Powiat Przasnyski Powierzchnia: 1217,82 km² Mieszkanców: 53 168
Województwo: Mazowieckie
Miasto powiatowe: Przasnysz Tablica rejestracyjna: WPZ
Miasta: Przasnysz, Chorzele
Gminy: Przasnysz, Chorzele, Czernice Borowe, Jednoro?ec, Krasne, Krzynow?oga Ma?a,
Powstanie powiatu przasnyskiego związane jest z reformą ustroju sądownictwa mazowieckiego, wprowadzoną za czasów ksi?cia Siemowita III w II po?owie XIV w. Dotychczasowy podzia? administracyjny na kasztelanie i opola zastąpiony zosta? wówczas nowym - na ziemie i powiaty. Kasztelanie, obwody grodowe - wyrasta?y zapewne ze związków wieloplemiennych. Kasztelan ściąga? od ludności nale?ne ksi?ciu daniny i świadczenia, organizowa? jej s?u?b? wojskową, wyst?powa? jako s?dzia w sprawach pospolitych, a tak?e najprawdopodobniej, sprawowa? zarząd nad okolicznymi majątkami ksią??cymi. Kasztelanie dzieli?y si? na wspólnoty sąsiedzkie określane mianem opola. Niektórym grodom opolom nadawano status kasztelani opolnych, podleg?ych jednak kasztelaniom ziemskim. Obszar przysz?ego powiatu przasnyskiego wchodzi? w sk?ad kasztelanii ciechanowskiej, ukszta?towanej na prze?omie XII i XIII wieku. Grodowi g?ównemu w Ciechanowie podlega?y 2 kasztelanie opolne - p?o?ska i nasielska oraz 10 opoli nie kasztela?skich o wyra?nie określonych granicach. Pó?niejszy powiat przasnyski utworzony zosta? z dwóch opoli le?ących odpowiednio w dorzeczach Orzyca i ?ydyni. Pierwszym z nich mia?o by? opole z siedzibą we wsi Wąsocze (dzisiejsze Goski - Wąsocze), wyst?pującej w ?ród?ach z 1240 r., drugim - opole z grodem w Grudusku, poświadczonym w dokumencie mogilne?skim z 1065 r. (Grudomzh). Opole gruduskie przekracza?o pó?niejszą granic? powiatu m?awskiego, obejmując tereny nale?ące w XVI w. do parafii Wyszyny i Wietrzfnia. W sk?ad kasztelanii ciechanowskiej wchodzi?y ponadto sąsiednie opola: makowskie (u wejścia Orzyca do Narwi), sypniewskie (nad rz. Ru?) i grzebskie nad górnym Orzycem. W XIV w. system podzia?u terytorialnego Mazowsza na kasztelanie zanik?. Pojawi?a si? natomiast jednostka administracyjna wi?ksza od kasztelanii, zwana po ?acinie "districtus". By?a ona uwzgl?dniana w tytulaturzu ksią??cym. W ko?cu XIV wieku funkcjonowa? ju? nowy system podzia?u terytorialnego, opierający si? na ustroju sądowo -ziemskim. Jego podstawą by?a ziemia, sk?adająca si? z 2-3 powiatów sądowych. Nale?y sądzi?, ?e ziemie powsta?y w wyniku podzia?u dystryktów. Dla ka?dej z ziem ustanowiono delegowany sąd ksią??cy, z?o?ony z s?dziego i pods?dków oraz lokalnych urz?dników. Sądy ziemskie nie mia?y sta?ych siedzib, ale dokonywa?y objazdów ca?ego terytorium , zatrzymując si? na pewien czas w znaczniejszych ośrodkach. Okolice tych ośrodków, przewa?nie miejskich, wraz z mieszka?cami podleg?ymi jurysdykcji sądów ziemskich utworzy?y powiaty. Termin "powiat" wywodzi si? od "dnia wietnego" czyli "wiecu", zgromadzenia sądowego o z góry wyznaczonym terminie. Oddzielny, dla ka?dej z ziem, zarząd majątkiem w?adcy spoczywa? w r?kach specjalnych rządców (procuratores ), zwanych od po?owy XV w. starostami. Starostowie posiadali rozleg?ą w?adz? administracyjno-sądową; sądzili wszystkich, którzy dopuścili si? przest?pstw zagra?ających spokojowi publicznemu. Do starosty nale?a?a równie? piecza nad wykonywaniem wyroków sądowych oraz ogólny nadzór nad aparatem skarbowym. Siedzibą starosty by?a początkowo stolica ziemi. W pó?niejszych czasach starostami nazywano tak?e dzier?awców królewszczyzn. Kszta?t terytorialny Ziemi Ciechanowskiej wy?oni? si? w XIV wieku w drodze licznych podzia?ów dzielnicowych Mazowsza. Powiat przasnyski wyró?nia? si? zdecydowanie najwi?kszą powierzchnią (w XV w. wynosi?a ona ok. 1825 km2, podczas gdy powiatu ciechanowskiego - 725,6 km2, a sąchockiego - 419,5 km2). Pó?nocna granica powiatu stanowi?a fragment granicy z pa?stwem krzy?ackim, ustalonej traktatem kali?skim z 1343 r. Przetrwa?a ona okres rozbiorów, istniejąc bez zmian w okresie mi?dzywojennym, a po II wojnie światowej stanowi?a fragment granicy mi?dzy województwami warszawskim i olszty?skim. Na pó?nocnym zachodzie granic? powiatu stanowi? górny bieg Orzyca, na zachodzie - rzeka ?ydynia. Po?udniową granic? powiatu przecina?y ?yzne tereny mi?dzy Przasnyszem i Ciechanowem, obejmując na po?udniowym wschodzie Karniewo, si?gając po ujście W?gierki do Orzyca. Na wschodzie granica powiatu przasnyskiego przecina?a obszary puszcza?skie, wreszcie na pó?nocnym wschodzie wyznacza?a ją zabagniona dolina środkowej Omulwi. Ten kszta?t terytorialny powiat utrzyma? bez wi?kszych zmian do rozbiorów. Po inkorporacji Mazowsza do Korony w 1526 r. Ziemia Ciechanowska sta?a si? jedną z 10 ziem nowoutworzonego województwa mazowieckiego - stan ten utrzyma? si? do II rozbioru w 1793 r. Wśród 27 powiatów województwa powiat przasnyski zajmowa? pod wzgl?dem powierzchni 4 miejsce (prawa miejskie uzyska?y na tym terenie: Janowo w 1421 r., Przasnysz w 1427 r. i Chorzele w 1542 r.) W 1793 r. na sejmie grodzie?skim dokonano zmian w podziale administracyjno-terytorialnym resztek Rzeczypospolitej. Cz?ś? Mazowsza pozosta?ą przy Polsce podzielono na 3 województwa: mazowieckie z siedzibą w ?om?y, warszawskie i ciechanowskie. W sk?ad tego ostatniego wesz?y Ziemie: Ciechanowska, Zakroczymska, Ró?a?ska i resztki woj. p?ockiego. Powiat przasnyski powi?kszy? Ziemi? Ró?a?ską. Mimo utrzymania dawnej nazwy faktycznym ośrodkiem administracyjnym tego rządu by? Przasnysz. Po trzecim rozbiorze w 1795 r. obszary pó?nocnego Mazowsza wcielone zosta?y do Prus. Niemcy z zagarni?tych ziem polskich utworzyli dwie prowincje: Prusy Nowowschodnie i Prusy Po?udniowe. Prusy Nowowschodnie obejmowa?y dwa departamenty, z których departament p?ocki podzielony zosta? w 1799 r. na sześ? powiatów. Nowy powiat przasnyski utworzony zosta? z dawnych powiatów: ciechanowskiego , przasnyskiego oraz niedzborskiego. Na jego terenie znajdowa?o si? 5 miast: Przasnysz, Ciechanów, Chorzele, Janów i Niedzbórz. W powiecie przasnyskim w?adz? sprawowa? landrat. Zosta? nim początkowo Polak, Kluszewski. 19 grudnia 1807 r. dekretem Fryderyka Augusta ustanowiono tymczasowy podzia? administracyjny Ksi?stwa Warszawskiego. Departament p?ocki, identyczny co do wielkości jak w czasie okupacji pruskiej, w dalszym ciągu obejmowa? 6 powiatów, chocia? projektowano zwi?kszenie ich ilości do 9, a nawet 12. Powiat przasnyski sk?ada? si? z 4 miast (Przasnysz, Ciechanów, Janowo i Chorzele) oraz 33 gminy: Andrychy, Bardony, Bartniki, Bogate, Bogdany, Brzozowo Nowe, Ciemniewko, Dr??ewo, Glinojeck, Go?ymin, Gumowo, Jab?onowo, Jastrz?biec, Kaki Mroczki, Kargoszyn, Krasne, Krasnosielc, Kraszewo, Krzynow?oga Wielka, Lekowo, Malu?yn, Mi?dzyleś, Niedzbórz, Opinogóra, Pajewo Szwelice, Rudno Kmiece, Szemplino Czarne, Szlasy Leszcze, Wierzbowo, Wiśniewo, Zbero? i Zdziwój. Powierzchnia powiatu wynosi?a 2743,4 km2, liczba ludności (w 1813 r.) - 53,8 tys. Administracja powiatu nale?a?a do podprefekta, w zakres kompetencji którego wchodzi?y wszystkie sprawy, z wyjątkiem sądownictwa oraz dowództwa wojskowego. Od lipca 1808 r. do ko?ca istnienia Ksi?stwa Warszawskiego podprefektem powiatu przasnyskiego by? Fabian S. Zieli?ski. Po utworzeniu Królestwa Polskiego w 1816 r. wprowadzono nowy podzia? administracyjny. Dawne departamenty zastąpiono województwami, województwa zaś podzielono na obwody pod w?adzą komisarzy obwodowych. Granice obwodu przasnyskiego pokrywa?y si? z granicami powiatu sprzed 1816 r. Na tym terenie by?y początkowo 4 miasta, przy czym w 1824 r. prawa miejskie otrzyma? Krasnosielc. W 1837 r. województwa zosta?y przemianowane na gubernie, a obwody w 1842 r. przemianowano na powiaty. W grudniu 1866 r. w?adze carskie wprowadzi?y nowy podzia? administracyjny. Królestwo Polskie zosta?o podzielone na 10 guberni i 85 powiatów. Gubernia p?ocka sk?ada?a si? z 8 powiatów: p?ockiego, lipnowskiego, rypi?skiego, sierpeckiego, m?awskiego, przasnyskiego, ciechanowskiego i p?o?skiego. Obszar powiatu przasnyskiego zmala? do 1397,5 km2, zajmując w guberni pod wzgl?dem powierzchni 3 pozycj?. Skupia? on początkowo 7 miast (Przasnysz, Dzierzgowo, Jednoro?ec, Karwacz, Krzynow?oga Wielka, Krzynow?oga Ma?a i Zar?by). W 1869 r. Chorzele oraz Janowo utraci?y prawa miejskie. Ludnoś? powiatu osiągn??a w 1890 r. 64 tys. osób. Najwa?niejszym urz?dnikiem w powiecie by? naczelnik, który czuwa? nad stanem bezpiecze?stwa i porządku na podleg?ym sobie terytorium, sprawowa? ogólne kierownictwo nad si?ami policyjnymi oraz dokonywa? rewizji i lustracji urz?dów miejskich i gminnych. Urząd powiatowy sk?ada? si? z naczelnika, dwóch jego pomocników oraz lekarza i budowniczego powiatowego. Stanowiska naczelnika oraz jego pomocnika - dowódcy Stra?y Ziemskiej obsadzane by?y wy?ącznie przez Rosjan. Naczelnikami powiatu przasnyskiego począwszy od 1867 r. byli: Aleksiej Wasiliewicz Bogdanowicz, Iwan Gierasimowicz Chomienko, Konstantin Fiodorowicz Gawrilenko, Teodor Grigoriewicz Antonikowskij, Andriej Matwiejewicz Go?y?skij, A. N. Leontiew, hr. Aleksiej Iwanowicz Konownicyn, Arseniusz Piotrowicz Ko?min. Po zaj?ciu Mazowsza przez wojska niemieckie w 1915 r. utworzono nową jednostk? administracyjną: Genera?-Gubernatorsto Warszawskie. W pa?dzierniku 1915 r. Niemcy zorganizowali gubernie wojskowe. Gubernia z siedzibą w M?awie obejmowa?a równie? powiat przasnyski. 29 lipca 1916 r. po?ączono powiat m?awski, sk?adający si? z dawnych powiatów m?awskiego i ciechanowskiego, z powiatem przasnyskim w jeden okr?g m?awski. Zast?pcą naczelnika okr?gu m?awskiego na obszar przasnyski zosta? Niemiec Lindberg. Po odzyskaniu niepodleg?ości w 1918 r. Przasnysz by? siedzibą powiatu w województwie warszawskim. Powierzchnia powiatu wynosi?a 1410,3 km2, ludnoś? w 1938 r. osiągn??a 69 tysi?cy osób. Powiat sk?ada? si? z 2 miast Przasnysza i Chorzel, które w 1919 r. odzyska?y prawa miejskie, oraz 10 gmin wiejskich (Baranowo, Chojnowo, Duczymin, Dzierzgowo, Janowo, Jednoro?ec, Karwacz, Krzynow?oga Ma?a, Krzynow?oga Wielka i Zar?by). Pierwszym po odzyskaniu niepodleg?ości komisarzem rządowym na powiat przasnyski zosta? Stanis?aw ?urawski. Po nim funkcj? t? pe?nili: Stanis?aw Ferenc i Stanis?aw Bry?a, który w sierpniu 1919 r. zosta? starostą i szefem administracji ogólnej. Zast?pcą S. Bry?y zosta? J. Roli?ski, nast?pnie Walerian Brągiel. Funkcj? starostów przasnyskich w okresie mi?dzywojennym pe?nili po S. Bryle: Tadeusz Koziorowski (1923-27 r.), Stefan Morawski (do 1930 r.), Antoni Wojciechowski (do 1935 r.), Zygmunt M?ot Przepa?kowski (1935-39). Wicestarostami byli kolejno: Henryk Piątkowski (1922-23), Feliks Kawczy?ski (do 1925r.), Tomasz Bru?dziak (do 1929 r.), Adam Strz?bosz (1929-30 r.), Brunon Borucki (do 1933 r.), Jan Mro?ewski (do 1935 r.) oraz Józef Maj. Rol? organu uchwa?odawczego w powiecie pe?ni? sejmik powiatowy, nast?pnie (po 1933 r.) rada powiatowa wybierana w wyborach pośrednich. Ze sk?adu rady wy?oniono wydzia? powiatowy b?dący organem wykonawczym samorządu powiatowego. Na jego czele sta? starosta. Siedzibą starostwa by? w okresie mi?dzywojennym budynek stojący przy u1. 3 Maja 13 (obecnie PBK S.A.). Po wojnie obronnej w 1939 r. Mazowsze Pó?nocne na mocy dekretu inkorporacyjnego Hitlera z 8 pa?dziernika 1939 r. zosta?o w?ączone bezpośrednio do Rzeszy. Niemcy utworzyli nową jednostk? administracyjną tzw. Rejencj? Ciechanowską (Regierungsbezirk Zichenau), w sk?ad której wesz?y nast?pujące powiaty: p?ocki, m?awski, pu?tuski, p?o?ski, sierpecki, ciechanowski, przasnyski, makowski i dzia?dowski. Zwierzchnikiem politycznym nowej jednostki zosta? gauleiter i nadprezydent Prus Wschodnich - Erich Koch. Niemcy utrzymali podzia? na powiaty (Landkreise ), które podzielono na mniejsze jednostki administracyjne (Amtbezirke), pokrywające si? na ogó? z przedwojennymi gminami. Organami samorządu powiatowego w administracji niemieckiej by?: landrat (starosta) i radcy powiatowi (Kreisrate ). Na siedzib? landratury wyznaczony zosta? gmach starostwa. Pierwszym landratem by? junkier pruski von Gröbner, nast?pnym (w 1942 r.) - Wohlgemouth. W okresie okupacji Niemcy wysiedlili z powiatu przasnyskiego ponad 40% ludności wiejskiej, tworząc w zachodniej cz?ści powiatu ogromny poligon wojskowy. W grudniu 1939 r. rozpocz??a si? organizacja pionu wojskowego Pa?stwa Podziemnego. Struktur? organizacyjną Związku Walki Zbrojnej (ZWZ) tworzy?y: obszary, okregi (odpowiadające województwom) i obwody (odpowiadające powiatom). Obwód ZWZ-AK Przasnysz wchodzi? w sk?ad okr?gu Warszawa - województwo i obszaru nr 1 Warszawa. W lecie 1940 r. na Mazowszu powsta?y cztery inspektoraty rejonowe ZWZ. Obwód przasnyski wraz z obwodami M?awa i Dzia?dowo nale?a? do inspektoratu IV. Na prze?omie roku 1941/42, wraz z przemianowaniem ZWZ na Armi? Krajową, okr?g Warszawa - województwo zosta? przekszta?cony w Obszar Warszawski z?o?ony z 3 podokregów. Podokrąg pó?nocny zosta? podzielony na 4 inspektoraty. Obwód Przasnysz wraz z Makowem Mazowieckim przynale?a? do inspektoratu IV. Po kapitulacji Powstania Warszawskiego zmniejszono iloś? inspektoratów. Obwód Przasnysz wraz z Makowem Mazowieckim, Pu?tuskiem, Ciechanowem i P?o?skiem znalaz? si? w Inspektoracie I. Komendantami obwodu Przasnysz ZWZ-AK byli: Zenon Kiembrowski "Okrzeja Konrad"(do 5 V 1942 r.), W?adys?aw Ot?owski " Woyna" (V 1942-14 VIII 1942), Stanis?aw Wierzbowski , "D?boróg Trop" (VIII/IX 1942- I 1945). Obszar Warszawski AK i podokr?g pó?nocny zosta?y rozwiązane na prze?omie maja i czerwca 1945 r. Organami cywilnej administracji konspiracyjnej byli Okr?gowi i Powiatowi Delegaci Rządu. Na pó?nocnym Mazowszu dzia?a?a w latach 1941-43 Okr?gowa Delegatura Rządu Ciechanów. W jej sk?ad wchodzi?a Powiatowa Delegatura Rządu Przasnysz z Delegatem Stanis?awem Trojniarem "Juhasem". W 1943 r. obszar ODR Ciechanów zosta? w?ączony do ODR Warszawa - okr?g. W sierpniu 1944 r. powsta?a komunistyczna Powiatowa Rada Narodowa w Przasnyszu. W styczniu 1945 r. ziemie powiatu przasnyskiego zosta?y wyzwolone w wyniku ofensywy wojsk II Frontu Bia?oruskiego. W nowej rzeczywistości politycznej powiat przasnyski zosta? odtworzony w kszta?cie terytorialnym z 1939 r. - 1410 km2 65 tys. ludzi. W sk?ad powiatu wchodzi?y 2 gminy miejskie: Przasnysz i Chorzele oraz 10 gmin wiejskich: Baranowo, Chojnowo, Duczymin, Dzierzgowo, Janowo, Jednoro?ec, Karwacz, Krzynow?oga Ma?a, Krzynow?oga Wielka, Zar?by. Ju? w styczniu 1945 r. uruchomiono w Przasnyszu starostwo powiatowe, powsta?y tak?e w?adze gminne i zarząd miejski. Nowotworząca si? administracja by?a g?ównym instrumentem budowy nowego systemu politycznego i gospodarczego. Pierwszym starostą zosta?, przys?any z Lublina przez PKWN, Jan Czarnecki (wcześniej szef Powiatowego Urz?du Bezpiecze?stwa w Kraśniku ), a jego zast?pcą Stanis?aw Kempista. Nast?pcami J. Czarneckiego na stanowisku starosty byli: W?adys?aw G?owiak (20 VIII 1946 - 31 X 1948), Franciszek Danowski (1 I 19948 - 30 X 1949), Aleksander Onichimowski (1 XI 1949 - 1 II 1950), Konstanty Bulle ( starosta komisaryczny 1 II 1950 - 1 VIII 1950). 24 stycznia 1945 r. powo?ano w Przasnyszu Powiatową Rad? Narodową. Jej pierwszym przewodniczącym zosta? Stanis?aw Grasi?ski, a nast?pnie Aleksander Korablin (28 VIII 1945 - 8 VI 1946), Józef Olzak (21 VI 1946 - 1 VI 1948), Jan Czarnecki (1 VI 1948 - 1 VII 1948), Boles?aw Podzi?ski (1 VII 1948 - 30 VII 1949), Telesfor Ostrowski (1 VIII 1949 - 2 IV 1950). Rady narodowe by?y instytucjami fasadowymi, pozbawionymi wp?ywu na ?ycie publiczne, a pierwsze sk?ady organów administracji nie zosta?y wy?onione w wyborach. W marcu 1950 r. przeprowadzono reform? struktury terenowych organów pa?stwowych. Zniesiono wówczas stanowiska wojewodów, starostów, burmistrzów i wójtów, powo?ując na ich miejsce przewodniczących prezydiów rad narodowych. Wybory powszechne do rad narodowych odby?y si? dopiero w grudniu 1954 r. Przewodniczącymi Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Przasnyszu byli kolejno: Franciszek Marucha (1950-52), Franciszek Bagi?ski (1952-54), Wac?aw Zakrzewski (1954-1962), Henryk Frejnik (1962-1972) i Kazimierz Grąbczewski (1972-1975). W 1954 r. wprowadzono nowy podzia? administracyjny. W miejsce istniejących dotąd gmin wiejskich utworzono 31 mniejszych jednostek zw. Gromadami. By?y to: Baku?a, Baranowo, Bartniki, Bogate, Brzozowo Nowe, Brodowe ?ąki, Chorzele- Rembielin, Czernice Borowe, Dobrogosty (po?ączone w latach 1955-57 z gromadą Dzierzgowo ), Dobrzankowo, Duczymin, Dzierzgowo, Jastrząbka, Jednoro?ec, Krzynow?oga Ma?a, Krzynow?oga Wielka, Leszno, Lipa, Mchowo, Olszewka, Parciaki, Paw?owo, (po?ączone z gromadą Czernice Borowe w latach 1955-57), Po?o?, Rz?gnowo, Raszujka, Romany Sebory, Rostkowo, Ulatowo Adamy, W?gra, Zar?by i Zdziwój Stary. W tym samym roku gromada Janowo przy?ączona zosta?a do powiatu nidzickiego, natomiast do powiatu przasnyskiego w?ączono wsie: Golany, Turowo, Skierki, Cierpigórz, Janin z powiatu ciechanowskiego, Drą?d?ewo Nowe z powiatu makowskiego i Czarnotrzew z pow. ostro??ckiego. Z kolei do powiatu makowskiego odesz?a wieś Budy - Przysieki Prywatne. W ciągu nast?pnych miesi?cy z powiatu przasnyskiego uby?a (na rzecz m?awskiego) i gromada Dobrogosty, przyby?a zaś (z ostro??ckiego) i gromada Zawady. W latach 1959-62 gromady s?absze. ekonomicznie uleg?y likwidacji. W 1963 r. w granicach powiatu przasnyskiego znajdowa?o si? 19 gromad i dwa miasta. Z początkiem 1973 r. gromady przesta?y istnie?. Na terenie powiatu utworzono nast?pujące jednostki administracyjne: 7 gmin wiejskich - Baranowo, Czernice Borowe, Dzierzgowo, Jednoro?ec, Krzynow?oga Ma?a, Przasnysz, Zar?by, miasto i gmina Chorzele oraz miasto Przasnysz. Po reorganizacji administracji kraju w 1975 r., opartej na dwustopniowym podziale - województwo - gmina, tereny powiatu przasnyskiego rozparcelowano mi?dzy nowopowsta?e województwa: ciechanowskie i ostro??ckie. Gminy Przasnysz, Krzynow?oga Ma?a, Jednoro?ec, Baranowo, Zar?by, miasto i gmin? Chorzele oraz miasto Przasnysz w?ączono do województwa ostro??ckiego, natomiast gminy Czernice i Dzierzgowo do województwa ciechanowskiego. W 1976 r. likwidacji uleg?a gmina Zar?by, która wesz?a w sk?ad gminy Chorzele. Do tej ostatniej gminy przy?ączono kilka wiosek le?ących przed 1939 r. na terenie Prus (m.in. Opaleniec i Mącice ). Tym samym zatarto ostatecznie dawną granic? polsko - niemiecką.
|
Mazowieckie
