Powiat Wo?omi?ski Powierzchnia: 955,37 km² Mieszkanców: 201 222
Województwo: Mazowieckie
Miasto powiatowe: Wo?omin Tablica rejestracyjna: WWL, WV
Miasta: Wo?omin, Koby?ka, Marki, Ząbki, Zielonka, Radzymin, T?uszcz
Gminy: Wo?omin, Koby?ka, Marki, Ząbki, Zielonka, Radzymin, T?uszcz, Dąbrówka, Jadów, Klembów, Poświ?tne, Strachówka
Ziemie, które wchodzą w sk?ad Powiatu Wo?omi?skiego nale?ą do historycznego Mazowsza. W?ączone wraz z nim do pa?stwa Mieszka I pozostawa?y pod w?adzą jego nast?pców a? do śmierci Boles?awa Krzywoustego, nie licząc krótkiego okresu, kiedy po śmierci Mieszka II Mazowszem w?ada? Mas?aw, jego cześnik. Odr?bnoś? Mazowsza zapoczątkowana od rozbicia dzielnicowego Polski trwa?a do śmierci ostatnich ksią?ąt mazowieckich. W 1526 roku Mazowsze wróci?o do Korony by w niej trwa? a? do ostatniego rozbioru Polski w 1795 roku.
Tereny wo?omi?skiego powiatu w średniowieczu pokryte by?y ogromnymi lasami, bagnami i torfowiskami oraz po?o?one daleko od centrów gospodarczych i politycznych. Nieliczne osady le?ące wśród puszcz mia?y zaledwie po kilka cha?up. Wykopaliska potwierdzają istnienie w czasach wczesnopiastowskich osad w miejscach, gdzie dziś znajdują si? Duczki, Drewnica, Grabie Nowe, Marki, Pustelnik, Radzymin, Wo?omin, Za?ubice i Zielonka. Mieszka?cy tych osad ?yli w izolacji, rozrzuceni wśród wielkich obszarów leśnych, samowystarczalni gospodarczo, cho? otwarci na kontakty g?ównie gospodarcze. Stosunkowo najlepiej zasiedlone by?y tereny wzd?u? szlaku handlowego, który wiód? od brodu w Kamie?czyku skrajem szerokiej doliny Bugu do średniowiecznego grodu na warszawskim Starym Bródnie. W XIII wieku g?stoś? zaludnienia wynosi?a zaledwie 1 osob? na 1 km2. By?o to wiele mniej ni? w zachodniej cz?ści Mazowsza. Jeszcze w XVI wieku region nale?a? do najs?abiej zaludnionych i zagospodarowanych obszarów Mazowsza.
O?ywienie gospodarcze nastąpi?o dopiero w II po?owie XIV wieku. ?ączy?o si? to z nasileniem kolonizacji Mazowsza, przeniesieniem stolicy ksi?stwa z Czerska do Warszawy oraz mądrą polityką Kazimierza Wielkiego w dziedzinie gospodarczej. Polityka króla wp?yn??a na o?ywienie szlaków handlowych, które przechodzi?y przez wschodnie Mazowsze. Z miejscowości naszego regionu rozwin??y si? wtedy Jadów i Radzymin le?ące przy jednym z nich. Wiek XV by? równie? pomyślny dla Mazowsza. Ksią??ta Boles?aw IV i Boles?aw V popierali rozwój miast. Ten ostatni w 1475 roku nada? przywilej lokacyjny Radzyminowi, w?ączając go tym samym do ju? du?ej rodziny miast mazowieckich. W tym samym roku Jadów otrzyma? przywilej targowy i prawo odbywania jarmarków. Powsta?y wtedy równie? parafie w Klembowie, Radzyminie, Dąbrówce, Jadowie i Koby?ce, która wtedy nazywa?a si? Targową Wolą. Ksią??ta mazowieccy w XIV i XV wieku usilnie popierali osadnictwo na puszcza?skim, ma?o zaludnionym terenie nie tylko dla korzyści gospodarczych, ale równie? dla stworzenia pasa obronnego przed napadami, które zapuszcza?y si? ze wschodu w g?ąb Mazowsza.
Mazowsze w Koronie
Dzieje.
Po w?ączeniu w 1526 roku Mazowsza do Korony miejscowości regionu znalaz?y si? w województwie mazowieckim, w jego ziemiach warszawskiej i nurskiej. Do powiatu i ziemi warszawskiej nale?a?y Radzymin, S?upno, Zielonka, Ząbki, Koby?ka, Wo?omin, Lipiny, R?czaje, Klembów, Jasienica, Mi?dzyleś. W sk?ad powiatu kamienieckiego ziemi nurskiej wesz?y Jadów, T?uszcz, Postoliska, Mokra Wieś, Sulejów, Dąbrówka. Taki podzia? przetrwa? a? do III rozbioru Polski.
W?ączenie Mazowsza do Korony przyczyni?o si? do awansu mazowieckiej szlachty. Król Zygmunt Stary przywilejem w 1529 roku zatwierdzi? jej ?ądania. Region zdominowany by? przez drobną szlacht?. Nieliczne tylko miejscowości jak Ząbki zwane wtedy Wolą Ząbkowską, S?upno, T?uszcz zwany T?uś?cem, Jadów, Chrz?sne, Siwki na terenie dzisiejszej Zielonki, Sitne, Zawiszyn oraz Myszad?a stanowi?y majątki królewskie. Tak?e rozleg?e lasy nale?a?y do monarchy. Pozosta?e ziemie by?y we w?adaniu szlachty. Wśród rodów szlacheckich byli mi?dzy innymi Klembowscy, Wo?omi?scy, Radzymi?scy, Kobylscy, Nakwascy, R?czajscy, Szymanowscy, Zaliwscy, Rzeczkowscy. Nieliczni tylko przedstawiciele tych rodów sprawowali ró?ne lokalne urz?dy, kwalifikując si? do grona arystokracji. Stan szlachecki w naszej cz?ści Mazowsza stanowi?a w zdecydowanej wi?kszości szlachta drobna i uboga mająca niewiele ziemi i zamieszkująca liczne zaścianki. Szlacheckimi miejscowościami by?y mi?dzy innymi: Za?ubice, ?osie, Guzowatka, Chaj?ty, Dąbrówka, D?binki, Mokra Wieś, Szewnica, Miąse, Klembów, Ostrówek, Duczki, Wo?omin, Lipiny, Poświ?tne, R?czaje, Koby?ka, Czarna, Marki, Nadma. Miasto Radzymin od chwili powstania nale?a?o do znanych polskich rodów arystokratycznych: Leszczy?skich, Bieli?skich, Czartoryskich, Raczy?skich i Lubomirskich.
Region po?o?ony w g??bi zjednoczonego pa?stwa, daleko od granic, rozwija? si? wprawdzie wolno, ale doś? systematycznie, zw?aszcza w XVI i na początku XVII wieku, gdy Warszawa by?a ju? stolicą Polski. Dopiero „potop” szwedzki przyniós? mu du?e zniszczenia. Garnizon szwedzki stacjonujący w Stolicy dokonywa? wypadów w okolice, grabiąc i zdobywając zaopatrzenie. Z Pragi wiod?y wtedy liczne drogi na wschód. Nimi porusza?y si? wojska szwedzkie. Jedna z nich wiod?a przez Ząbkowską Wol?, Turów, Wo?omin, Klembów i dalej a? na Litw?. Podczas jednego z wypadów Szwedzi zniszczyli Klembów oraz kilka innych miejscowości. W Klembowie spalili stary drewniany kośció?. Ucierpia? od nich równie? i Radzymin.
Pospolite ruszenie szlachty mazowieckiej wspierane przez ch?opów bra?o udzia? w odbiciu Warszawy z rąk szwedzkich w czerwcu 1656 roku. W czasie walk o Stolic? dzia?ania wojenne toczy?y si? równie? na przedpolach Ząbkowskiej Woli i Marek. Na początku XVIII wieku podczas wojny pó?nocnej Szwedzi po raz drugi nawiedzili region. Ich armia maszerując z Litwy na Warszaw? przechodzi?a przez Radzymin i Marki. Podjazdy szwedzkie grabi?y okolice, zbierając ?ywnoś?, konie i byd?o dla g?ównej armii. Splądrowa?y wtedy Wo?omin, Koby?k? i Klembów.
Rozkwit Radzymina i Koby?ki
Dzieje.
W 2 po?owie XVIII wieku, szczególnie po I rozbiorze Polski, o?ywienie polityczne i gospodarcze obj??o równie? obecny Powiat Wo?omi?ski. Szczególnie rozwiną? si? Radzymin, kiedy jego w?aścicielką zosta?a ksi??na Eleonora Czartoryska, ?ona Micha?a Czartoryskiego – wielkiego kanclerza litewskiego i wujenka króla Stanis?awa Augusta Poniatowskiego. Ksi??na wybudowa?a w mieście okaza?y pa?ac w pi?knym otoczeniu parkowym, ufundowa?a kośció? oraz budynek, w którym powsta?a pierwsza szko?a elementarna i przytu?ek dla ubogich. Wyda?a te? unikalny w skali kraju „Zbiór praw i powinności dworu wobec mieszczan i obowiązków tych?e wobec dworu”. Radzymin otrzyma? od króla przywilej odbywania cotygodniowych targów w środy oraz potwierdzenie 4 jarmarków nadanych przez króla W?adys?awa IV Waz?. Cz?stymi goś?mi ksi??nej byli: król Stanis?aw August Poniatowski oraz uczestnicy obiadów czwartkowych. Proboszczem radzymi?skim by? wtedy wybitny dzia?acz Komisji Edukacji Narodowej ksiądz Kazimierz Narbutt.
Drugą miejscowością, która prze?ywa?a wtedy rozwój by?a Koby?ka. W 1776 roku Gautie de Salgues zorganizowa? tu szko?? rolniczą, a oko?o roku 1781 kolejny w?aściciel Koby?ki, hrabia Aleksander Unrug za?o?y? „persjarni?”, wytwarzającą pasy jedwabne i z?ociste – kontuszowe oraz dla gwardii koronnej. Konkurowa?y one z innymi tego typu wyrobami, szczególnie pasami wytwarzanymi w S?ucku i Buczczu. G?ówną rol? w manufakturze odgrywali Francuz, Szczepan Filsjean i Franciszek Solimand. Z fundacji biskupa Marcina Za?uskiego architekci w?oscy Guido Antonio Longhi i Jakub Fontana zbudowali pi?kną świątyni? w stylu pó?nego baroku, uchodzącą za jedną z najcenniejszych budowli sakralnych w Polsce.
W Powstaniu Kościuszkowskim spo?ecze?stwo regionu wykaza?o patriotyczną postaw?. W kwietniu 1794 roku w czasie Insurekcji Warszawskiej mieszka?cy Koby?ki, g?ównie robotnicy manufaktury Filsjana, wyp?dzili z miasta stacjonujący tam oddzia? Kozaków. 26 pa?dziernika 1794 r. pod Koby?ką stoczono wielką bitw? z korpusem wojsk rosyjskich dowodzonym przez genera?a Aleksandra Suworowa. ?o?nierze polscy z dywizji gen. Jana Meyena i gen. Stanis?awa Byszewskiego po zaci?tej bitwie ulegli przewa?ającym wojskom rosyjskim. Poleg?o oko?o 450 powsta?ców, a do niewoli dosta?o si? 44 oficerów i oko?o 800 ?o?nierzy. Bohaterska postawa powsta?ców pod Koby?ką os?oni?a odwrót na Prag? pozosta?ym wojskom korpusu gen. Stanis?awa Mokronowskiego i umo?liwi?a obron? Pragi.
Prusko – austriacka agresja
Dzieje.
W wyniku trzeciego rozbioru Polski w 1795 roku region zosta? podzielony mi?dzy Prusy i Austri?. Linia podzia?u przebiega?a w pobli?u Warszawy. Marki, Zielonka i Ząbki znalaz?y si? w zaborze pruskim a pozosta?e tereny z Radzyminem, Koby?ką i Wo?ominem w zaborze austriackim. Komory celne austriackie umieszczono w Koby?ce, Wólce Radzymi?skiej i Kuligowie. Tereny nale?ące do zaboru austriackiego wesz?y w sk?ad nowego powiatu stanis?awowskiego, nale?ącego do cyrku?u (województwa) siedleckiego. Stanowi? on cz?ś? tak zwanej Nowej Galicji. Prusacy natomiast z pogranicznych ziem Mazowsza utworzyli tak zwane Prusy Nowowschodnie. Cz?ś? z nich stanowi? dystrykt warszawski, obejmujący mi?dzy innymi miejscowości wchodzące w sk?ad zaboru pruskiego.
Po kl?sce Prus w wojnie z Napoleonem ziemie zaboru pruskiego na Mazowszu znalaz?y si? w Ksi?stwie Warszawskim. Wesz?y one w sk?ad departamentu warszawskiego. Taka sytuacja trwa?a do zwyci?skiej wojny z Austrią w 1809 roku. W wojnie tej du?ą rol? odegra?a bitwa pod Radzyminem. Po nierozstrzygni?tej bitwie pod Raszynem Polacy opuścili Warszaw?, oddając ją w r?ce Austriaków, ale po przeprawie przez Wis?? podj?li znów dzia?ania wojskowe przeciw wojskom austriackim na kierunku radzymi?skim. W nocy z 25 na 26 kwietnia 1809 roku grupa wojsk gen. Jana Henryka Dąbrowskiego zaatakowa?a Radzymin, gdzie stacjonowa?y 2 bataliony piechoty austriackiej z?o?one z Wo?ochów i 2 szwadrony huzarów. Na miasto uderzy? przedni oddzia? dowodzony przez pu?kownika Jana Sierawskiego. Po ci??kiej kilkugodzinnej walce Radzymin zosta? zdobyty. Zwyci?ska bitwa o Radzymin zapoczątkowa?a pomyślną dla Polaków ofensyw? na prawym brzegu Wis?y, a w dalszej konsekwencji udaną batali? wojsk Ksi?stwa Warszawskiego dowodzonych przez ksi?cia Józefa Poniatowskiego, która doprowadzi?a do przy?ączenia do Ksi?stwa ziem trzeciego zaboru austriackiego.
Po zwyci?skiej wojnie ca?a tak zwana Nowa Galicja w?ączona zosta?a w sk?ad Ksi?stwa Warszawskiego. Departament warszawski poszerzony zosta? do Liwca i obją? ca?y nasz region, nale?ący od tego czasu do powiatu stanis?awowskiego. Taki podzia? utrzyma? si? równie? po upadku Napoleona i likwidacji Ksi?stwa Warszawskiego.
W roku 1812 przez teren powiatu przechodzi?a cz?ś? wojsk francuskich w wielkiej wyprawie na Moskw?. Pamiątką tego są funkcjonujące do dziś nazwy związane z tym wydarzeniem: „trakt napoleo?ski” – szeroki gościniec przebiegający cz?ściowo przez teren obecnego powiatu, „do?ek napoleo?ski” ko?o Radzymina, oraz stare domy, w których rzekomo mia? zatrzymywa? si? Napoleon w czasie wyprawy na Moskw?.
Po utworzeniu w 1815 roku Królestwa Polskiego powiat stanis?awowski znalaz? si? w województwie mazowieckim, obejmującym po?udniową cz?ś? Mazowsza do Bugu i zakola Wis?y pod Modlinem. Marki i Ząbki wesz?y w sk?ad powiatu warszawskiego tego województwa.
Walki powsta?cze
Dzieje.
Królestwo Polskie w latach 1815 – 1830 prze?ywa?o szybki rozwój. O?ywi? si? nieco Radzymin dzi?ki polityce gospodarczej jego w?aściciela ksi?cia Edwarda Lubomirskiego oraz nap?ywowi osadników niemieckich i ?ydów, którzy rozwin?li handel i rzemios?o. Du?y rozwój prze?ywa? Jadów. Dzi?ki staraniom jego w?aściciela hrabiego Stanis?awa Zamoyskiego w 1823 roku otrzyma? prawa miejskie. W mieście powsta?y fabryki sukna, papieru i perkali. Nastąpi? równie? post?p w rolnictwie. Dzi?ki świat?ym dziedzicom Jadowa, R?czaj, Poświ?tnego, Woli Cygowskiej, Klembowa, Radzymina i Wo?omina wprowadzono nowe uprawy ziemniaków, roślin pastewnych i przemys?owych, rozwijano hodowl? byd?a rasowego, stosowano maszyny rolnicze. W niektórych majątkach nast?powa?o przejście od trójpolówki do p?odozmianu, zamieniono te? pa?szczyzn? na czynsze. Szczególne zas?ugi na tym polu po?o?yli Prot Lelewel, Stanis?aw i Andrzej Zamoyscy, Ludwik Meyer, gen. Franciszek ?ymirski i ksią?? Edward Lubomirski.
Powstanie Listopadowe, które wybuch?o w Warszawie 29 listopada 1830 roku, a zimą i wiosną 1831 roku przerodzi?o si? w regularną wojn? polsko – rosyjską obj??o swoim zasi?giem równie? cz?ś? obecnego powiatu, przylegającą bezpośrednio do Warszawy. Dzia?ania wojenne dotyka?y Marek, Ząbek i Zielonki. Szczególnie Ząbki obj?te zosta?y dzia?aniami wojskowymi podczas s?awnej bitwy o Olszynk? Grochowską. Dziedzic Klembowa gen. Franciszek ?ymirski by? jednym z dowódców tego powstania i bohaterem bitwy pod Grochowem, gdzie zosta? śmiertelnie ranny. Major Leon Drewnicki – dziedzic Drewnicy ko?o Ząbek, uczestnik kampanii napoleo?skiej 1812 roku i bitwy pod Lipskiem w 1813 roku, w czasie Powstania Listopadowego utworzy? oddzia? partyzancki, którym osobiście dowodzi?. Bra? udzia?, wraz ze swoim oddzia?em, w bitwie pod Grochowem. Swoimi dzia?aniami przyczyni? si? te? do zwyci?stwa wojsk powsta?czych pod Wawrem i w ca?ej wiosennej kampanii. Za swoje czyny wojenne by? dwukrotnie odznaczany Krzy?em Virtuti Militari.
W 1837 roku województwa zamieniono na gubernie. Region znalaz? si? w guberni warszawskiej. W niektórych miejscowościach stacjonowa?y oddzia?y rosyjskie. Po okresie wzmo?onych represji ?ycie gospodarcze i kulturalne stopniowo od?ywa?o. W 1845 roku otwarto w Radzyminie Instytut Nauczycieli Elementarnych. Na o?ywienie gospodarcze du?y wp?yw mia?o wybudowanie drogi bitej z Warszawy do Radzymina, która dalej ?ączy?a Warszaw? z Wyszkowem i Bia?ymstokiem oraz oddanie do u?ytku w 1862 roku linii kolejowej Warszawa – Petersburg. Ta druga inwestycja przebiegająca przez Ząbki, Zielonk?, Wo?omin i T?uszcz mia?a zasadnicze znaczenie dla rozwoju Wo?omina i innych miejscowości znajdujących si? przy trasie kolei.
W czasie Powstania Styczniowego rejon powiatu by? dogodnym terenem do prowadzenia dzia?a? partyzanckich.
Najaktywniej na tym terenie dzia?a? oddzia? naczelnika powsta?czego powiatu stanis?awowskiego majora Józefa Jankowskiego liczący prawie 100 partyzantów. Stoczy? on potyczki z oddzia?ami rosyjskimi pod Niepor?tem. Markami, Radzyminem i Mi?dzylesiem. Za udzia? w powstaniu Rosjanie rozstrzelali czterech mieszka?ców Radzymina w dzielnicy miasta zwanej „Grudkami”. Dwie zbiorowe mogi?y powsta?cze znajdują si? w Boruczy ko?o Mi?dzylesia, a pojedyncze groby powsta?ców na ró?nych cmentarzach.
Uprzemys?owienie
Dzieje.
W 1869 roku prawa miejskie utraci? Jadów. Przeprowadzono te? zmiany w administracji. W 1867 roku Powiat Stanis?awowski, do którego nale?a?a wi?ksza cz?ś? naszego regionu podzielono na powiaty radzymi?ski i nowomi?ski. Poza Ząbkami i Markami, które pozosta?y w powiecie warszawskim reszta miejscowości regionu nale?a?a do powiatu radzymi?skiego. Taki stan administracji przetrwa? a? do I wojny światowej. Dzi?ki pracy Leona Bokiewicza, lekarza z Jadowa mamy dok?adne informacje o powiecie radzymi?skim sprzed 130 lat. W 1872 roku powiat obejmowa? 9 gmin: Radzymin (z Koby?ką), Klembów, Ma?opole, R?czaje (z Wo?ominem), Mi?dzyleś, Zabrodzie, Rudzienki, Strachówk? i Jadów. Znajdowa?o si? w nim ?ącznie 309 wsi i osad, 99 folwarków oraz jedno miasto Radzymin. Ludności w powiecie by?o wtedy 44.942 osoby, w tym 4.441 ?ydów i 3.155 protestantów – kolonistów niemieckich.
Wyra?ne przemiany cywilizacyjne dokona?y si? w regionie dopiero w ostatniej ?wierci XIX wieku. Po zniesieniu pa?szczyzny i uw?aszczeniu ch?opów w 1864 roku zaczą? si? okres szybkiego uprzemys?owienia i rozwoju gospodarki typu kapitalistycznego. Sprzyja?y temu nowe linie kolejowe, ulepszane drogi oraz rozwój bliskiej Warszawy. W 1898 roku oddano do u?ytku szos? stru?a?ską ?ączącą Legionowo ze Strugą. Przy ko?cu wieku powsta?y nowe linie kolejowe. W 1897 roku otwarto lini? z Pilawy przez Mi?sk Mazowiecki i T?uszcz do Ostro??ki oraz uruchomiono kolejk? wąskotorową marecką z Warszawy Targówka do Marek, a w roku 1899 przed?u?ono jej kursowanie do Radzymina. Na prze?omie 1897 i 1898 roku uruchomiono lini? kolejową Zegrze – Rembertów przez Strug?. Mia?a ona charakter strategiczny, ?ączy?a garnizony wojskowe w Jab?onnie i Zegrzu z poligonem artyleryjskim w Rembertowie. Dzi?ki temu odcinkowi kolejowemu uzyskano po?ączenie kolei nadwiśla?skiej z terespolską z pomini?ciem w?z?a warszawskiego.
W ko?cu XIX wieku hrabia Roniker, w?aściciel dóbr ząbkowskich od wybudowanych w Ząbkach dwóch cegielni poprowadzi? lini? kolejową w kierunku warszawskiego Bródna. S?u?y?a ona g?ownie do przewozu ceg?y. Cegielnie ząbkowskie zaopatrywa?y w ceg?? rozbudowującą si? wtedy szybko prawobrze?ną Warszaw?.
W 1882 roku Anglicy z Bradfordu, bracia Briggs za?o?yli w Markach wielką fabryk?, w której wyrabiano prz?dz? czesankową i prz?dz? we?nianą farbowaną. Fabryka zatrudnia?a początkowo 800 robotników, aby w 1991 roku osiągną? zatrudnienie prawie 3000 osób. Fabrykanci dla robotników zbudowali osiedle domów mieszkalnych, szpital, szko?? i ochronki dla dzieci, a dla siebie pi?kny pa?ac nad rzeka D?ugą. Jan i Alfred Briggs przyczynili si? równie? do wybudowania w Markach kościo?a. Prz?dzalnia braci Briggsów by?a jedną z pierwszych fabryk w Królestwie Polskim, w której ju? w 1883 roku zainstalowano oświetlenie elektryczne. W pobliskim Pustelniku zbudowano dwie cegielnie, a kilka nast?pnych w okolicach Radzymina. W Strudze powsta? zak?ad metalowy. W 1898 roku z inicjatywy dziedzica Wo?omina Henryka Wojciechowskiego powsta?a tam du?a cegielnia, a w 1905 roku huta szk?a oraz kilka mniejszych zak?adów przemys?owych.
Poza wymienionymi zak?adami na terenie powiatu radzymi?skiego funkcjonowa?y równie?: browary w Radzyminie, Zagości?cu, Trojanach, kilka gorzelni, fabryka materia?ów drzewnych wyposa?ona w maszyn? parową ko?o Strachówki, fabryka wyrobów mosi??nych i bawe?nianych oraz fabryka p?ótna lnianego i wyrobów we?nianych w Jadowie. Du?e zas?ugi dla rozwoju Wo?omina w tym zakresie po?o?y? architekt Henryk Konstanty Wojciechowski w?aściciel gruntów Wo?omina i Kr?pego. Dobry klimat, lasy, bliskoś? Warszawy i dogodne z nią po?ączenie, sprzyja?y budowie domów letniskowych. To wtedy przyby? do Wo?omina znajomy Henryka Wojciechowskiego, geograf i publicysta Wac?aw Na?kowski, który zbudowa? pod Wo?ominem dom rozs?awiony w twórczości jego córki Zofii Na?kowskiej jako „dom nad ?ąkami”. Goś?mi Na?kowskich by?o wielu s?ynnych Polaków, przedstawicieli ?ycia umys?owego i artystycznego.
W 1912 roku architekt Tadeusz To?wi?ski stworzy? projekt uczynienia z Ząbek miasta – ogrodu. W Ząbkach zamieszkali mi?dzy innymi:, gen. Kazimierz Sosnkowski, pisarka Magdalena Samozwaniec oraz aktorka Maria Przyby?ko-Potocka i re?yser Arnold Szyfman.
Ruchy obywatelskie
Dzieje.
T?uszcz i okolice by?y bardzo silnym ośrodkiem ruchu ludowego. Tworzono Kó?ka Rolnicze im. Stanis?awa Staszica. Oprócz T?uszcza dzia?a?y one w gminie Jadów, we wsiach Borki i Sitne, w Klembowie oraz na terenie gminy Mi?dzyleś we wsiach Mokra Wieś i ?ysobyki. W latach 1906 –1908 w T?uszczu wydawane by?o pismo „Siewba”. G?osi?o ono has?o „przez oświat?, dobrobyt, jednoś? do si?y ludu, narodu i Ojczyzny”.
Na podatny grunt w powiecie radzymi?skim natrafi?a inicjatywa Kościo?a tworzenia Parafialnych Związków Katolickich. G?ównym ich celem by?o zak?adanie parafialnych bibliotek i czytelni, szkó? ludowych z polskim j?zykiem wyk?adowym oraz innych instytucji spo?ecznych. Takie związki dzia?a?y w parafiach jadowskiej, koby?kowskiej i postoli?skiej, a parafialne biblioteki równie? w Klembowie, Poświ?tnym, Sulejowie, T?uszczu i Radzyminie. Prezesem Archidiecezjalnego Komitetu Związku w Warszawie by? hrabia Zdzis?aw Zamoyski z Jadowa.
1 sierpnia 1914 roku w?adze rosyjskie zabiegając o popularnoś? Polaków zezwoli?y na utworzenie lokalnych komitetów obywatelskich, mających zajmowa? si? organizacją zaopatrzenia ludności w niezb?dne artyku?y przemys?owe i rolne oraz pomaga? ofiarom wojny. Komitety te by?y namiastką przysz?ego samorządu. Centralny Komitet Obywatelski powsta? 1 sierpnia 1914 roku w Warszawie a pierwszy lokalny Komitet w Królestwie Polskim 10 sierpnia w Wo?ominie. Powiatowy Komitet Obywatelski w Radzyminie rozpoczą? swoją dzia?alnoś? 21 września tego? roku. Organami porządkowymi Komitetów by?a powo?ana przez nie Stra? Obywatelska. Komitety wiele uwagi poświ?ca?y opiece zdrowotnej, organizowa?y szpitale i ambulatoria, przeprowadza?y masowe szczepienia przeciw ospie, kontrolowa?y stan sanitarny sklepów spo?ywczych.
Ku niepodleg?ości
Dzieje.
Na początku sierpnia 1915 roku rejon powiatu znalaz? si? pod okupacją niemiecką. Niemcy przystąpili do odbudowy zniszcze? na linii kolei petersburskiej. Naprawiano stacje, mosty, drogi dojazdowe oraz dostosowywano tory do europejskich rozmiarów. W 1916 roku okupanci niemieccy po?ączyli powiaty radzymi?ski i mi?ski w jeden powiat mi?ski. Natomiast powiat warszawski podzielili na miejski, obejmujący Warszaw? i ziemski. Do powiatu warszawskiego ziemskiego przy?ączyli od?ączone od radzymi?skiego: gmin? R?czaje wraz z Wo?ominem i Koby?ką, Radzymin, po?ow? gminy Klembów i cz?ś? gminy Ma?opole. Po odzyskaniu niepodleg?ości w listopadzie 1918 roku przywrócone zosta?y w dawnych granicach powiaty radzymi?ski, mi?ski i warszawski.
Jeszcze przed wybuchem wojny na terenie powiatu radzymi?skiego powstawa?y niepodleg?ościowe komórki konspiracyjne. G?ównie by?y to dru?yny strzeleckie, które organizowa? Franciszek Kominek ze wsi Turze. Po odbyciu w 1913 roku szkolenia w Szkole Podchorą?ych „Strzelca” wróci? na teren powiatu, aby rozpoczą? ich organizacj?. W Wo?ominie nawiąza? kontakt z prezesem Narodowego Związku Ch?opskiego Januszem Lewa?skim, z którego pomocą zorganizowa? sporą grup? m?odzie?y. M?odsi utworzyli sekcj? kolporterów prasy podziemnej, a starsi dru?yn? „Strzelca”. Dwie podobne dru?yny powsta?y w mieście i gminie Radzymin. Dowodzi? nimi Julian Dudzi?ski, student Szko?y Wawelberga i nauczyciel Leopold Rusiniak. Wkrótce podobne dru?yny powsta?y w Klembowie, Mi?dzylesiu i T?uszczu. Po wybuchu wojny i powstaniu Polskiej Organizacji Wojskowej dru?yny te podporządkowa?y si? tej organizacji. Silna dru?yna POW istnia?a te? w Postoliskach. Kierowa? nią m?ody nauczyciel Feliks Tarczy?ski. Dysponowa?a ona maszyną drukarską i powielaczem, na których drukowano ulotki i biuletyny informacyjne. Oddzia?y POW na terenie powiatu w dniach 10 i 11 listopada 1918 roku czynnie w?ączy?y si? w akcje rozbrajania Niemców. Ich posterunki rozbrajano mi?dzy innymi w Radzyminie, T?uszczu i Wo?ominie. W akcjach tych czynny udzia? brali cz?onkowie stra?y ogniowej
Po odzyskaniu niepodleg?ości w listopadzie 1918 roku przywrócone zosta?y w dawnych granicach powiaty radzymi?ski i warszawski. W Radzyminie jeszcze w ko?cu tego roku rozpoczą? dzia?alnoś? powiatowy samorząd. Początek niepodleg?ości by? bardzo pomyślny dla Wo?omina. Na mocy dekretu Naczelnika Pa?stwa Józefa Pi?sudskiego 4 lutego 1919 roku osada Wo?omin otrzyma?a prawa miejskie. Pierwszym burmistrzem zosta? dotychczasowy wójt Józef Lewa?ski.
W sierpniu 1920 roku tereny naszego powiatu by?y miejscem wielkiej Bitwy Warszawskiej. T?dy sz?o g?ówne uderzenie bolszewików na stolic?. Ju? w lipcu 1920 roku w związku ze zmianą sytuacji na froncie wojennym i spodziewanym odwrotem wojsk polskich w kierunku Warszawy, z inicjatywy radzymi?skiego starosty W?adys?awa Korsaka powsta? 150 osobowy Powiatowy Komitet Pogotowia Wojennego. Zorganizowa? on w Radzyminie, Wo?ominie i T?uszczu punkty ?ywnościowe dla ?o?nierzy i uchod?ców. Organizowano równie? liczne biura werbunkowe do wojska.
Po decyzji Naczelnego Wodza o przeniesieniu walnej bitwy nad Wis?? zacz?to organizowa? polskie linie obrony na tak zwanym przedmościu warszawskim. Pierwsza linia przebiega?a od miejscowości Rynia nad Bugiem, wzd?u? rzeki Rządzy do Kraszewa i stąd przez R?yska, Helenów, Ma?ą Czarną, Lipiny, Leśniakowizn? do Wiązowny i dalej przez Otwock i Karczew a? do Wis?y. Druga linia bieg?a od Ryni do fortu w Beniaminowie i dalej skrajem wzgórz wydmowych przez Wólk? Radzymi?ską, Strug? do Nadmy a stąd ko?o Rembertowa do Wiązowny i dalej a? do styku z pierwszą linią obrony. Przy kopaniu rowów strzeleckich i budowie umocnie? aktywny udzia? bra?a miejscowa ludnoś?.
Atak na Warszaw? rozpocz?li bolszewicy wieczorem 13 sierpnia prze?amując pierwszą lini? polskiej obrony w rejonie Kraszewa i Wiktorowa i zdobywając tego dnia wieczorem Radzymin. Od tego dnia a? do wieczora 15 sierpnia miasto by?o miejscem krwawych walk. Przechodzi?o czterokrotnie z rąk do rąk. Do historii przesz?y równie? ci??kie boje o Ossów 14 sierpnia, gdzie poleg? kapelan Legii Akademickiej, ksiądz major Ignacy Skorupka i o Wólk? Radzymi?ską, gdzie zginą? kapitan Stefan Pogonowski. Wy?om w drugiej linii polskiej obrony w rejonie Wólki Radzymi?skiej by? najbardziej tragicznym momentem w ca?ej bitwie pod Warszawą. Wojska bolszewickie znalaz?y si? zaledwie o 15 kilometrów od Stolicy. Ostatecznie zdobycie Radzymina wieczorem 15 sierpnia, w dzie? Wniebowzi?cia Najświ?tszej Maryi Panny wraz z manewrem, w dzie? pó?niej, Naczelnego Wodza znad Wieprza przesądzi?o o polskim zwyci?stwie w Bitwie Warszawskiej i by?o prze?omem w ca?ej wojnie polsko – sowieckiej.
Czasy II Rzeczpospolitej by?y okresem rozwoju gospodarczo – spo?ecznego. W regionie najwi?kszy rozwój prze?ywa?y miejscowości podwarszawskie a szczególnie Wo?omin, gdzie funkcjonowa?y dwie huty szk?a i kilkanaście innych zak?adów przemys?owych. W Zielonce powsta? Wojskowy Instytut Techniczny, którego cz?stym gościem by? Marsza?ek Józef Pi?sudski. Powstawa?y liczne stowarzyszenia spo?eczne. W 1923 roku utworzono kluby sportowe: „Mazur” w Radzyminie i „Huragan” w Wo?ominie. W 1920 roku przy Szkole Podstawowej w Wo?ominie powsta?a I Dru?yna Harcerska im. Króla W?adys?awa ?okietka oraz stowarzyszenie „Przyjaciele Wo?omina”.
Dobrze rozwija?o si? szkolnictwo. W powiecie funkcjonowa?o kilka gimnazjów. W Radzyminie dzia?a?y kolejno: Pa?stwowe Seminarium Nauczycielskie ?e?skie, Pa?stwowe Seminarium dla Ochroniarek i Pa?stwowe Seminarium dla Wychowawczy? Przedszkoli. Dzia?a?y te? ró?ne stowarzyszenia związane ze szko?ą oraz Polska Macierz Szkolna.
W światowej wojnie
Dzieje.
Ju? 1 września 1939 roku nad terenem powiatu rozgrywa?y si? walki powietrzne. Zbombardowane zosta?y Radzymin i Wo?omin oraz dworzec kolejowy w T?uszczu. 11 września Niemcy zaj?li T?uszcz, 13 Radzymin a 14 Wo?omin. W ko?cu września przez teren powiatu z Puszczy Bia?ej przechodzi? oddzia? majora Henryka Dobrza?skiego „Hubala. Od 27 pa?dziernika 1939 roku region administracyjnie nale?a? do dystryktu warszawskiego Generalnej Guberni. Gubernator warszawski Ludwig Fischer przeprowadzi? zmiany w administracji terenowej przy?ączając mi?dzy innymi powiat radzymi?ski do warszawskiego. Jedną z jego cz?ści stanowi? powiat Warszawa Wieś – radzymi?ski. Z powodu znacznej odleg?ości siedziby starosty warszawskiego od po?udniowo – wschodniej cz?ści by?ego powiatu radzymi?skiego Niemcy utworzyli w Radzyminie tak zwany Landkomisariat. W sk?ad jego wesz?y miasta Radzymin i Wo?omin oraz gminy Jadów, Kamie?czyk, Klembów, Koby?ka, Ma?opole, Mi?dzyleś, Radzymin – wieś, R?czaje, Strachówka, T?uszcz, Wo?omin – wieś i Zabrodzie. Porządku okupacyjnego w powiecie strzeg?y oddzia?y ?andarmerii, przeznaczone g?ownie do dzia?ania na wsi oraz policja ochronna (Schutzpolizei) z 17 i 23 pu?ków policji z siedzibami w Radzyminie i Wo?ominie. Posterunki ?andarmerii stacjonowa?y w Radzyminie i T?uszczu. Poza tym w Radzyminie Niemcy utworzyli komórk? S?u?by Specjalnej (Sanderdienst) i sąd dora?ny.
Od 1942 roku rozpocz?to likwidacj? gett. 26 maja zlikwidowano getto w T?uszczu, we wrześniu w Jadowie. Szczególnie tragiczna by?a likwidacja getta w Wo?ominie. Cz?ś? jego mieszka?ców rozstrzelano na miejscu, a pozosta?ych przewieziono do getta warszawskiego. Wi?kszoś? ?ydów z pozosta?ych gett, w tym z du?ego getta radzymi?skiego, zamordowano w obozie zag?ady w Treblince.
Od początku okupacji na terenie powiatu zaczą? organizowa? si? podziemny ruch oporu. Najpierw by?a to partyzantka powrześniowa, którą reprezentowa?a g?ównie Organizacja Wojskowa „Wilki”. Na początku 1940 roku ukonstytuowa?y si? w powiecie struktury Związku Walki Zbrojnej. Siedzibą komendy powiatowej ZWZ by? Wo?omin. Konspiracyjną dzia?alnoś? na terenie powiatu prowadzi?a te? Narodowa Organizacja Wojskowa podlegająca Stronnictwu Narodowo-Demokratycznemu. Ośrodkami dzia?alności NOW by?y Wo?omin, Radzymin, Koby?ka i Jadów. Cz?ś? ?o?nierzy tej organizacji w 1942 roku w?ączy?a si? do Armii Krajowej, a druga cz?ś? dzia?a?a w nowoutworzonych Narodowych Si?ach Zbrojnych. Ośrodkiem NSZ by? Wo?omin, a oddzia?y tej organizacji dzia?a?y w Jadowie, R?czajach, Strachówce, Mi?dzylesiu i Koby?ce. W wyniku podj?tych na naradzie przywódców KOP, ZWZ i NOW decyzji, na terenie powiatu powsta?a Armia Krajowa.
Organizowa? si? równie? konspiracyjny ruch ludowy. Na prze?omie 1939 i 1940 roku na terenie powiatu powsta?a Ch?opska Organizacja Wojskowa „Rac?awice”. Próby utworzenia konspiracyjnych organizacji w powiecie radzymi?skim podj?li te? komuniści. W Markach i Ząbkach powsta?y ko?a organizacji „Sierp i M?ot”. W lipcu 1944 roku oddzia?y Armii Krajowej z radzymi?skiego Obwodu „Rajski Ptak” przystąpi?y do Akcji „Burza”. 29 lipca tego roku na teren powiatu radzymi?skiego wkroczy?y wojska sowieckie. Nast?pnego dnia ich czo?gi z 3 Korpusu Pancernego 2 Armii zaj??y Wo?omin, Koby?k? i Radzymin. Miejscowości te oraz T?uszcz ju? nieco wcześniej zosta?y opanowane przez jednostki Armii Krajowej. Do tej akcji w?ączy? si? równie? oddzia? specjalny Batalionów Ch?opskich.
W związku z wyzwoleniem po?udniowych terenów Obwodu, jednostki AK uczestniczące w Akcji „Burza” zosta?y przemianowane na pododdzia?y 32 Pu?ku Piechoty Armii Krajowej, wchodzącego w sk?ad 8 Dywizji. Dzia?ania bojowe w ramach „Burzy” zbieg?y si? czasie z walkami, które prowadzi? na naszym terenie sowiecki 3 Korpus Pancerny. Bitwa, jaka toczy?a si? w rejonie Radzymina i Wo?omina, by?a najwi?kszą bitwą pancerną na ziemiach polskich w II wojnie światowej. Zako?czy?a si? ona kl?ską 3 Korpusu. Na polach bitwy pozosta?o oko?o 300 zniszczonych czo?gów sowieckich. 15 sierpnia 1944 roku wojska sowieckie zaj??y T?uszcz. Cz?ś? ?o?nierzy AK i innych niepodleg?ościowych organizacji przesz?a z powrotem do konspiracji.
Nowy Powiat Wo?omi?ski
Dzieje.
Po „wyzwoleniu” przeprowadzono zmiany w administracji pa?stwowej. W regionie warszawskim by?y one niewielkie. Przywrócono w dawnych granicach Powiat Radzymi?ski. W 1952 roku siedzib? starostwa przeniesiono z Radzymina do Wo?omina. Do powiatu do?ączono wtedy gminy Marki i Ząbki.
W wyniku reformy administracji w 1975 roku powiaty uleg?y likwidacji. Odtworzono je ju? w III wolnej Rzeczpospolitej. Powiat Wo?omi?ski, jak wszystkie powiaty w Polsce, rozpoczą? swoją dzia?alnoś? 1 stycznia 1999 roku. Terytorialnie ró?ni si? nieco od by?ych powiatów radzymi?skiego i wo?omi?skiego. Najwi?kszy ubytek nastąpi? w jego cz?ści pó?nocno – wschodniej, gdzie gmin? Zabrodzie, która by?a związana z naszym regionem w?ączono do Powiatu Wyszkowskiego.
Od jesieni 1981 roku na naszym terenie tworzone by?y komórki NSZZ „Solidarnoś?”. Najaktywniej dzia?a?y one w Radzyminie i Wo?ominie. Wybrane w 1990 roku, w pierwszych wolnych wyborach samorządy gminne i miejskie rozpocz??y okres dzia?a?, które przyczyni?y si? do rozwoju wielu miejscowości regionu. 13 czerwca 1999 roku region nawiedzi? Ojciec Świ?ty – Jan Pawe? II. Na Cmentarzu ?o?nierzy Polskich 1920 roku w Radzyminie modli? si? na mogi?ach Bohaterów wojny 1920 roku i spotka? si? z ?yjącymi Weteranami tej wojny.
|
Mazowieckie
