Powiat Radomski Powierzchnia: 1529,75 km² Mieszkanców: 144 591 Województwo: Mazowieckie Miasto powiatowe: RadomTablica rejestracyjna: WRA
Miasta: Pionki, I??a, Skaryszew
Gminy: Pionki, I??a, Skaryszew, Gózd, Jastrz?bia, Jedli?sk, Jedlnia-Letnisko, Kowala, Przytyk, Wierzbica, Wolanów, Zakrzew
W okresie wczesnego średniowiecza na obszarze Ziemi Radomskiej funkcjonowa?a organizacja kasztela?ska. Powiat radomski pojawi? si? w pierwszej po?owie XIV w. kiedy wprowadzono nowy podzia? sądowy i skarbowy. Ziemia Radomska wchodzi?a w sk?ad województwa sandomierskiego, które początkowo sk?ada?o si? z dziewi?ciu powiatów. W 1476 r. reforma struktury sądów ziemskich zredukowa?a ich liczb? do siedmiu, obok radomskiego pozosta?y powiaty: sandomierski, wiślicki, ch?ci?ski, opoczy?ski, st??ycki i pilzne?ski.
Ziemia Radomska do czasu przy?ączenia w XIII w. do województwa sandomierskiego by?a regionem spornym, a o panowanie nad nim rywalizowali ksią??ta mazowieccy i w?adcy Ma?opolski. Panowanie mazowieckie zako?czy?a w 1243 r. bitwa pod Suchodo?em. Ostatnim ksi?ciem mazowieckim, któremu uda?o si? utrzyma? tereny po?o?one wokó? Radomia by? Boles?aw, syn Konrada Mazowieckiego.
Powiat radomski ukszta?towany w średniowieczu by? niemal trzykrotnie wi?kszy ni? obecnie, a jego granice od strony wschodniej i pó?nocnej pokrywa?y si? z granicami województwa sandomierskiego. Od strony zachodniej graniczy? z powiatem opoczy?skim, a od po?udniowej z sandomierskim. Bardziej skomplikowane by?y granice jednostek administracji kościelnej. Wi?kszoś? powiatu nale?a?a do diecezji krakowskiej, a obszary zachodnie do archidiecezji gnie?nie?skiej. Powiat radomski by? drugim co do wielkości powiatem województwa sandomierskiego i liczy? w drugiej po?owie XVI w 5.241 km2. Liczba ludności wynosi?a 75 tysi?cy. Na tym terenie le?a?o 613 osad, w tym 22 miasta. Do ko?ca XVIII w. liczba miast wzros?a do 28, a liczba ludności powiatu zwi?kszy?a si? niemal dwukrotnie. Spośród obecnych jednostek administracyjnych powiatu radomskiego prawa miejskie posiada?y: I??a, Jedli?sk, Skaryszew, Przytyk, Wierzbica i Wolanów.
Pod wzgl?dem geograficzno-przyrodniczym powiat radomski w ówczesnym kszta?cie po?o?ony by? na obszarze Nizin Środkowopolskich. Jedynie jego po?udniowy kraniec, w pasie I??a- Szyd?owiec, obejmowa? Wy?yn? Środkowoma?opolską. Powiat po?o?ony by? w dorzeczu Wis?y i przeci?ty jej lewymi dop?ywami: Kamienną, I??anką, Radomką, Pilicą i Zwolenką. Spośród surowców naturalnych najwi?ksze znaczenie mia?y pok?ady rud ?elaza nad rzeką Kamienną i glin w okolicach I??y oraz z?o?a piaskowca w okolicach Szyd?owca. Tereny te by?y doś? g?sto zalesione. Od Ryczywo?u na pó?nocy po Zwole? i Tczów na po?udniu, a? do Wis?y w kierunku wschodnim rozciąga?a si? Puszcza Jedlne?ska. Jej cz?ś? od drugiej po?owy XVI w. nosi nazw? Puszczy Kozienickiej.
Na przestrzeni wieków Ziemia Radomska by?a areną istotnych dla ca?ej Rzeczypospolitej wydarze? historycznych. Powiat kilkakrotnie ucierpia? podczas najazdów Tatarów, zniszczeniom uleg?y m.in. I??a i Skaryszew. W XIV w. dotar?y tu równie? najazdy litewskie. Mniej natomiast w porównaniu do innych regionów rozwin??a si? tu reformacja, której rozkwit przypada na po?ow? XVI w. Du?e straty spowodowa?y rokosz Zebrzydowskiego z lat 1606-1609, potop szwedzki z po?owy XVII w. oraz wojny pó?nocna z początków XVIII w.
Osadnictwo rozwija?o si? g?ównie na obrze?ach Puszczy Jedlne?skiej. Obok w?asności rodów rycerskich rozwija?y si? dobra kościelne. Od wschodu - opactwa Sieciechowskiego, od po?udnia - biskupów krakowskich, natomiast od zachodu - biskupów gnie?nie?skich i biskupów pozna?skich. Najstarsza fala osadników nap?yn??a g?ównie z Mazowsza, na tereny po?udniowe przybywali te? osadnicy z Ma?opolski. Od ko?ca XIII w. utrwali? si? podzia? w?asności mi?dzy ksi?cia (g?ównie ziemie na wschód od Radomia), kośció? (obszary po?udniowe wokó? Skaryszewa, Dzierzkówka, I??y i wschodnie wokó? Sieciechowa) oraz szlacht?, która zajmowa?a tereny po?o?one na zachodzie i pó?nocy. W ciągu XIV i XV w. znaczna cz?ś? dóbr przesz?a w r?ce prywatne. Do najwi?kszych posiadaczy ziemskich zaliczali si? przedstawiciele rodów: ?ab?dziów, Rawiczów, Doliwów, Odrową?ów. Koniec XV w. przyniós? dynamiczny rozwój gospodarki folwarcznej. Typowy królewski folwark nie by? jednak du?y, średnio zajmowa? trzy ?any (53 ha).
Posiad?ości szlacheckie rozrasta?y si? kosztem królewskich. Spośród lokowanych miast w XV w. pi?? stanowi?o w?asnoś? szlachty, cztery kościo?a i zaledwie jedno by?o w?asnością królewską. W XV w. w?asnoś? szlachecka obejmowa?a ju? 63% powiatu, kościelna 21%, a królewska 16%. Sytuacja ta nie uleg?a wi?kszym zmianom do ko?ca I Rzeczypospolitej. Zauwa?alny by? jednak sta?y wzrost znaczenia najwi?kszych w?aścicieli ziemskich, w ko?cu XVIII w. by?o 31 przedstawicieli bogatej szlachty i magnaterii, których dochód przekracza? 5 tys z?. Najwi?kszą w?ością duchowną by? klucz i??ecki biskupów krakowskich obejmujący 30 punktów osadniczych. Najliczniejsza grup? stanowi?a ludnoś? ch?opska. W po?owie XVI w. by?o ok. 32 tys. kmieci, 6 tys. zagrodników, 2 tys. komorników, 740 rzemieślników, 3 tys. karczmarzy, 1 tys. m?ynarzy, 550 ku?nikow. Liczba ludności plebejskiej pracującej w folwarkach wynosi?a ok. 9 tys.
Po trzecim rozbiorze powiat radomski wszed? w sk?ad cyrku?u a nast?pnie - od 1810 r. - departamentu radomskiego. W 1816 roku przywrócono w Królestwie Polskim województwa w tym województwo sandomierskie z siedzibą w Radomiu, które dzieli?o si? na 4 obwody i 10 powiatów. W latach 1817-1837 zasz?y niewielkie zmiany terytorialne polegające na przy?ączeniu kilku miejscowości le?ących obecnie na pograniczu powiatu radomskiego i szyd?owieckiego. W roku 1837 nazw? województwo zmieniono na guberni?. W 1842 r. obwody przemianowano na powiaty, a powiaty na okr?gi.
Po upadku powstania styczniowego urz?dy zreformowano na wzór rosyjski, obsadzając je urz?dnikami carskimi. Guberni? radomską podzielono w 1867 r. na dwie: kielecką i radomską. W latach 1915 -1918 pa?stwa centralne podzieli?y ziemie Królestwa na dwie strefy: niemiecką i austriacką. Od 1 września 1915 r. Genera?-Gubernatorstwo z siedzibą w Kielcach, a nast?pnie w Lublinie obejmowa?o 14 powiatów, w tym powiat radomski. W 1919 r. Ziemia Radomska znalaz?a si? w nowoutworzonym województwie kieleckim, w tym samym roku urz?dy powiatowe przemianowano na starostwa. W okresie powojennym zasadniczy podzia? administracyjny przynios?a reforma wprowadzona w 1954 r. Na terenie powiatu utworzono gromady w miejsce gmin, taki podzia? terytorialny przetrwa? do 1973 r. kiedy ponownie wprowadzono gminy. W dwa lata pó?niej dokonano obszarowego zmniejszenia województw, a powiaty zlikwidowano, przekazując znaczną cześ? kompetencji jednostkom gminnym. Powo?ano wówczas 49 województw, wśród nich województwo radomskie, sk?adające si? z 63 gmin i 16 miast, zajmowa?o ono obszar 7.294 km2, a zamieszkiwa?o na nim 763 tys. mieszka?ców (1994 r.).
Obecny podzia? administracyjny kraju, wprowadzony ustawą z dnia 5 czerwca 1998 r. reaktywowa? powiat radomski, w?ączając go do województwa mazowieckiego.
|
Mazowieckie
