościami wp?ywającymi na osadnictwo omawianego terenu najwa?niejszymi by?y:
· przyrodnicze: wyst?powanie du?ych rzek Bugu, Narwi i ich dop?ywów, ma?a urodzajnoś? gleb, du?e obszary leśne,
· spo?eczne: sąsiedztwo stosunkowo przeludnionego ju? w XIII wieku Mazowsza P?ockiego i Czerskiego, nadanie biskupom p?ockim w 1204 roku rozleg?ego obszaru mi?dzy Bugiem a Narwią - a? po Andrzejewo, liczne osadnictwo drobnoszlacheckie na pó?noc i wschód od Ostrowi,
· historyczne: wielowiekowa przynale?noś? do Ksi?stwa Mazowieckiego, sąsiedztwo Prusów, Jad?wingów, Litwinów, Rusinów i ich najazdy wyludniające teren. Zwi?kszone osadnictwo po ugodzie polsko-litewskiej, zawartej w Krewie w 1385 roku.

2. W okresie plemiennym jednostką obejmującą kilka do kilkunastu ma?ych wsi by?o opole. Normy bytowania ustalano na wiecach. W?adz? sprawowa?a starszyzna rodowa - g?ównie dowódcy wojskowi. Opola posiada?y zwykle grody. Tak by?o w czasie wchodzenia Mazowsza do Pa?stwa Piastowskiego i pó?niej. Znane są z przekazów historycznych - pisanych grody z XI i XIII wieku i dalszych po?o?one wzd?u? Narwi; Wizna, Stara ?om?a, Nowogród, Ró?an, Pu?tusk, nad Bugiem: Nur, Brok, Bra?sk.
W XIII i w pierwszej po?owie XIV wieku okr?gami adminstracyjno - militarnymi by?y kasztelanie. W okolicy wi?kszego, lepiej umocnionego grodu kasztela?skiego, istnia?y grody i gródki. Najbli?sze kasztalanie by?y w Świ?cku, Wi?nie, Nowogrodzie i Liwie. Z ko?cem XIV w. ta jednostka podzia?u zanika (spokojna granica z Litwą).
Od panowania Ziemowita III rozpoczyna si? podzia? na ziemie (terra) i powiaty (districtus). Powiat by? obszarem sądowym. Zarządzającymi nową jednostką administracyjną stali si? starostowie.
Oko?o 1380 roku ustala si? obszar ziemi Nurskiej o powierzchni oko?o 3500 km2 podzielony na powiaty: nurski oko?o 1000 km2, ostrowski oko?o 500, kamieniecki oko?o 2000 km2.

W XV wieku, w związku z gwa?townym wzrostem osadnictwa, powstają nowe parafie, które a? do po?owy XIX wieku spe?niają rol? jednostek administracyjnych. Zlokalizowano je w Ostrowi (ok. 1420 r.), w Bra?szczyku (Bra?sku 1465 r.), w D?ugosiodle (1481), Rosochatem (1480), Por?bie (1639).
W 1693 r. dekanat nurski, istniejący od 1450 r., uleg? likwidacji. Powsta?y nowe: ostrowski, andrzejewski i kamie?czykowski. W latach 1449-1818 parafie podlega?y archidiakonatowi pu?tuskiemu i diecezji p?ockiej.
Ziemia Nurska z niewielkimi zmianami terytorialnymi przetrwa?a do III rozbioru Polski.
3. Po III rozbiorze Polski w 1795r ca?e, Mazowsze wesz?o do zaboru pruskiego. Utworzona prowincja Prusy Nowowschodnie obejmowa?a ziemie w granicach Wis?y, Bugu i Niemna. Szczebel pośredni mi?dzy prowincją a powiatem stanowi?y departamenty kamer, ustanowione w P?ocku i Bia?ymstoku. Ostateczne określenie granic departamentów i powiatów nastąpi?o 9 czerwca 1799 roku.
Nowy podzia? nie uwzgl?dnia? dotychczasowych polskich, istniejących przez stulecia. Mia? na celu obok poprawienia administracji i sądownictwa, zerwanie dotychczasowych wi?zów terytorialnych. Germanizacji s?u?y?o te? usuwanie z urz?dów Polaków, zast?powanie ich oficerami niemieckimi, pod pretekstem nieznajomości j?zyka niemieckiego.
Od lipca 1796 roku rozpocz??a si? konfiskata wszystkich dóbr królewskich i kościelnych, które przesz?y na w?asnoś? króla pruskiego. Dotyczy?o to rozleg?ych dóbr biskupstwa p?ockiego po?o?onych w Ziemi Nurskiej i królewszczyzn. Od 1800 roku utworzono zarządzające nimi urz?dy domen w Bra?szczyku, Broku i Jasienicy. Wprowadzono w 1797 roku pierwszy na terenie pa?stwa pruskiego rozdzia? w?adzy administracyjnej (kamer), od sądowniczej - rejencje. W?adz? administracyjną na terenie powiatu sprawowa? mianowany przez kamer?, jej podleg?y landrat (podatki, pobór, rekruta, zaopatrzenie wojska). Powo?ane pierwszy raz sądy powiatowe by?y pierwszą pa?stwową instancją dla wszystkich mieszka?ców określonego terenu. W ka?dym powiecie ustanowiono po dwa sądy; w ostro??ckim - w Ostro??ce i w Ostrowi. W sprawach karnych nadzorczych nad powiatami by?a rejencja, z siedzibą w P?ocku. Departament p?ocki sk?ada? si? z sześciu nowoutworzonych powiatów (z dawnych polskich): lipnowski, m?awski, ostro??cki, p?ocki, przasnyski i pu?tuski (16.500 km2). Przesta?a istnie? Ziemia Nurska. Jej powiaty: nurski i ostrowski tworzy?y po?udniową cz?ś? powi?kszonego - ostro??ckiego (mapa 2). W tym czasie Nur liczy? 161, a Ostrów 223 mieszka?ców. Powiat kamie?czykowski uleg? rozdzia?owi. Cz?ś? po prawej stronie Bugu wesz?a do powiatu pu?tuskiego. Nadal pozosta?y parafie - ni?sze jednostki podzia?u administracyjnego. Nowością by?o ustanowienie so?tysów i ?awników zaprzysi??onych przez ladrata.

4. Administracja Ksi?stwa Warszawskiego.
Wzorowana by?a na francuskiej ale z uwzgl?dnieniem pozosta?ej po rządach pruskich i w nawiązaniu do polskiej tradycji przedrozbiorowej. Cechowa?a si? hierarchicznością struktury i jednoosobowo skupia?a w?adz?. Organa samorządowe mia?y szczup?y zakres dzia?ania.
Zachowano pruski podzia? na departamenty (z prefektami) i powiaty (z podprefektami). Nasz teren pozosta? w podanych wy?ej jednostkach. (mapa 2). Rada departamentowa i powiatowa wybierane by?y przez sejmiki a zatwierdzane przez króla,. Mia?y charakter opiniodawczy i kontrolny. Zajmowa?y si? g?ównie rozk?adaniem ci??arów publicznych. W miastach urz?dowali mianowani przez króla burmistrzowie, a w gminach wiejskich wójtowie, zatwierdzani przez Ministra Spraw Wewn?trznych. Radcą departamentowym by? w 1807 roku Sk?odowski Franciszek ze Sk?odów.
Wśród radców powiatu ostro??ckiego znale?li si?: Bielewicz Maksymilian z Kosut, Kami?ski Jan z Perysiów, Przyjemski Józef z Jeleni, Tymi?ski Antoni z Tymianki, Świ?cki Antoni z Komorowa i Szremer Leopold z Broku.

5. Królestwo Polskie.

Mia?o w postanowieniach Kongresu Wiede?skiego z 3 maja 1815 roku zapewniono odr?bną administracj?. Zgodnie z konstytucją z 1815 roku Królestwo Polskie podzielono na 8 województw. Ka?de sk?ada?o si? z kilku obwodów. Dawne powiaty stanowi?y pomocniczo okr?gi wyborcze i sądowe. Pozostawaliśmy w województwie p?ockim i w powiecie ostro??ckim (mapa 2).
Ukazem cara Miko?aja I z lutego 1837 roku nadano istniejącym województwom (tak jak w Cesarstwie) nazw? Guberni. Prezesów komisji wojewódzkich zastąpili gubernatorzy, komisje wojewódzkie - rządy gubernialne. Kolejny ukaz z 1842 roku przemianowa? obwody na powiaty kierowane przez naczelników powiatowych. Urz?dy obwodowe zmieniono na powiatowe. Powiaty sądowe, a wśród nich ostrowski przemianowano na okr?gi sądowe. W czasie zarządzonego w 1844 roku ?ączenia guberni z 8 na 5, jedynie augustowska i p?ocka pozosta?y bez zmian.
Likwidacja odr?bności ustroju Królestwa Polskiego po upadku Powstania Styczniowego przebiega?a systematycznie. Obj??a wszystkie dziedziny ?ycia spo?ecznego i gospodarczego. Nie omin??a te? administracji. W 1864 roku utworzono gminy. Ukaz z 19 grudnia 1864 roku zwi?ksza? liczb? guberni z 5 do 10. Wśród nowopowsta?ych by?a gubernia ?om?y?ska wydzielona ze wschodniej cz?ści p?ockiej. Liczba powiatów uleg?a zwi?kszeniu z 39 do 85. Utworzono powiat ostrowski. Posiada? on powierzchni? 1550 km2 i 57000 ludności. Obją? on w przybli?eniu dawne powiaty Nurski i Ostrowski, z by?ej Ziemi Nurskiej (mapa 3). Kompetencje gubernatora ulega?y sta?emu rozszerzeniu - do wydawania rozporządze? policyjnych w 1876 r. i karania administracyjnego w 1879 r. Na czele zarządu powiatowego sta? naczelnik powiatu. Czuwa? nad "ścis?ym wykonywaniem wiernopodda?czych obowiązków, praw i rozporządze? rządu, nad zachowaniem ogólnego porządku, bezpiecze?stwa i spokojności i zupe?ną nietykalnością praw i w?asności". Kolegium Zarządu Powiatowego sk?ada?o si? z naczelnika, dwóch pomocników, lekarza i budowniczego powiatowego. Powiaty nie posiada?y organów samorządowych - sejmików. Gminy natomiast mia?y organ samorządowy - zebranie gminne (wybory wójta, ?awników, kontrola rachunków, dzia?alnoś? dobroczynna, urządzanie szkó? itp.). Taki stan przetrwa? do wybuchu I wojny światowej.
Naczelnikami powiatu byli kolejno: Kiry?owicz - od 1867, ?ojko Ignacy, Spirydonow A., Juriew W. do 1915.

6. Okupacja niemiecka 1915-1918
Rozporządzenie cesarza Wilhelma II z 24 sierpnia 1915 roku utworzy?o Generalne Gubernatorstwo Warszawskie. Genera? Gubernator (von Hans Beseler) by? dowódcą 11 gubernatorów wojskowych (najbli?sze w ?om?y). Zaistnia? te? zarząd cywilny, któremu podlega?y m.in. urz?dy powiatowe. Obejmowa?y one swą dzia?alnością dwa powiaty lub wi?cej. Naczelnik nowego powiatu ustanawia? swoich zast?pców. Byli to urz?dnicy niemieccy. Ordynacja powiatowa z 22 stycznia 1916 roku powo?ywa?a sejmiki powiatowe, którym przewodniczy? naczelnik powiatu, mający uprawnienia odrzucania ich uchwa?. Na szcz?ście ta kuratela niemiecka trwa?a tylko 3 lata.

7. Okres mi?dzywojenny 1918-1939.
Dziennik Praw Pa?stwa Polskiego z 14 sierpnia 1919 roku powo?ywa? województwo bia?ostockie a wśród jego 12 powiatów - ostrowski., który dzieli? si? na miasta Ostrów i Brok oraz 12 gmin wiejskich. Rozporządzeniem Rady Ministrów przeniesiono z dniem 1 pa?dziernika 1927 roku Gmin? Dmochy Glinki z siedzibą w Czy?ewie do powiatu wysokomazowieckiego. Powsta?y po tej zmianie obszar i podzia? powiatu przetrwa? do września 1939 roku (tabela 1, mapa 3)
Z dniem 1 kwietnia 1939 roku w?ączono powiat ostrowski (z ostro??ckim i ?om?y?skim) do województwa warszawskiego. Powierzchnia powiatu wynosi?a wówczas 1467 km2 a liczba ludności oko?o 100000.
W okresie mi?dzywojennym starostami byli:
Szaykowski W?adys?aw - listopad 1918
Szczuka Józef - od listopada 1918 do 12 lutego 1919
Salinger W?adys?aw - od 12 lutego 1919 do 31 stycznia 1921
Dąbrowski Wadys?aw - od 1 lutego 1921 do 23 kwietnia 1926
Brz?czyk Stanis?aw - od maja 1926 do września 1928
Zarzycki Roman - od pa?dziernika 1928 do sierpnia 1930
Witkowski Lucjan - od wrzesienia 1930 do pa?dziernika 1932
Muszy?ski Julian - 1933 - 1935
Mirkowicz (od?) - 1936
Rybicki Stefan (od?) - do września 1939

8. Lata II wojny światowej wrzesie? 1939 - sierpie? 1944 r.
Okupacja rozpocz??a si? po zako?czeniu dzia?a? obronnych Wojska Polskiego, 12 września w bitwie pod ??townicą - Andrzejewem. Ju? 13 września powo?ano starostwo utworzonego powiatu, pod zarządem w?adz wojskowych. Po utworzeniu 25.10 1939 roku Generalnej Guberni, powiat (Kreishaupt-mannschaft) ostrowski zosta? w?ączony do dystryktu warszawskiego. Obszar powiatu z okresu mi?dzywojennego zosta? przedzielony granicą mi?dzy Generalną Gubernią a utworzoną przez Związek Radziecki Zachodnią Bia?orusią. Po 21 czerwca 1941 roku i zaj?ciu terenu przez Niemców granica istnia?a nadal ale ju? z nowoutworzonym Okr?giem Bia?ostockim (mapa 4).
Wed?ug spisu z 1 marca 1943 roku obszar powiatu wynosi? 1366 km2 i liczy? 109000 ludności z miastami Brok, Ostrów, Wyszków i gminami wiejskimi: Bra?szczyk, D?ugosiod?o, Or?o, Komorowo, Por?ba - z by?ego powiatu ostrowskiego, Czerwin i Goworowo z ostro??ckiego, Somianka i Wyszków z pu?tuskiego. W?adz? administracyjną by? starosta - Landrat (Kreishautmann). Starości zmieniali si? bardzo cz?sto. Byli nimi:

Petersen - 13 września - 16 pa?dziernika 1939
von Bünau - od 16 pa?dziernika 1939
dr Littschwager - by? w marcu 1940
Walentin - by? w 1942
dr Ekert Reinhold - zastrzelony 25.05.1943 roku przez AK w Ostrowi
Lerche Richard - od czerwca 1943 do sierpnia 1944

9. PRL i III RP
Rzymska zasada "dziel i rząd?" by?a w tym okresie cz?sto stosowana. Szczegó?owe ustalenie zmian administracyjnych omawianego terenu wymaga detektywistycznych kwalifikacji. Temat b?dzie omówiony tylko skrótowo.
Od wyzwolenia powiatu spod okupacji hitlerowskiej do 1954 roku obowiązywa? obszar i podzia? z września 1939 roku (mapa 3), tylko z mniejszą liczbą ludności (straty wojenne) wynoszącą 89000 osób w lutym 1946 roku.
Zniesione w 1950 roku urz?dy starosty i wójta zastąpili przewodniczący powiatowej i gminnych rad narodowych. Ustawa z 25 września 1954 roku o reformie podzia?u administracyjnego i powo?aniu gromadzkich rad narodowych da?a powód podzia?u powiatu na miasta Ostrów, Brok i a? 46 gromad. W nast?pnych latach przenoszono administracyjnie tereny do nowoutworzonych powiatów. Do wyszkowskiego w 1956 r. przeniesiono gminy Bra?szczyk i D?ugosiod?o i w 1957 r do zambrowskiego cz?ś? pó?nocno-wschodnią powiatu ostrowskiego. Z powiatu ?om?y?skiego w rekompensacie przyby?a do ostrowskiego gmina Luboty?. Zmian terenu mi?dzy gromadami i ich liczby by?o wiele. Rozwiązanie gromad i ponowne utworzenie gmin (1 stycznia 1973) nastąpi?o tylko na dwa lata( mapa 5, tabela 2).
W latach 1944-1975 powiatem kierowali:
Starosta - Stanis?aw Rogowski od 8.10.1944 do 1.07.1948 oraz Jan Kapela, Zbigniew Dziadosz, Zbigniew Pytli?ski - wszyscy jako przewodniczący Prezydium Powiatowej Rady Narodowej.
Ustawa z 28 maja 1975 roku wprowadza podzia? Polski na województwa i gminy. Powiat ostrowski przestaje istnie? przez nast?pnych 24 lata. Do województwa ostro??ckiego wchodzą gminy: Ostrów miasto i gmina, Brok miasto i gmina, Luboty?, Ma?kinia, Wąsewo - oko?o 670 km2 terenu i oko?o 37000 ludności (Ostrów oko?o 16000). Województwo ?om?y?skie otrzymuje gminy: Andrzejewo, Boguty, Nur, Zar?by Kościelne - 440 km2 terenu, 22000 ludności.
Ustawa sejmowa z 5 czerwca 1998 roku przywróci?a samorząd powiatowy, a rozporządzenie Rady Ministrów - powiaty. Powiat ostrowski powstaje w granicach i w podziale na gminy pokazanych na mapie 6 i w tabeli 3.

Rada Powiatu obdarzy?a zaufaniem wieloletniego pracownika administracji pa?stwowej Bogumi?a Brzózk? powierzając mu funkcj? starosty od 7.11.1998 r.

W drugiej kadencji od 16.11. 2002 r. funkcj? starosty pe?ni Pan Tadeusz Legacki.