Powiat Suwalski Powierzchnia: 1307,31 km² Mieszkanców: 35 229 Województwo: Podlaskie Miasto powiatowe: Suwa?kiTablica rejestracyjna: BSU
Gminy: Baka?arzewo, Filipów, Jeleniewo, Przerośl, Raczki, Rutka-Tartak, Suwa?ki, Szypliszki, Wi?ajny
W pierwszej po?owie pierwszego tysiąclecia p.n.e. na przysz?e ziemie suwalskie i Mazury przyby? lud z dorzeczy Dniepru, uto?samiany etnicznie z Ba?tami. Dali oni początek Ja?wingom, Prusom, ?otyszom, Litwinom. Znane są niektóre nazwy plemion Ja?wieskich, na obszarze Suwalszczyzny ?yli Kresmeni, A?czanie, Wigranie.
Ja?wingowie zamieszkiwali teren obecnej Suwalszczyzny od okolic jeziora Wi?ajny na pó?nocy po dolin? Biebrzy na po?udniu. Granicą zachodnią by? wschodni pas Krainy Wielkich Jezior Mazurskich a wschodnią Niemen.
Lud ten tworzy? lu?ne związki rodowo-plemienne. Na ich czele sta?a starszyzna. Grupy te jednoczy?y si? jedynie na czas wojen lub wypraw ?upie?czych. Wówczas wybierano wspólnego wodza. Z czasem wodzowie starali si? zjednoczy? plemiona w ksi?stwo, jednak bez skutku. W swoich wyprawach wojennych Ja?wingowie zapuszczali si? daleko np. w okolice Grudziądza, Drohiczyna, Lublina, W?odzimierza Wo?y?skiego. Nie usz?y Ja?wingom bezkarnie te wyprawy, przeciw sobie mieli Rusinów, Polaków i Krzy?aków ci ostatni, w 1283 r., dokonali zag?ady Ja?wie?y.
Ja?wingowie mi?dzy wyprawami trudnili si? rolnictwem, hodowlą, rybo?ówstwem i bartnictwem. Równie? wytwórczoś? rzemieślnicza (uprz??e, no?e, topory) Ja?wingów wyró?nia?a si? wysokim kunsztem. Zadziwiająco doskona?a by?a obróbka brązu i srebra.
Najokazalszymi śladami osadnictwa ja?wieskiego, rozwijającego si? na Suwalszczy?nie w II-XIII w. są grodziska, zlokalizowane zazwyczaj na wzgórzach w otoczeniu jezior, rzek lub obszarów podmok?ych. Na wzgórzach tych, zwanych te? Górami Zamkowymi, lub z litewska pi?okalniami (od litewskiego pile - zamek i kalnas - góra), sta?y niegdyś drewniane grody, zamki lub stra?nice obronne z doś? szczup?ą za?ogą, natomiast w okresach zagro?e? chroni?a si? tam ca?a ludnoś? z okolicznych osad. Grodziska mają na ogó? kszta?t pagórków o stromych stokach i sp?aszczonym wierzcho?ku, który zajmuje majdan, najcz?ściej owalnego kszta?tu. W licznych przypadkach widoczne są tak?e dawne umocnienia obronne lub ich fragmenty, jak np. umocnione kamieniami wa?y czy fosy.
Grodziska są tym ciekawszymi dla krajoznawców obiektami, ?e zazwyczaj stanowią one świetne punkty widokowe, a poza tym cz?sto wią?ą si? z nimi ciekawe legendy i opowieści. Najbardziej znanym i najpi?kniejszym grodziskiem na Suwalszczy?nie jest Góra Zamkowa nad jez. Szurpi?y ze związaną z nią legendą o pi?knej Jegli i bogu w??y ?altisie.
Do najbardziej okaza?ych grodzisk nale?ą tak?e grodzisko w Jegli?cu, doś? ma?o znane ze wzgl?du na swe przygraniczne po?o?enie oraz grodziska w Sudawskiem i w Osinkach. Mniejsze grodziska znajdują si? w Klejwach pomi?dzy jeziorami Szejpiszki i Klejwy. W niektórych przypadkach na miejscu dawnych grodzisk rozwin??y si? pó?niej wi?ksze miejscowości, jak np. Wi?ajny - w miejscu dawnego grodziska stoi obecnie kośció?; w miejscu dawnego grodziska stoi tak?e klasztor w Wigrach.
Innymi ciekawymi obiektami są pozosta?ości ja?wieskich osad otwartych, czyli nieumocnionych. W odró?nieniu od grodzisk, są to obiekty niezbyt okaza?e i ich pozosta?ości mo?na zobaczy? tylko po ods?oni?ciu warstwy ziemi. Najbardziej znaną tego typu osadą na Suwalszczy?nie jest osada nad jeziorem Szurpi?y, w pobli?u przysió?ka Targowisko, związana z grodziskiem w Szurpi?ach.
Bardzo interesującymi obiektami są ja?wieskie cmentarzyska, które na Suwalszczy?nie odkryto m.in. w Szwajcarii, Bilwinowie, Prudziszkach, ?ywej Wodzie, Osowej, Osinkach i na Górze Cmentarnej nad jez. Szurpi?y. Najciekawsze i najbardziej znane jest cmentarzysko kurhanowe w Szwajcarii, dla którego ochrony utworzono specjalny rezerwat przyrody. Znalezione tu cenne eksponaty, m.in. bro? i ozdoby w pochówkach typu ksią??cego, mo?na obejrze? w Muzeum Okr?gowym w Suwa?kach. Nie mo?na zapomnie? tak?e o specyficznym dziedzictwie ja?wieskim, jakim są nazwy geograficzne, bowiem wi?kszoś? u?ywanych dziś na Suwalszczy?nie nazw jezior, rzek, uroczysk, a tak?e niektórych miejscowości jest pochodzenia ja?wieskiego. Do nazw takich nale?ą m.in. Ha?cza, Wigry, Wi?ajny, Szurpi?y, Szelment. Ich zachowanie zawdzi?czamy zapewne tym nielicznym Ja?wingom, którzy w g??bi lasów przetrwali ostateczną zag?ad? Ja?wie?y i dotrwali do czasów kolonizacji poja?wieskich puszcz przez osadnictwo litewskie i mazowieckie w XVI w. Niektórzy z tych potomków Ja?wingów musieli zachowa? tak?e swe dawne imiona - pó?niej przekszta?cone w nazwiska, bowiem wed?ug j?zykoznawców niektóre do dziś spotykane na Suwalszczy?nie „egzotycznie” brzmiące nazwiska, takie jak np.: Kolendo, Magalengo, Krejpcio, Skrunda, Waraksa, Mo?d?er, Skinder mają zdecydowanie pochodzenie ja?wieskie.
Kolonizacja ziem:
Po zag?adzie Ja?wingów w XIII w. obszar Suwalszczyzny na blisko dwa wieki porós? bezludną puszczą. Roszczenia do niej zg?aszali zarówno Krzy?acy, jak i Litwa oraz Mazowsze. Podstawy do rozwoju osadnictwa stworzy? dopiero traktat melne?ski zawarty w 1422 r., w którym dokonano ostatecznego podzia?u poja?wieskich puszcz i wytyczono granice. W wyniku ustale? traktatu teren obecnej Suwalszczyzny znalaz? si? w granicach Wielkiego Ksi?stwa Litewskiego.
Suwalszczyzna w XV w. po raz pierwszy zosta?a obj?ta administracją pa?stwową. W XV w. równie? puszcz? podzielono pomi?dzy dwa dwory litewskie: Prze?om i Merecz, skąd wzi??y swoje nazwy Puszcza Prze?omska oraz Puszcza Merecka.
Cywilizacyjną kolebką Suwalszczyzny by?y tereny od Ber?nik i Augustowa przez pas obejmujący dziś gminy: Raczki, Baka?arzewo, Filipów, Przerośl, Wi?ajny. Kolonizacja Suwalszczyzny rozpocz??a si? po przej?ciu tych ziem przez królową Bon?. Otrzyma?a je w olbrzymim majątku od swojego m??a Zygmunta I Starego w 1524 r. W dobrach tych zacz??a przeprowadza? tzw. pomiar? w?óczną, mającą uporządkowa? gospodark?, a tym samym zwi?kszenie jej dochodowości. Utrzyma?a m.in. prawo do wchodów i bartnictwa tyle, ?e odp?atnie. Dzie?o porządkowania gospodarki leśnej zosta?o uko?czone ju? po wyje?dzie Bony z Polski w 1556 r. Na polecenie Zygmunta Augusta przeprowadzono w 1559 r. „rewizj? puszcz”, w 1569 wykonano rejestr jezior.
W tym czasie przybyli osadnicy z Mazowsza i Rusi, którzy zastali tu mieszkających ju? Litwinów. Zaludnia? si? zacz??y tereny puszczy pomi?dzy Sejnami i Wi?ajnami, Augustów otrzyma? prawa miejskie, powsta? Pu?sk, osady nad jez. Ga?aduś, Lipsk, Filipów, itd.
Proces kolonizacji puszcz zaczą? si? w początkach XVI w. kiedy to z dwu przeciwnych stron dotar?y tu dwie fale osadnicze: od wschodu i pó?nocnego wschodu - osadnictwo litewskie, a od po?udniowego zachodu - osadnictwo mazowieckie. Kolonizacja obszarów poja?wieskich, które przypad?y Litwie, przebiega?a powoli. Praktycznie dopiero w drugiej po?owie XVII wieku, za sprawą sprowadzonych nad jezioro Wigry mnichów kamedulskich, nastąpi?a intensyfikacja procesów osadniczych. Ziemie kamedulskie graniczy?y od wschodu z terenami nale?ącymi do króla oraz dominikanów z Sejn. Zagospodarowanie tych terenów odbywa?o si?, wi?c za sprawą dwóch zgromadze? zakonnych, praktycznie a? do po?owy XVIII wieku, kiedy to z inicjatywy administracji Wielkiego Ksi?stwa Litewskiego przystąpiono do tworzenia ma?ych miasteczek.
Litwini na Suwalszczy?nie pojawili si? w rezultacie procesu kolonizacji puszcz poja?wieskich. Za?o?one przez Litwinów wsie w rejonie Pu?ska, Sejn i na pó?nocny-wschód od pó?niejszych Suwa?k, to najdalej wysuni?ty na po?udniowy zachód fragment obszaru zwarcie zamieszkanego przez Litwinów. Tak, wi?c są oni w nie mniejszym stopniu ludnością autochtoniczą ni? Polacy, którzy pojawili si? na tym terenie w tym samym okresie wraz z falą osadnictwa mazowieckiego. Obszary zasiedlane przez Polaków i Litwinów na Suwalszczy?nie w wielu miejscach styka?y si? i zaz?bia?y ze sobą, co dziś znajduje swe odbicie w nazwach zak?adanych wówczas wsi. Świadczą one o tym, ?e pierwotnie zasi?g osadnictwa by? nieco wi?kszy ni? obecnie, gdy? nazwy wsi o rdzeniu litewskich spotyka si? tak?e w zachodniej cz?ści Suwalszczyzny, np. w rejonie Wi?ajn i na pó?noc od Suwa?k, gdzie Litwini dzisiaj ju? nie mieszkają.
Najwcześniej kolonizacja zacz??a si? w po?udniowo-zachodniej cz?ści ziemi suwalskiej. Jako pierwszy powsta? dwór w dobrach Wo??owiczów dwór Dowspuda – po 1529 r., a obok niego zacz??y powstawa? wsie Jaśki i Sucha Wieś.
Bracia Raczkowiczowie za?o?yli dwory: Dowspud? Raczkowską – dzisiejsze Raczki, z wsiami Bolesty i Mieszki oraz Dowspud? Baka?arzewską – dzisiejsze Baka?arzewo, z najstarszą wsią Garbaś (1541r.)
Początki miasteczku Filipów da? dwór Szembelowo z dwiema wsiami, za?o?ony przez Szembelów. Filipów otrzyma? prawa miejskie w 1570 r.
Przerośl otrzyma?a prawa miejskie w 1576 r. Niebawem powsta?o starostwo przeorskie, a w jego obr?bie wieś Mierkinie i Okliny.
W 1606 r. istnia?o ju? miasto Wi?ajny, a przy nim starostwo z wsiami: Dzierwany, Jaczne, Jegliszki, Bolcie, Rakówek, Rogo?ajny, Stara Ha?cza, Mauda, Smolniki i in.
W 1655 dwór w Kadaryszkach sta? si? siedzibą starostwa, które sprawowa?o piecz? nad kolonizacją Puszczy Mereckiej. Powsta?y dzi?ki temu wsie Kleszczek, Pobondzie, Postawele, Ejszeryszki, Nowele i in.
Wigry i okolice zosta?y oddane kamedu?om przez Jana Kazimierza 6 stycznia 1667 roku. Zakonnicy przybyli nad Wigry rok po otrzymaniu dokumentu w 1668 r. i zamieszkali w dworze myśliwskim W?adys?awa Jagie??y. Szybko zbudowali najpierw drewniany, a po po?arze w 1671 r., murowany zespó? klasztorny z kościo?em, 17 eremami, refektarzem, wie?ą zegarową, domem dla braci ze szpitalem oraz cz?ścią laicką – domkiem furtiana, domami królewskim, kanclerskim przed wejściem do kościo?a. Ca?oś? powstającej etapami budowli, opasywa?y mury oporowe. Na kra?cu wyspy z zachodu za?o?ono ogród botaniczny i sad, z po?udnia zwierzyniec, a w zatoce staw rybny. Kameduli swą zapobiegliwością otoczyli ca?ą okolic?. Powstawa?y osady (Magdalenów, Burdyniszki, Krusznik, Czerwony Folwark, Bryzgiel, Bia?a Woda, ?ywa Woda, Szurpi?y), smolarnie, rudy, cegielnie, huty. Za?o?ono miasto Suwa?ki. Do puszczy wprowadzono nowoczesne metody gospodarowania. Cywilizacja tu przysz?a wraz z zakonnikami. Gospodarowali oni z powodzeniem a? do 1800 roku, kiedy po trzecim rozbiorze Polski, prusacy skonfiskowali dobra kamedulskie a ich samych wysiedlili do Bielan pod Warszawą.
Ostatni etap kolonizacji resztek puszcz przypad? na II po?. XVIII wieku. Sta?o si? to za przyczyną podskarbiego królewskiego, Antoniego Tyzenhausa. Powsta?o wówczas wiele miejscowości np. Bachanowo, Jeleniewo – prawa miejskie w 1780 r., Gulbieniszki, Czerwone Bagno; nasili? si? proces eksploatacji tych regionów, a co za tym idzie likwidacja puszcz.
W tym czasie przybyli tak?e staroobrz?dowi Rosjanie. Przybywali oni z g??bi Rosji lub z pobliskiej Litwy, aby unikną? carskich prześladowa?, jakim poddawano ich od czasu wprowadzenia reformy prawos?awia przez patriarch? Nikona w II po?. XVII w. Okres najwi?kszego rozwoju osadnictwa staroobrz?dowców przypada na koniec XVIII w. W pocz. XIX w. zamieszkiwali oni wiele wsi na Suwalszczy?nie, tworząc kilka skupisk: jedno z nich powsta?o we wsiach Buda Ruska i Pogorzelec na skraju Puszczy Augustowskiej, drugie w Wodzi?kach, ?opuchowie i Szurpi?ach, trzecie w G??bokim Rowie, Szurach i Rasztabolu, czwarte w Pijawnem Ruskim, Bli?nie i Szczebrze i piąte we wsi Sztabinki pod Sejnami. Pó?niej, bo po powstaniu styczniowym powsta?o szóste skupisko we wsiach Gabowe Grądy i Bór pod Bia?obrzegami, dokąd staroobrz?dowcy przenieśli si? z miejsce wcześniejszego osiedlenia na Mazowszu.
Wreszcie nale?y wspomnie? o siódmym skupisku, tzw. jedinowierców, czyli dawnych staroobrz?dowców, którzy stali si? wyznawcami oficjalnej wersji prawos?awia, osadzonych oko?o po?. XIX w. na Suwalszczy?nie z inicjatywy w?adz carskich, aby suwalskich starowierów pozyska? dla religii pa?stwowej. Jedinowiercy zasiedlili wieś Rosochaty Róg nad Wigrami oraz rządowy folwark Karolin, a tak?e za?o?yli trzy nowe wsie: Miko?ajewo, Aleksandrowo i Pokrowsk.
W I po?. XX w. liczba staroobrz?dowców i jedinowierców na Suwalszczy?nie gwa?townie spad?a. Sta?o si? tak g?ównie wyniku dwu du?ych fal repatriacyjnych w okresie I i II wojny światowej, kiedy to wielu z nich zosta?o przesiedlonych bąd? wyjecha?o w g?ąb Rosji i na Litw?. Obecnie staroobrz?dowcy zamieszkują w ca?ości jedynie Wodzi?ki, Gabowe Grądy i Bór, wi?ksze ich skupisko zamieszkuje tak?e Suwa?ki, w innych wsiach ju? ich nie ma, bąd? pozosta?y pojedyncze rodziny.
Ksi?stwo Warszawskie i Królestwo Polskie
Przez ca?y okres istnienia Rzeczypospolitej Obojga Narodów Suwalszczyzna nale?a?a do Wielkiego Ksi?stwa Litewskiego, a administracyjnie do województwa trockiego.
Po rozbiorach Suwalszczyzn? na lat dwanaście zaj??y Prusy. Pó?niejsza stolica województwa sta?a si? wtedy siedzibą Landrata powiatu wigierskiego. Kolejny etap dziejów by? dla tych ziem szcz?śliwym zbiegiem historycznych okoliczności. Suwalszczyzna wesz?a bowiem w sk?ad Ksi?stwa Warszawskiego a nast?pnie Królestwa Polskiego i przy Rzeczypospolitej pozosta?a.
W Ksi?stwie Warszawskim (1807-1815) Suwalszczyzna administracyjnie istnia?a jako powiat wigierski, ze stolicą w Suwa?kach i nale?a?a do departamentu ?om?y?skiego. Wkrótce przemianowano powiat wigierski na sejne?skim, a w 1808 roku Suwa?ki z cz?ścią powiatu sejne?skiego wesz?y w sk?ad powiatu dąbrowskiego z siedzibą w Augustowie.
Przy podziale administracyjnym Kongresówki obszary pó?nocne, a? po Niemen otrzyma?y województwo ze stolicą w Suwa?kach. Województwa w 1837 roku przemianowano na gubernie. Reforma administracyjna w 1844 roku spowodowa?a, i? liczb? guberni zmniejszono z ośmiu do pi?ciu (augustowskiej z siedzibą w Suwa?kach – nie zlikwidowano).
XIX wiek to czas powsta? narodowych. W powstaniu listopadowym (1830-1831) i styczniowym (1863-1864) pó?nocna Suwalszczyzna nie odegra?a – ze wzgl?du na ma?e zalesienie, konieczne do ukrycia powsta?ców- tak znaczącej roli jak po?udniowa cz?ś? regionu, pokryta Puszczą Augustowską i Lasami doliny Biebrzy. Niemniej jednak w Suwa?kach drukowano czasopismo powsta?cze „Goniec Województwa Augustowskiego” od grudnia 1830 do lutego 1831 roku, a wielu obywateli miasta bra?o udzia? w obu tych zrywach narodowych.
W 1866 r. nastąpi? kolejny podzia? administracyjny. Wyodr?bni?a si? wówczas gubernia ?om?y?ska, zaś pomniejszona augustowska sta?a si? gubernią suwalską. Powsta? równie? powiat suwalski.
Dwa pierwsze dziesi?ciolecia istnienia Królestwa Polskiego to czas o?ywienia gospodarczego Suwalszczyzny. Nie?le prosperowa? handel przygraniczny (w znacznym procencie by? to przemyt) z Prusami, rozwija?o si? w?ókiennictwo, na szeroką skal? hodowano len.
W drugiej po?owie XIX w. w Królestwie Kongresowym nastąpi?a aktywizacja przemys?owo – gospodarcza. Omin??a ona jednak ziemi? suwalską. Jedyną nowością cywilizacyjną by?o uruchomienie odnogi kolei warszawsko - petersburskiej w 1899 r. Bieg?a ona z Grodna przez Dąbrow? Bia?ostocką, Augustów, Suwa?ki, Trakiszki, Olit? do Kowna.
W porównaniu z innymi rejonami Królestwa Polskiego, zw?aszcza z jego centralną i po?udniowo-wschodnią cz?ścią, ?ydzi na Suwalszczy?nie byli stosunkowo nieliczni, tworząc skupiska w miastach i miasteczkach, takich jak Suwa?ki, Augustów, Sejny, Raczki, Baka?arzewo, Filipów, Przerośl, Wi?ajny, Jeleniewo, Pu?sk, Krasnopol i Ber?niki. Najliczniejsza grupa zamieszkiwa?a Suwa?ki, gdzie przed II wojną światową by?o ok. 6 tys. ?ydów, co stanowi?o 1/3 ludności miasta. W Augustowie mieszka?o ok. 4 tys. ?ydów.
Niemal wszyscy ?ydzi z Suwalszczyzny zostali wywiezieni przez hitlerowców. Z Suwa?k jeszcze w 1939 r. Niemcy deportowali ich do Bia?ej Podlaskiej i ?ukowa. W Augustowie natomiast w 1941 r. zosta?o utworzone getto, skąd w 1942 r. ?ydzi zostali wywiezieni początkowo do obozu w Boguszach pod Grajewem, a nast?pnie do obozów zag?ady w Treblince i w Oświ?cimiu. Najwi?kszym miejscem eksterminacji ludności ?ydowskiej na Suwalszczy?nie jest miejscowoś? Szczebra na pó?noc od Augustowa, gdzie w kilku masowych egzekucjach w latach 1941-1944 hitlerowcy zamordowali kilka tysi?cy osób, g?ównie z Augustowa. Na miejscu ka?ni znajdują si? zbiorowe mogi?y ofiar i p?yta pamiątkowa.
I Wojna Światowa
Podczas I wojny światowej, w latach 1915-1915 przez ziemie suwalskie przetoczy?y si? ci??kie walki rosyjsko – niemieckie, w efekcie klasztor kamedu?ów w Wigrach i ca?y kompleks klasztorny leg? w gruzach. Kampania rosyjska w Prusach Wschodnich sko?czy?a si? kl?ską w Krainie Wielkich Jezior Mazurskich. W 1915 roku Suwalszczyzna zosta?a zaj?ta przez wojska niemieckie i okupowa?y ją przez cztery kolejne lata. Przesta?a wówczas istnie? gubernia suwalska. Miejsca najwi?kszych bitew upami?tniają cmentarze niemieckich i rosyjskich ?o?nierzy. Znajdują si? one m.in. we wsiach Zajączkowo, Maryna, P?ociczno w gm. Baka?arzewo, Rutka w gm. Jeleniewo, Rabalina w gm. Raczki, Leszczewek i P?ociczno w gm. Suwa?ki i w Szypliszkach.
Mimo traktatu wersalskiego, ziemie suwalskie zaj?te by?y przez Niemców do 22 sierpnia 1919 r. Opuszczając Suwalszczyzn? przekazali ją w?adzom niepodleg?ej Litwy. Zmobilizowa?o to tymczasowe w?adze polskie (istniejące na Suwalszczy?nie od XII.1918 r. Zarząd Tymczasowy Rady Obywatelskiej Okr?gu Suwalskiego i Tymczasowy Zarząd Miejski w Suwa?kach) do dzia?a? mających na celu utrzymanie tych ziem. Wybuch?y lokalne walki polsko – litewskie, znane jako powstanie sejne?skie. Wkrótce regularne oddzia?y armii polskiej obsadzi?y ustaloną w Pary?u lini? Focha. W grudniu 1919 r. wytyczono wschodnie granice Polski. Suwalszczyzna znalaz?a si? po stronie polskiej. Nie mogli tego zaakceptowa? Litwini i zaj?li oni sporny teren latem 1920 roku, wykorzystując niepowodzenia wojsk polskich w walkach z Armią Czerwoną. Po Bitwie Warszawskiej sytuacja uleg?a diametralnej zmianie. Litwini opuścili Suwalszczyzn? a 7 pa?dziernika 1920 podpisano uk?ad w Suwa?kach, potwierdzający ustaloną wcześniej lini? demarkacyjną. Wkrótce Polacy zaj?li Wilno i zerwali tym samym uk?ad. Wywo?a?o to konflikt polsko – litewski na d?ugie lata. Suwalszczyzna jednak pozosta?a w granicach Polski do dziś.
Mi?dzy wojnami
W okresie mi?dzywojennym Suwalszczyzna by?a regionem zacofanym pod wzgl?dem spo?eczno – gospodarczym. By? to fragment tzw. Polski „B”, którego g?ówne bogactwo stanowi?o drzewo Puszczy Augustowskiej. Znaczne korzyści p?yn??y równie? z od?owu ryb jeziornych, a tak?e z eksportu raków i dziczyzny.
W latach dwudziestych zacz?to popularyzowa? walory turystyczno-przyrodnicze Suwalszczyzny. G?ównymi inicjatorami byli: Polskie Towarzystwo Krajoznawcze, Związek Nauczycielstwa Polskiego i Związek Harcerstwa Polskiego.
W 1920 zacz??a dzia?alnoś? Stacja Hydrobiologiczna nad Wigrami kierowana przez Alfreda Lity?skiego.
W okresie mi?dzywojennym przybyli na Suwalszczyzn? Niemcy z niedalekich Prus Wschodnich. Istnieje niewiele danych na temat osadnictwa niemieckiego na Suwalszczy?nie. Przed II wojną światową nieliczne skupiska Niemców zamieszkiwa?y okolice Wi?ajn, Suwa?ki oraz Sejny. W wi?kszości by?y to rodziny osadników (na wsiach) i rzemieślników (w miastach) niemieckich. Wszyscy oni wyjechali wraz z wycofującą si? armią niemiecką w 1944 r.
Osadnicy niemieccy przynieśli ze sobą zwyczaj pieczenia szczególnego rodzaju ciasta z wielkiej ilości jaj, zwanego przez nich baumkuchen, ze wzgl?du na charakterystyczne "s?ki" ze "s?ojami”, które tworzą si? podczas skomplikowanego procesu pieczenia, co sprawia, ?e ciasto przypomina fragment s?katego pnia drzewa. Specja? ten sta? si? bardzo popularny na Suwalszczy?nie, gdzie ochrzczono go s?kaczem i obecnie traktowany jest on jako jeden z najbardziej charakterystycznych wyrobów regionalnych.
II Wojna Światowa
Z chwilą wybuchu II wojny światowej wojsko polskie wycofa?o si? z Suwalszczyzny bez walki i przesz?o na lini? obroną Narwi. Armia Czerwona wkroczy?a do Suwa?k 21 września 1939 roku i w ciągu czterech dni zaj??a ca?ą Suwalszczyzn?. Na mocy uk?adu radziecko – niemieckiego z 28.09.1939 Suwalszczyzna znalaz?a si? w strefie wp?ywu III Rzeszy. Wcieloną do Prus Wschodnich Suwalszczyzn? nazwano Süd Ostpreussen, a Suwa?ki – Sudauen. Okupacja na Suwalszczy?nie nie ró?ni?a si? od rządów sprawowanych w innych cz?ściach Polski. Od początku wobec ludności ?ydowskiej i polskiej inteligencji prowadzono polityk? eksterminacyjną, wywo?ąc z Suwa?k ?ydów i Polaków do obozów zag?ady. W nast?pnych latach wysy?ano Polaków w g?ąb Rzeszy na przymusowe roboty. Jednocześnie w samych Suwa?kach Niemcy za?o?yli dwa obozy pracy, a na pó?nocnych peryferiach miasta, na polach wsi Krzywólka obóz dla 120 tysi?cy je?ców radzieckich, z których 46 tysi?cy zgin??o z g?odu i wycie?czenia, w latach 1942-1944r. Pochowani są oni na cmentarzu wojskowym w Suwa?kach, a wystawiony na ich cześ? pomnik g?osi: „W ho?dzie ofiarom hitlerowskiego faszyzmu”.
Pierwsza komórka konspiracyjna na Suwalszczy?nie powsta?a w pa?dzierniku 1939 roku, z inicjatywy kpt. wile?skiego Korpusu Ochrony Pogranicza Stanis?awa Bielickiego. Tymczasowa Rada Ziemi Suwalskiej nie rozpocz??a jednak dzia?alności zbrojnej, gdy? zosta?a wydana w r?ce gestapo. Jedenastu cz?onków i dwie inne osoby zosta?o rozstrzelanych w Lesie Szwajcarskim k.Suwa?k.
Wiosną 1940 roku zacz??y dzia?a? trzy grupy konspiracyjne dowodzili nimi: „Burza” Stanis?aw Wydornik, „S?p” Julian Śliwi?ski i „Profesor” Marian Świtalski. W maju 1941 roku nastąpi?y pierwsze aresztowania, wi??niów przetransportowano do Królewca, do s?ynnego wi?zienia „Nebau”. Tylko nieliczni prze?yli wojn?.
Wielu mieszka?ców Suwalszczyzny straci?o ?ycie w wyniku ?apanek, pacyfikacji wsi oraz jako zak?adnicy za akcje partyzanckie Związku Walki Zbrojnej i Armii Krajowej. Zgin??o te? z rąk hitlerowców wielu ?o?nierzy AK. w 1944 roku ponios?o śmier?: przez powieszenie 16 bezimiennych cz?onków ruchu oporu w Suwa?kach – 31 marca, przez rozstrzelanie 12 partyzantów pod wsią Krzywe – 6 kwietnia, przez rozstrzelanie 11 partyzantów w Przerośli – 22 kwietnia, przez powieszenie 12 nieznanych bojowników w Baka?arzewie – 17 maja, w efekcie publicznej egzekucji 21cz?onków ruchu oporu w Ber?nikach – 18 maja, przez powieszenie 20 partyzantów we wsi Serwy – 2 czerwca i wielu innych.
23 pa?dziernika 1944r. Niemcy zostali wyparci z rejonu Suwa?k przez Orsza?ską Dywizj? Piechoty, wchodzącą w sk?ad 3. Frontu Bia?oruskiego. W walkach zgin??o 5136 ?o?nierzy i oficerów radzieckich.
Lata powojenne by?y krwawym okresem tak?e dla Suwalszczyzny. W walce z narzuconą prze Związek Radziecki w?adzą ludową zgin??o wielu mieszka?ców Suwalszczyzny.
Brak przemys?u, ogólna stagnacja sprawi?y, ?e Suwalszczyzna zosta?a regionem zapomnianym. Popraw? przynios?y dopiero lata siedemdziesiąte, kiedy to Suwa?ki uzyska?y status miasta wojewódzkiego. Województwo suwalskie istnia?o na mapie administracyjnej Polski w latach 1975 – 1998.
|
Podlaskie
