Powiat Krośnie?ski Powierzchnia: 923,79 km² Mieszkanców: 109 397 Województwo: Podkarpackie Miasto powiatowe: KrosnoTablica rejestracyjna: RKR
Miasta: Dukla, Iwonicz Zdrój, Jedlicze, Rymanów
Gminy: Dukla, Iwonicz Zdrój, Jedlicze, Rymanów, Chorkówka, Korczyna, Krościenko Wy?ne, Miejsce Piastowe, Wojaszówka
Najstarsze ślady cz?owieka na terenach powiatu krośnie?skiego pochodzą z paleolitu ( 8000 – 4000 lat p.n.e.). Od VIII stulecia ziemie te zamieszkiwa?o plemi? L?dzian, które w IX w. dosta?o si? pod zale?noś? od Wielkich Moraw, pó?niej Czech, wreszcie Królestwa Polskiego. W wiekach X – XIII ziemia krośnie?ska znajdowa?a si? na pograniczu polsko – ruskim, a jej przynale?noś? zmienia?a si? w zale?ności od sytuacji politycznej. Ostatecznie o tym ?e ziemia krośnie?ska znalaz?a si? na sta?e w granicach Polski zdecydowa?o w?ączenie Rusi Halickiej do naszego kraju przez Kazimierza Wielkiego, w latach 1340 – 1349. Szczególnie aktywny rozwój osadnictwa przypad? na okres panowania Kazimierza Wielkiego. Król nada? prawa miejskie m.in. Krosnu i Jaśliskom, które szybko sta?y si? wa?nymi ośrodkami handlowymi, po?o?onymi przy ruchliwym trakcie w?gierskim. W nast?pnych latach przywilejów miejskich doczeka?y si? Korczyna, Iwonicz, Rymanów i Jedlicze.
Na przestrzeni dziejów krośnie?skie dozna?o wielu kl?sk – cho?by najazdy tatarskie, szwedzkie i w?gierskie pozostawia?y spustoszenie, g?ód i epidemie. Dotkliwe straty ponios?o krośnie?skie podczas „potopu” szwedzkiego.
Ustawiczne wojny przyczyni?y si? do upadku gospodarczego powiatu i do jego wyludnienia.
W czasie zaborów tereny obecnego powiatu krośnie?skiego znalaz?y si? pod panowaniem austriackim. W XIX w. rozwiną? si? przemys? naftowy. Jego kolebką by?a za?o?ona przez Ignacego ?ukasiewicza w 1854 r. w Bóbrce pierwsza na świecie kopalnia ropy naftowej.
Swoiste pi?tno odcisn??y na ziemi krośnie?skiej wydarzenia I i II wojny światowej. We wrześniu 1914 roku Krosno zaj??y wojska rosyjskie, które pó?tora roku okupowa?y ziemie krośnie?ską. Dopiero w maju 1915 r., po bitwie gorlickiej, Rosjanie zostali zmuszeni do wycofania si?, a nasza ziemia ponownie znalaz?a si? w r?kach austriackich. W 1918 r. zako?czy? si? okres zaborów.
Wybuch II wojny światowej zniszczy? ogrom pracy i osiągni?cia lat mi?dzywojennych. Ju? w pierwszych dniach września 1939 r. oddzia?y niemieckie wkroczy?y do Krosna. Nastąpi?y masowe aresztowania, zsy?ki na roboty przymusowe do Rzeszy, wywózki do obozów zag?ady, pacyfikacje, eksterminacja ?ydów. Najkrwawsze zmagania mia?y miejsce w 1944 r. podczas bitwy o Prze??cz Dukielską. Zgin??o tam ponad 90 tys. ?o?nierzy Armii Radzieckiej. Ludnoś? ?emkowską zamieszkującą dotąd tereny Beskidu Niskiego wysiedlono w 1947 r.
Po 1945 r. ju? nie tylko górnictwo ropy naftowej stanowi?o o potencjale gospodarczym regionu. W styczniu 1945 r. ruszy?a rafineria w Jedliczu. Powsta?y m.in. huty szk?a, zak?ady obuwnicze, w?ókiennicze i przetwórstwa spo?ywczego.
Du?e znaczenie dla rozwoju Krosna i okolic mia?o istnienie w latach 1975 – 1998 województwa krośnie?skiego, które zosta?o zlikwidowane po 24 latach, wraz z nowym podzia?em administracyjnym kraju.
Po?o?enie geograficzne
Powiat krośnie?ski po?o?ony jest w obr?bie trzech jednostek fizjograficznych:
- Pogórza Karpackiego
- Kotliny Jasielsko – Krośnie?skiej
- Beskidu Niskiego
Na pó?nocy przewa?ają ?agodne faliste wzniesienia Pogórza, z których najwi?ksze Sucha Góra (591 m. n.p.m.) góruje ponad 300 metrów nad dnem Kotliny Jasielsko – Krośnie?skiej. Od strony po?udniowej rozciągają si? pasma Beskidu Niskiego osiągające wysokoś? ponad 857 m n.p.m.. (Góra Kamie?). Góry te są ?atwo dost?pne, lecz omijają je g?ówne szlaki komunikacyjne. Urozmaicona rze?ba terenu powoduje zró?nicowanie klimatyczne z zachowaniem cech klimatu górskiego. Omawiane obszary znajdują si? na terenie transformacji mas powietrza polarno – morskiego i polarno – kontynentalnego. Obszary pogórzy karpackich le?ą w pi?trze klimatu umiarkowanie ciep?ego, nieco ch?odniejszymi obszarami są obni?enia i kotliny śródgórskie. W Beskidzie Niskim wyst?pują w zasadzie trzy pi?tra klimatyczne: pi?tro ch?odne (od +2°C do +4°C), umiarkowanie ch?odne (od +4°C do +6°C) i umiarkowanie ciep?e (od +6°C do +8°C), najni?sze średnie temperatury wyst?pują w styczniu lub lutym, najwy?sze w lipcu.
D?ugoś? sezonu ogólnorekreacyjnego waha si? od 66 dni w pi?trze ch?odnym do 170 dni w pi?trze umiarkowanie ciep?ym. Kierunki wiatrów są bardzo zmienne. Na Pogórzu Karpackim wiatry wschodnie wieją z cz?stością ponad 20% przy znacznym udziale kierunku po?udniowo – wschodniego. W pó?roczu zimnym cz?stym zjawiskiem są wiatry fenowe rymanowsko- dukielskie, w lecie natomiast powstają warunki dla cyrkulacji górsko – dolinowej. Średnie roczne sumy opadów wynoszą dla obszarów podgórskich od 700 800 mm, dla Beskidu Niskiego 900 –1100 mm. W pó?roczu letnim cz?stym zjawiskiem są gwa?towne burze. W okresie od czerwca do sierpnia notuje si? od 70 – 75% burz.
W Beskidzie Niskim pokrywa śnie?na zalega przez oko?o 100 –150 dni, na Pogórzu 75 –90 dni. Osobliwością klimatyczną tych ziem górskich są mi?dzy innymi:
· wy?sze temperatury na jesieni ni? na wiosn?,
· okresy mro?nej, s?onecznej pogody w sezonie zimowo – wiosennym,
· cz?ste inwersje temperatury w okresie zimowo – wiosennym,
· du?e pr?dkości wiatru w wy?szych partiach gór,
· wiatry fenowe,
· obfite opady pó?ną wiosną i wczesnym latem,
· d?ugotrwa?oś? opadów do 30 dni bez przerwy (incydentalnie),
· ma?e zachmurzenie w trzeciej dekadzie września i pierwszej pa?dziernika.
Szczególne cechy pogody w Karpatach pozwalają na wskazanie najkorzystniejszych sezonów w ciągu roku z punktu widzenia rekreacji i turystyki. Bioklimat Beskidu Niskiego i cz?ściowo przylegających do niego pogórzy wyró?nia si? bod?cowym oddzia?ywaniem na ustrój cz?owieka. Ni?sze partie pogórzy, doliny, obni?enia charakteryzuje specyficzny termiczno – wilgotnościowy zespó? czynników bioklimatycznych niekorzystnie wp?ywających na organizm cz?owieka. Dlatego tereny b?dące w ich zasi?gu nale?y wykorzystywa? dla rekreacji krótkopobytowej. Wypoczynek d?ugopobytowy i lecznictwo klimatyczne nale?y lokalizowa? na wysokości 200 – 500 m. nad dnem obni?e?.
Zasoby wód powierzchniowych są znaczne, wi?kszoś? rzek i potoków w górnych biegach tworzy malownicze prze?omy, niewielkie wodospady, zakola. Najwi?kszą rzeką powiatu jest Wis?ok. Górne biegi rzek mają I klas? czystości wód. W biegu środkowym i dalszym czystoś? wód osiąga II a nast?pnie III klas?. Dla celów retencyjnych, komunalnych i rekreacyjnych w zalewni rzeki Wis?ok powsta?o jezioro zaporowe „Besko” o pojemności 16 mln m³, powierzchnia zbiornika 1,3 km², wysokoś? zapory 38 m.
Omawiany obszar obfituje w wody mineralne. Wyst?pują tu tak?e wody termalne. Najbardziej rozpowszechnionymi są wody chlorkowo – sodowe zawierające inne pierwiastki jak np. jod, brom, arsen. Licznie wyst?pują ?ród?a wód solankowych ( jodkowych, jodobromowych, magnezowych), szczawiany, a tak?e wody siarczkowe i fluorowe. Wyst?pują tu tak?e cenne z?o?a borowin. Na bazie istniejących wód mineralnych mo?na rozwija? leczenie uzdrowiskowe schorze? uk?adu krą?enia, chorób nerwowych, uk?adu oddechowego, chorób przemiany materii, narządu ruchu i innych. Obecnie lecznictwo uzdrowiskowe koncentruje si? w Iwoniczu Zdroju i Rymanowie Zdroju. Mo?liwości rozwoju lecznictwa posiada Rudawka Rymanowska (cieplice +40C).
Ogromnym bogactwem naturalnym regionu są lasy zajmujące obszar ponad 32 tys. ha, co stanowi 34,5 % ogólnej powierzchni. Przewa?ają lasy liściaste, g?ównie bukowe, wyst?pują tak?e zespo?y d?bowo – grabowe, a wśród lasów iglastych dominuje jod?a i sosna. W rezerwatach zachowa?y si? relikty gatunków z innych faz zmian klimatu. Lasy b?dące w znacznej cz?ści pozosta?ością puszczykarpackiej obfitują w rzadkie okazy fauny i flory. Na obszarze pogórzy ?yje ponad 150 gatunków ptaków, wiele gatunków ssaków, p?azów i gadów.
Odr?bnoś? przyrodnicza, bogactwo ?ywej przyrody, walory krajobrazowe oraz zachowany w du?ym stopniu naturalny charakter zasobów środowiska naturalnego, spowodowa?y, i? obecnie region ten nale?y do wyjątkowych w skali kraju, pod wzgl?dem wielkości powierzchni obj?tej przepisami o ochronie przyrody. Walory przyrodnicze powiatu krośnie?skiego sprawi?y, ?e znaczna cz?ś? jego obszaru zosta?a obj?ta prawną ochroną przyrody w formie: 1 parku narodowego, 7 rezerwatów przyrody, 2 parków krajobrazowych, 2 obszarów chronionego krajobrazu, 41 pomników przyrody oraz 1 stanowiska dokumentacyjnego (zgrupowanie jaski? w W?glówce). Prawną ochroną obj?to oko?o35% powierzchni powiatu. W po?udniowo – wschodniej jego cz?ści znajdują si? fragmenty Magurskiego Parku Narodowego, liczące 1138,6 ha, co stanowi 5,7% ogólnej powierzchni Parku. Wspania?y wiekowy drzewostan, szata roślinna, a tak?e jedna z najbogatszych faun lesnych, decyduje o jego wyjatkowości i du?ym znaczeniu naukowym. Ścis?ą ochroną obj?to tereny o unikatowych cechach geologicznych, bogate w rzadkie, unikatowe okazy flory i fauny tworzą 7 rezerwatów przyrody „Modrzyna” w Barwinku, „Prządki” w Czarnorzekach, „Cisy” w Nowej Wsi, „Rezerwat Tysiąclecia” na Górze Cergowej, „Igie?ki” w Mszanie, „Prze?omJasio?ki i „Wadernik” w Ropiance. Parki Krajobrazowe: Jaśliski o powierzchni 14 229 ha w granicach powiatu (co stanowi 68% powierzchni ca?kowitej) oraz Czarnorzecko – Strzy?owski o powierzchni 10 649 ha (85,6% ogólnej powierzchni) ?ączą ochron? wartości przyrodniczych i kulturowych z ró?norodną dzia?alnością cz?owieka.
Zabytki
Gmina Chorkówka – kopalnia nafty-Skansen w Bóbrce, grób Ignacego ?ukasiewicza oraz kośció? w Zr?cinie.
Miasto i Gmina Dukla – barokowy kośció? św. Marii Magdaleny w Dukli (wewnątrz m.in. rokokowy nagrobek Marii Amalii z Bruhlów Mniszchowej); ponadto w mieście warto zobaczy? m.in. pó?nobarokową dzwonnic? z XVIII w., zespó? klasztorny Bernardynów z II po?. XVIII w., pa?ac Mniszchów z XVII w., XIX-wieczny ratusz, w Trzcianie – pustelni? św. Jana z Dukli, w Jaśliskach – sanktuarium maryjne i drewniane domy, w Chyrowej – cerkiew po?emkowską.
Gmina Iwonicz Zdrój – XIX-wieczna zabudowa uzdrowiskowa Iwonicza Zdroju: m.in. drewniane domy zdrojowe „Stary Pa?ac” i „Hotel”, ?azienki Mineralne, willa „Bazar”, klasycystyczne pawilony nad ?ród?ami „Amelii”, „Karola” i „Józefa”, ?róde?ko „Be?kotka”; kośció? drewniany w Iwoniczu z XV w.
Gmina Jedlicze – Muzeum Marii Konopnickiej w ?arnowcu.
Gmina Korczyna – drewniane domy tkaczy z XVIII i XIX w. w Korczynie; zespó? dworski w Komborni; oko?o 1000-letni „Poga?ski Dąb” oraz dawna cerkiew, obecnie kośció? rzymskokatolicki w W?glówce.
Gmina Krościenko Wy?ne – zespó? dworski i domy z XIX w. w krościenku Wy?nym.
Gmina Miejsce Piastowe – dwór z ko?ca XVIII w. oraz klasztor oo. Michalitów i kośció? p.w. Matki Boskiej Królowej Polski w Miejscu Piastowym; drewniany kośció? z 1600 r. w Rogach
Gmina Rymanów – XVIII-wieczny kośció? p.w. św. Wawrzy?ca (wewnątrz m.in. renesansowe nagrobki), dzwonnica i wie?a oraz plebania z XVIII w., zespó? dworsko-pa?acowy z XIX w., drewniany kośció? p.w. Świ?tego Micha?a Archanio?a w Klimkówce, Drewniany kośció? w Króliku Polskim oraz cerkiew w Króliku Wo?oskim.
Gmina Wojaszówka – ruiny zamku Kamieniec w Odrzykoniu (wzniesiony w XIV w., wielokrotnie przebudowywany); kośció? z XVIII w. w ?ączkach Jagielo?skich.
|
Podkarpackie
