Opole - stolica plemienia, ksi?stwa, rejencji, województwa

Historia Opola nie jest wcale krótsza od historii takich prastarych grodów jak Gniezno czy Kraków. Ba, Opole by?o ju? miastem, kiedy dzisiejsza stolica Polski by?a zaledwie niedu?ą, mazowiecką... wsią Warszą.

Któ? z nas, opolan, nie zna legendy o powstaniu Opola? Mówi ona o w?adcy plemiennym, który dawno temu, gdy tereny nad Odrą porasta?y jeszcze ogromne, dzikie puszcze, samotnie oddali? si? w czasie polowania od swojej dru?yny. Nie mogąc znale?? drogi, b?ąka? si? wiele dni po lesie. Kiedy wreszcie trafi? na niedu?ą polan? i stojące przy niej chaty wieśniaków, mia? by? krzykną? z radości: "O!pole!" Z wdzi?czności kaza? w tym miejscu wybudowa? gród. Opole w?aśnie.

Tyle legenda. Prawda historyczna jest jednak mniej niezwyk?a. W średniowieczu otó? nazwą "opole" nasi przodkowie nazywali terytorium, na którym mieszka?a ludnoś? wspólnie u?ytkująca pola i pastwiska oraz wspólnie broniąca si? przed wrogiem.

Na opolskiej ziemi, b?dącej dziś cz?ścią Niziny Śląskiej, osiedla? zacz?to si? ju? w wiekach średnich, co przede wszystkim związane by?o z jej po?o?eniem. A wi?c zarówno korzystnymi warunkami obronnymi, z ma?o dost?pną, pokrytą bagnami, lewobrze?ną stroną Odry, jak i usytuowaniem na skrzy?owaniu prastarych szlaków handlowych. To m.in. przez nasze miasto z dawien dawna wiod?a trasa z Kijowa przez Kraków do Wroc?awia i dalej na Zachód, zaś z pó?nocy, znad Morza Ba?tyckiego, jako tzw. "szlak bursztynowy", przez Bram? Morawską do W?och i dalej.

Pierwszy historyczny przekaz o Opolu, grodzie le?ącym nad Odrą, znajduje si? w zapiskach, znanych jako "Geograf Bawarski", pochodzących z po?owy IX wieku. Anonimowy kronikarz odnotowa? wówczas istnienie g?ównego grodu plemienia o nazwie Opolanie. Podlega?o mu dwadzieścia innych, mniejszych osad.

Natomiast początki Opola, miasta nad Odrą, wią?ą si? z osobą ksi?cia Kazimierza, prawnuka Boles?awa Krzywoustego, za czasów którego Opole uzyska?o prawa miejskie (pocz. XIII wieku) i w 1283 roku awans do rangi stolicy ksi?stwa. Wówczas obwarowany zamek na wyspie Pasiece stanowi? ksią??cą w?asnoś?, miasto zaś, tak?e otoczone fortyfikacjami, rozwija?o si? na prawym brzegu Odry (M?ynówka jest starym korytem Odry).

Po śmierci ostatniego z Piastów Opolskich - Jana III Dobrego (1497-1532), Opole na ponad 200 lat trafi?o pod rządy Habsburgów. Jak twierdzą historycy, nie by?y to dla jego rozwoju lata rozkwitu. Niektórzy badacze piszą wr?cz o upadku miasta. Doś? powiedzie?, ?e pod koniec XVII wieku Opole liczy?o mniej mieszka?ców ni? za czasów Jana Dobrego. O?ywienie gospodarcze nastąpi?o dopiero pod panowaniem Prus.

Opole, miasto na skrzy?owaniu wa?nych szlaków handlowych Europy, od najdawniejszych czasów by?o znaczącym w?z?em komunikacyjnym w tej cz?ści kontynentu. W 1843 r. otrzyma?o pierwsze po?ączenie kolejowe z Wroc?awiem, a do ko?ca XIX wieku z wieloma innymi miastami.

Podkreśleniem rosnącej rangi Opola by? te? niewątpliwie fakt przeniesienia po pierwszej wojnie światowej okr?gowej dyrekcji kolei z Katowic do Opola. W latach dwudziestych na jej potrzeby wybudowano obiekt o ponad sześciuset pokojach z dyrektorską rezydencją w pobli?u. Dziś, w tym olbrzymim gmachu funkcjonuje opolska policja, a w by?ej rezydencji - kasyno "Gastropolu".

Po uporządkowaniu nowo zagospodarowanego terenu dyrekcji powsta?a te? nowa ulica, która otrzyma?a nazw? "Wa? Piastowski" (dzisiejsza ulica Korfantego). Nie by?a ona wtedy jeszcze po?ączona mostem nad M?ynówką z wyspą Pasieką; most zbudowano dopiero w latach trzydziestych.

Na rozwój transportu kolejowego oraz wodnego znaczący wp?yw w po?owie XIX wieku mia? rozwój przemys?u, zw?aszcza cementowego. Margiel, na którym le?y znaczna cz?ś? Opola, wprawdzie wypalany by? ju? w wiekach średnich, ale dopiero po wynalezieniu cementu portlandzkiego (w 1824 r.) zrobi? w Europie prawdziwą furor?.


Margiel, na którym le?y znaczna cz?ś? Opola wypalany by? ju? w wiekach średnich, ale dopiero w XIX stuleciu zrobi? w przemyśle prawdziwą furor?. Na zdj?ciu dymarki w okolicach dworca g?ównego w 1852 r.

Pierwsza opolska cementownia zbudowana zosta?a przez spó?k? Fryderyka Grundmanna w 1857 r., w miejscu obecnego Zespo?u Szkó? Zawodowych im. St. Staszica przy ul. Struga. Druga, w?aścicielem której by? H. Pringsheim (nale?a? do niego tak?e browar, istniejący przy dzisiejszym placu Kopernika, a wyburzony w latach siedemdziesiątych naszego stulecia), powsta?a w 1865 roku w miejscu dzisiejszych zak?adów "Ovita Nutricia". W 1871 roku powsta?a w Opolu trzecia cementownia (obecnie "Groszowice"), a rok pó?niej - nast?pna, do dziś funkcjonująca - Cementownia "Odra".


Cementownia Odra powsta?a w 1872 r. O rok m?odsza jest cementownia Groszowice, zbudowana jako trzecia z kolei na podopolskiej ziemii. Na zdj?ciu: Cementownia Odra przed II wojną światową, oglądana z lotu ptaka.

W XX wiek, 30-tysi?czne Opole, po?o?one wówczas na 828 ha, wesz?o jako silne gospodarczo miasto, z portem rzecznym w Zakrzowie, z gazownią (za sprawą Rudolfa Firlego budowniczego i pierwszego dyrektora, pierwsze latarnie Opola zap?on??y w listopadzie 1862 roku) oraz siecią wodociągów.


Wylot ulicy Ozimskiej od strony placu Wolności w 1904 r. z czteroramienną latarnią gazową pośrodku. By?a to jedna ze stu czterdziestu, które w Opolu zap?on??y po raz pierwszy 18 listopada 1862 r. za sprawą Rudolfa Firlego, budowniczego i dyrektora opolskiej gazowni, powsta?ej w tym samym roku.

Budow? nowoczesnej sieci wodociągowej (stalowe rury pod ziemią) oraz wie?y ciśnie? przy ul. Oleskiej rozpocz?to 1892 roku. Inwestycj? zako?czono cztery lata pó?niej. Nied?ugo potem wybudowano nowoczesne uj?cie wody wraz ze stacją uzdatniania. Tym samym rozpoczą? dzia?alnoś? specjalistyczny zak?ad wodociągów miejskich.

W 1892 roku w Opolu wybudowano te? nowoczesną ?a?ni? miejską (jej budynek przetrwa? na rogu ul. Reymonta i Kościuszki; dziś funkcjonuje w nim... dom handlowy), a w latach pó?niejszych wod? doprowadzono do niektórych mieszka?.

W 1913 roku na potrzeby miasta, liczącego ponad 34 tys. mieszka?ców, zak?ad wodociągów dostarcza? 650 tys. m3 wody (ówczesny opolanin ka?dego dnia zu?ywa? średnio ok. 52 litry wody).

Elektryfikacja Opola nastąpi?a doś? pó?no. Dopiero w 1906 roku w?adze miejskie zdecydowa?y si? na budow? elektrowni (w 1817 roku w ca?ym mieście by?o tylko 17 latar? ulicznych na olej, w 1862 roku, po zbudowaniu gazowni, zainstalowano 140 lamp gazowych). Na prze?omie lat 1907-1908 rozpocz?to budow? zak?adu energetycznego przy dzisiejszej ulicy M. Konopnickiej, który zosta? otwarty w maju 1908 roku. Rok pó?niej, w marcu Opole zosta?o po raz pierwszy oświetlone przez 32 lampy ?ukowe, które z czasem zacz??y wypiera? lampy gazowe (by?o ich w tym czasie 400) oraz naftowe (52). W 1914 roku prąd dostarczany by? do 754 odbiorców w ca?ym mieście (rok pó?niej by?o ich ju? 951, którzy zu?yli w tym czasie niespe?na 500 kWh energii; na jej wyprodukowanie u?yto 1082 tony w?gla), a d?ugoś? sieci wynosi?a ok. 15 km.


Pierwsza elektrownia w Opolu powsta?a w 1908 r. przy dzisiejszej ul. Marii Konopnickiej. Zdj?cie elektrowni z lat 30. od strony ul. Nadbrze?nej.

Elektrownia dzia?a?a do roku 1931, tj. do czasu, kiedy rol? g?ównego dostawcy energii dla miasta przeją? zak?ad znajdujący si? na terenie cementowni "Groszowice". Po drugiej wojnie miasto otrzyma?o prąd w kwietniu 1945 roku.

Dzisiaj Zak?ad Energetyczny Opole SA zaopatruje w energi? ponad 400 tysi?cy odbiorców (zdecydowana wi?kszoś? to odbiorcy indywidualni, którzy jednak zu?ywają niespe?na 20 proc. energii; jej g?ównym odbiorcą jest oczywiście przemys?).

Okres po pierwszej wojnie opisywany jest przez historyków jako czasy stagnacji, wr?cz regresu gospodarczego miasta. Równie? wojenny front, który przeszed? przez Opole w styczniu 1945 roku, by? wyjątkowo tragiczny. Zniszczeniu uleg?o ok. 900 domów, wi?kszoś? zak?adów przemys?owych oraz wszystkie mosty.

W wyniku ja?ta?skiego podzia?u Europy, m. in. Śląsk (a wi?c tak?e Opole) przypad? Polsce. Rozpocz??a si? szybka odbudowa, której towarzyszy?o niemal b?yskawiczne zasiedlanie. Nie tylko przez repatriantów zza Buga, ale tak?e przybyszów z innych rejonów Polski. Opole, pod koniec stycznia 1945 roku liczące zaledwie ponad 200 mieszka?ców, w czerwcu tego? roku mia?o ju? ponad 5 tysi?cy obywateli, a rok pó?niej - ponad 27 tysi?cy.

Dzisiejsze Opole, które stolicą województwa jest od 1950 roku, liczy 131 tysi?cy mieszka?ców i zajmuje obszar ponad 9,5 tysiąca ha. W zasadzie jest ?wier?milionową aglomeracją, albowiem znajdujące si? w jego granicach zak?ady pracy i instytucje, dają zatrudnienie mieszka?com kilkunastu okolicznych gmin.

Tak samo jak u zarania dziejów, Opole jest dziś znaczącym w?z?em komunikacyjnym. Przez jego centrum przechodzi mi?dzynarodowa trasa E-40.

Opole jest tak?e siedzibą trzech wy?szych uczelni: Uniwersytetu Opolskiego, Politechniki Opolskiej oraz prywatnej Wy?szej Szko?y Zarządzania i Administracji, w których kszta?ci si? blisko 22 tysiące studentów. S?ynie nie tylko z Krajowego Festiwalu Polskiej Piosenki (od 38 lat nazywane jest stolicą polskiej piosenki), ale tak?e innych wa?nych imprez kulturalnych o zasi?gu ogólnopolskim, jak np. Konfrontacje Teatralne "Klasyka Polska", "Opolskie Dni Oratoryjne", "Mi?dzynarodowy Festiwal Perkusyjny".

Latem 1997 roku Opole (i Opolszczyzna, a tak?e wiele miast i wsi po?udniowej Polski) zas?yn??o z powodu kataklizmu spowodowanego przez powód?. Nienotowany dotąd w historii przybór wód Odry i jej dop?ywów, spowodowa? przerwanie wa?ów m.in. w Winowie, a tak?e przelanie si? rzeki ponad wa?em w Opolu, co spowodowa?o zatopienie prawie czterometrową falą Zaodrza oraz wysp Pasieki i Bolko, cz?ś? Groszowic, a tak?e Grotowic. Dach nad g?ową straci?o ponad 1500 rodzin, a ogromne straty ponios?o wiele placówek oświaty, instytucji oraz zak?adów pracy. Straty gminy Opole (w infrastrukturze komunalnej i obiektach oraz ich wyposa?eniu) oszacowano na blisko 80 mln z?.