Gminy: Strzelce Opolskie, Kolonowskie, Leśnica, Ujazd, Zawadzkie, Izbicko, Jemielnica
Dzieje przynale?ności pa?stwowej
Pierwsze wzmianki o Strzelcach spotykamy w ?ród?ach pisanych z pierwszej po?owy XIII w. Lokacja miasta na prawie niemieckim nastąpi?a w roku 1290, kiedy to ksią?? opolski Boles?aw I odbudowa? zniszczony w czasie najazdu Boles?awa Wstydliwego gród strzelecki.
Po śmierci Boles?awa I Opolskiego, wskutek podzia?ów rodzinnych, powsta?o w 1313 r. ksi?stwo strzeleckie. Jego twórca i w?adca, ksią?? Wojciech (Albert), zmar? bezpotomnie, a ksi?stwo strzeleckie przypad?o w udziale niemodli?skiej linii Piastów. Po jej wygaśni?ciu w 1382 r. ksi?stwem w?adali Piastowie linii opolskiej - Bolko III i jego syn Bernard. Po bezdzietnej śmierci Bernarda (1456 r.) Strzelce wraz z okolicznymi dobrami przesz?y w r?ce Bolka V g?ogóweckiego. Ponownie ziemie strzeleckie zosta?y wcielone do ksi?stwa opolskiego w 1460 r. i do 1532 r. pozostawa?y pod w?adzą opolskich ksią?ąt piastowskich. Po śmierci ostatniego z nich, Jana II dobrego, ca?e ksi?stwo opolskie uzyska? król czeski, Ferdynand Habsburg. Ten zaś odda? je w zastaw margrabiemu Jerzemu z linii Hohenzolern - Ansbach. W latach 1551 - 1554 Strzelce stanowi?y w?asnoś? królowej w?gierskiej, Izabelli Jagiellonki. Pó?niej dobra strzeleckie otrzyma? jako zastaw radca cesarski - von Redern. W 1615 roku Redernowie nabyli Strzelce na w?asnoś?.
W czasie wojny trzydziestoletniej (1618-1648) Strzelce dosta?y si? ponownie we w?adanie Habsburgów. W 1645 roku cesarz Ferdynand III odda? Strzelce, wraz z ca?ym ksi?stwem opolsko -raciborskim, w zastaw królowi polskiemu, W?adys?awowi IV. W czasie panowania Jana Kazimierza dzier?awi? dobra strzeleckie i w imieniu króla administrowa? miastem Kasper Colona. W 1638 r. kupi? Strzelce Zygfryd Promnitz. W 1650 r. naby? je z kolei hr. Colona. Ród Colonów w?ada? miastem do 1807 r.
W 1741 r. Fryderyk II zają? Śląsk i w?ączy? go do pa?stwa pruskiego. Od tego momentu zakres administracyjnych uprawnie? Colonów kurczy? si? ustawicznie. Niepodzielne rządy pruskie na ziemi strzeleckiej datują si? od 1808 r., tj. od wprowadzenia w ?ycie ustawy o miastach. Rządy te trwa?y do 1945 roku.
Zaludnienie i osadnictwo
Obszar powiatu strzeleckiego by? zaludniony ju? w okresie kultury ?u?yckiej (lata 1000-400 p.n.e.), co potwierdzają wykopaliska. Ludnoś? zasiedla?a wówczas g?ównie po?udniową, urodzajną cz?ś? ziemi strzeleckiej. Przebiega? przez nią prawdopodobnie boczny szlak handlowy, ?ączący pobrze?e Ba?tyku z imperium rzymskim.
W ?ród?ach z XIII w. wyst?puje ju? szereg znanych do dziś miejscowości, w tym Leśnica, która w 1217 r. otrzyma?a prawo targu, Ujazd za?o?ony w 1223 r. (stolica klucza dóbr biskupów wroc?awskich) i same Strzelce.
W XIII w. powsta?y te? dwie miejscowości w pó?nocnej cz?ści powiatu strzeleckiego - Jemielnica w 1282 r. i Kielcza. Z czternastowiecznych dokumentów dowiadujemy si? o dalszych trzech miejscowościach za?o?onych w dolinie Ma?ej Panwi. Są to ?aziska (1323 r.), ??dowice i Wierchlesie (1328 r.). W 1382 r. Leśnica wzmiankowana ju? by?a jako miasto.
W średniowieczu ziemia strzelecka by?ą s?abo zaludniona. Na prze?omie XIV i XV w. w dekanacie strzeleckim g?stoś? zaludnienia wynosi?a 14,4 mieszka?ców na km2. Niewielka by?ą tak?e liczba mieszka?ców ówczesnych miast. Strzelce i Ujazd liczy?y w XIV w od 300 do 400 mieszka?ców. Urbarz z 1534 r. zawiera informacj?, ?e w Strzelcach mieszka?o wówczas 91 mieszczan oraz 8 komorników. Na przedmieściu ?y?o 21 rodzin. Ogólną liczb? ludności szacowano na 600 osób.
Wskutek wojny trzydziestoletniej i d?ugotrwa?ej zarazy liczba ludności zmala?a: w 1690 roku w Strzelcach zanotowano 260 osób, a w Leśnicy zaledwie 132. W 1787 roku powiat strzelecki zamieszkiwa?o 14 893 osób, co dawa?o mu przedostatnie miejsce wśród 13 powiatów Opolszczyzny.
Ludnoś? ziemi strzeleckiej ponios?a kolejne straty w okresie najazdu Husytów z XV w., walk religijnych wieku XVI, wojny trzydziestoletniej w XVII w., wojen szwedzkich pruskich, a tak?e wskutek czynników obiektywnych, jak nieurodzaje, powodzie, po?ary. Powiat strzelecki nie unikną? tak?e kl?ski epidemii ("czarna śmier?"-1656 r., cholera-1866 r.), szara?czy (1749r.) oraz huraganowego wiatru, który w 1777 roku zniszczy? Kielcz?, hut? w ??dowicach, cz?ś? zamku w Strzelcach i wyrządzi? wiele szkód w innych miejscowościach. Te i wiele innych przeszkód nie powstrzyma?y powstawania nowych osad i rozbudowy istniejących. Na prze?omie XVIII i XIX wieku zaludni?a si? szczególnie dolina Ma?ej Panwi w rezultacie powstawania tam zak?adów hutniczych. Filip Colonna oraz jego spadkobierca Andrzej Renard za?o?yli w pó?nocnej cz?ści powiatu strzeleckiego, wzd?u? koryta Ma?ej Panwi, ca?y szereg nowych miejscowości. W 1770 r. powsta?y osady Harasowskie i Myślina, w 1776 r. Spórok, w1780 r. Kolonowskie, 1783 r. Kowolowska ko?o Kolonowskiego, 1790 r. Filipolis (pó?niejsza dzielnica Zawadzkiego zamieszka?a przez w?glarzy), w 1800 r. Fosowskie i Świerkle. W latach 1819-1821 wybudowano pomi?dzy Kolonowskiem i Fosowskiem "Hut? Renarda". Da?o to impuls do powstawania kolejnych osad. Ostatnią z nich by?o za?o?one w 1838 r. Zawadzkie. Jest ono ostatnim ogniwem ?a?cucha osiedli robotniczych w dolinie Ma?ej Panwi. Okres ten jest okresem gruntownych przeobra?e? doliny Ma?ej Panwi a zarazem znacznych przekszta?ce? gospodarczych i demograficznych w powiecie. Szybko rozbudowujący si? przemys? wch?ania? lokalną nadwy?k? ludności a jednocześnie przyjmowa? fachowców spoza powiatu, szczególnie Niemców i Czechów. W drugiej po?owie XIX w. rozrzucone osiedla robotnicze zaczynają scala? si? w gminy wiejskie. Ciekawostką ukazującą si?? przemys?u jest fakt, ?e w latach 1849-1855 liczba ludności ??dowic przekracza?a iloś? mieszka?ców innych miejscowości i wsi powiatu strzeleckiego, a by?a bliska liczby mieszka?ców miasta powiatowego - Strzelec. W roku 1861 ??dowice liczy?y 3130 mieszka?ców (Strzelce 3496) a w 1885 -3468 mieszka?ców(Strzelce 4252). W kolejnych latach obserwujemy spadek zaludnienia ??dowic z powodu likwidacji miejscowej huty, unieruchomienia pieców hutniczych w Świerkli i powstania konkurencyjnego ośrodka przemys?owego w Zawadzkiem.
Wiek XIX i pierwsza po?owa XX wieku to okres stosunkowo szybkiego przyrostu ludności powiatu. W 1939 roku powiat liczy? 93 621 osób. W 1956 roku powiat Strzelecki utraci? cz?ś? swego terytorium na korzyś? nowo utworzonego powiatu krapkowickiego.
Ekonomiczne warunki ?ycia ludności
W XIII i XIV wieku wsie strzelecczyzny otoczone by?y g?stymi lasami, które by?y ?ród?em budulca i opa?u. Oprócz karczowania lasów ludnoś? zajmowa?a si? uprawą pó?, rybo?ówstwem, zbieractwem, pszczelarstwem. Ziemia w przewa?ającej wi?kszości nale?a?a do rycerstwa i duchowie?stwa. Ch?opi obcią?eni byli daninami i pa?szczyzną na rzecz w?aścicieli ziemskich. Ostatni z Collonów - Filip, wprowadzi? do swych folwarków ziemniaki, ko?czyn?, oraz przyk?ada? du?ą rol? do nawo?enia gruntów. Równie? w powiecie strzeleckim mo?na by?o odczu? echa rewolucji francuskiej, czego najbardziej spektakularnym przyk?adem by?o wystąpienie zbrojne ch?opów pod przywództwem kowala Marka z Jemielnicy w 1794 r. Zmiany polityczne (przegrana wojna z Napoleonem, 1806-1807 r.) zaowocowa?y edyktem wydanym 9 X 1807 roku, który znosi? podda?stwo osobiste z dniem "św. Marcina" w 1810 r. Uwolnienie ch?opstwa otworzy?o drog? do pracy w nowo powstających na pó?nocy powiatu zak?adach hutniczych. Od 1845 r. datują si? lata nieurodzajów, wynikiem których by?a epidemia tyfusu g?odowego która poch?on??a oko?o 16 tysi?cy ofiar (na ogólną liczb? 80 tysi?cy zachorowa?) . Kolejnym kamieniem milowym w rozwoju gospodarczym Śląska by?o wydanie 2.III.1850 roku uchwa?y uw?aszczeniowej przez rząd pruski. Zmiany te nie doprowadzi?y do radykalnej poprawy ?ycia ludności wiejskiej w powiecie. Poszukując lepszych warunków bytowania i ?yciowej szansy, począwszy od lat pi??dziesiątych XIX w., fala emigrantów z trenerów powiatu strzeleckiego skierowa?a si? do Stanów Zjednoczonych Ameryki Pó?nocnej. Najwi?cej emigrantów pochodzi?o z: P?ó?nicy, B?otnicy, Centawy, Kielczy. Ludnoś? miejska powiatu strzeleckiego od najdawniejszych czasów zajmowa?a si? handlem i rzemios?em. Szczególnie dynamiczny rozwój rzemios?a datuje si? od XVI w. Urbarz z XVI w. wymienia wśród mieszka?ców Strzelec 4 piekarzy, 16 szewców, 18 rze?ników i kilku garncarzy. W drugiej po?owie XVI w. rzemios?o strzeleckie reprezentowane by?o przez cechy: garncarski, szewski, kowalski, ślusarski, sukienniczy i rze?nicki.
W początkach lat osiemdziesiątych XVIII w. pracowa?o w Strzelcach 146 rzemieślników. Najkorzystniej rozwija?o si? p?óciennictwo. W 1733r. uprawia?o je 15 rzemieślników, a w 1787 r. dzia?a?o ju? 25 mistrzów p?ócienników, 1 tkacz adamaszku i 11 czeladników w 39 warsztatach. Czyni?o to Strzelce czo?owym ośrodkiem p?óciennictwa. Równocześnie inne rzemios?a by?y reprezentowane przez: cyrulika, farbiarza, czerwonoskórnika, kapelusznika, kotlarza, ślusarza, kominiarza, powro?nika, cieśl?, 2 bednarzy, 2 bia?oskórników, 2 szklarzy, 2 r?kawiczników, 2 piekarzy, 2 murarzy, 2 siodlarzy, 2 mydlarzy, 2 stolarzy, 3 rymarzy, 3 garncarzy, 6 kowali, 12 rze?ników i 23 kuśnierzy. W czasie tym rzemieślnicy strzeleccy zrzeszali si? w 8 cechach . Równie? Leśnica by?a w XVIII w. wa?nym ośrodkiem rzemios?a. Z ogólnej liczby 562 mieszka?ców w 1783 r. do cechu szewców nale?a?o 36 osób, a do cechu tkaczy 46 osób.
Pó?ne lata XVIII w. to równie? okres rozkwitu handlu, którego d?wignią by?y jarmarki, targi zwierz?ce i cotygodniowe targi sobotnie. Równocześnie z rozwojem rzemios?a i handlu poprawi?y si? warunki bytowe w obszarach miejskich. Rozwin??o si? budownictwo, szczególnie za murami miejskimi, domy zacz?to kry? dachówką.
Wojny napoleo?skie (początek XIX w.) odbi?y si? negatywnie na ?yciu gospodarczym miast i ich mieszka?ców. Same Strzelce zosta?y obcią?one kosztami wojennymi w wysokości 6213 talarów, które w ca?ości sp?acono dopiero w 1841 r.
W 1808 roku wprowadzona zosta?a ustawa, która zmieni?a ca?kowicie ustrój miejski. Filip Colonna zosta? pozbawiony prawa mianowania burmistrza Strzelec i magistratu, straci? te? kontrol? nad ich dzia?alnością. Pozostawiono mu kompetencje policyjne, oraz sądownictwo w sprawach karnych. Sądownictwo cywilne przesz?o w r?ce królewskich sądów miejskich.
Koniec wieku XIX to okres ponownego rozkwitu powiatu strzeleckiego. Dalszy rozwój rzemios?a szed? w parze z rozwojem sieci komunikacyjnej. Powstają linie kolejowe. Pierwsza z nich na trasie Opole - Ozimek - Zawadzkie - Tarnowskie Góry wybudowano w latach 1856-1858. Nast?pnie w latach 1878-1880 uruchomiono lini? Opole - Strzelce - Pyskowice - Bytom. W roku 1869 przystąpiono do budowy linii K?dzierzyn - Strzelce - Fosowskie - Kluczbork, niestety doko?czono ją dopiero w 1936 roku. Powiat strzelecki uzyska? tym samym po?ączenie z Górnośląskim Okr?giem Przemys?owym, co pozwoli?o na odp?yw nadmiaru si?y roboczej ze wsi do przemys?u rejonu bytomsko - gliwickiego.
Rozwój sieci komunikacyjnej by? ściśle powiązany z uprzemys?awianiem si? regionu strzeleckiego. W 1859 r. istnia?o ju? wiele zak?adów przemys?owych, jak np.: 22 gorzelnie, 16 cegielni, 12 browarów, 2 walcownie blachy, 2 fabryki stali, fabryka drutu, 2 kopalnie rudy ?elaza, 13 hut ?elaza i fabryka wyrobów tytoniowych. Nied?ugo potem w Strzelcach i najbli?szej okolicy zbudowano: tartak, m?yn parowy, cegielnie, gorzelni? i 3 browary. W 1881 r. w sąsiedztwie dworca kolejowego w Strzelcach zbudowano 2 piece do wypalania wapna typu Rumforda. W 1880 r. w okolicy Strzelec wypalano ju? wapno w 9 piecach wapienniczych. Kolejnymi inwestycjami by?y: fabryka maszyn, fabryka papy, fabryka cygar, fabryka po?czoch, fabryka cementu.
Pomimo dynamicznego rozwoju gospodarki region nie by? w stanie zapewni? pracy dla gwa?townie rosnącej liczby ludności. W samych Strzelcach w 1855 r. zamieszkiwa?o 2827 osób, w 1885 r. 4114 osób, a w 1900 ju? 5779. Jak widzimy na przestrzeni niespe?na pó? wieku liczba ludności miasta wzros?a ponad dwukrotnie.
Podobne tendencje zaistnia?y w na ca?ej ziemi strzeleckiej. Tendencja ta zaostrzy?a si? w XX wieku. Do roku 1933 liczba ludności Strzelec uleg?a ponownemu podwojeniu, do poziomu 11 000 osób. Dynamiczny wzrost liczby mieszka?ców sprawi?, ?e pomimo dalszych inwestycji (rozpocz?cie eksploatacji nowo utworzonych zak?adów koksowniczych i fabryki paliw syntetycznych w Zdzieszowicach, rozbudowy przemys?u wapienniczego) powiat pozosta? g?ównie rezerwuarem si?y roboczej dla górnośląskiego okr?gu górniczo - hutniczego.
|
Opolskie
