Gminy: Kwidzyn, Prabuty, Gardeja, Ryjewo, Sadlinki
Oko?o 12 000 lat p.n.e. tereny dzisiejszego powiatu kwidzy?skiego znajdowa?y si? pod pokrywą lodowca. Ust?pujący lodowiec pozostawi? pasmo moren czo?owych,doliny rzeczne oraz jeziora. Wraz z jego cofaniem na terenie tym zacz??a rozwija? si? roślinnoś?. Pojawili si? tak?e ludzie - badania archeologiczne ujawni?y kilka stanowisk kultury świderskiej. Wiemy, ?e ówcześni mieszka?cy powiatu trudnili si? zbieractwem, myślistwem i rybo?ówstwem. W m?odszej epoce kamiennej (3500 - 1700 lat p.n.e.) obserwujemy o?ywienie osadnicze, a ludnoś? - dotychczas koczownicza– rozpocz??a ?ycie osiad?e rozwijając rolnictwo, hodowl?, tkactwo, garncarstwo i produkcj? kamiennych narz?dzi. Kolejno odnajdujemy ślady kultury pucharów lejkowatych i amfor kulistych, ceramik? sznurową i do?kowo-grzebykową, wreszcie pozosta?ości kultury iwie?skiej i kultury ?u?yckiej.
Dla dalszego rozwoju naszego regionu olbrzymie znaczenie mia? szlak bursztynowy, dzi?ki któremu Powiśle znalaz?o si? pod wp?ywem
kultury staro?ytnego Rzymu. Przedmiotem handlu z Rzymem by? nie tylko bursztyn: wywo?ono stąd tak?e futra, skóry, wosk i miód, zaś przywo?ono wyroby szklane, gliniane, ozdoby ze srebra i z?ota oraz
monety. W okolicy Brokowa, Bystrzca, Gardei, Kamionki, Klasztorka, Kwidzyna, Prabut, Prz?s?awka i Ryjewa odkryto kilkanaście osad z tego okresu.
Wzd?u? wschodniego brzegu Wis?y od Ziemi Che?mi?skiej do Miko?ajek i Bia?ej Góry rozciąga? si? zespó? osadniczo-obronny zabezpieczający wschodnią granic? pa?stwa ksią?ąt pomorskich przed plemionami pruskimi.
Nowy rozdzia? historii Dolnego Powiśla rozpoczą? si? w początku XIII wieku wraz chrystianizacją tych ziem prowadzoną przez zakon cystersów
i biskupa Chrystiana oraz sprowadzonych w 1226 roku przez Konrada Mazowieckiego Krzy?aków.
Krzy?acy posuwali si? od Che?mna wzd?u? Wis?y zak?adając grody i podbijając miejscową ludnoś?. W 1233 roku zaj?li Kwidzyn i nadali mu prawa miejskie (wed?ug prawa che?mi?skiego). Po podboju Pomezanii i innych terytoriów zajmowanych przez plemiona pruskie Kwidzyn wszed? w sk?ad Pa?stwa Zakonnego. Dla historii naszego regionu istotna jest data 29 lipca 1243 roku, kiedy to papie? Innocenty IV zatwierdzi? dokonany przez biskupa Wilhelma z Modeny podzia? Prus na diecezje. Powsta?y cztery diecezje: che?mi?ska, pomeza?ska, warmi?ska i sambijska. Ziemie wokó? Kwidzyna, który sta? si? stolicą diecezji podzielono mi?dzy Zakon a Kapitu?? Pomeza?ską (biskup zatrzyma? 1/3 terytorium). Dzi?ki wyborowi na stolic? Pomezanii oraz korzystnemu po?o?eniu
miasto i okolica stopniowo rozwija?y si?: w 1285 roku ustanowiono krzy?acką
kapitu?? biskupstwa pomeza?skiego, w ciągu XIV wieku wybudowano zamek i katedr?, powsta?a nowoczesna zabudowa miasta otoczonego murem obronnym. Wiek XIV to równie? okres kszta?towania si? samorządu
miejskiego, wilkierzy i ustroju miasta. Przez ziemi? kwidzy?ską przebiega?o kilka wa?nych szlaków handlowych, co przyczynia?o si? do rozwoju gospodarczego okolicy. Wa?nym wydarzeniem w dziejach regionu Kwidzyna by?a datowana na 21 czerwca 1394 roku śmier? mistyczki Doroty z Mątowów. Proces beatyfikacyjny i s?awa otaczająca Dorot?
przyciąga?a wielu pielgrzymów.
Historia
Kwidzyna i terenów Dolnego Powiśla by?a ściśle związana z dziejami Zakonu Krzy?ackiego. Dlatego te? wojna z lat 1409 - 1411 nie omin??a miasta i okolicy. W 1410 roku, po zwyci?stwie grunwaldzkim, przez ziemi? kwidzy?ską przesz?y wojska polsko-litewskie, zaś król W?adys?aw
Jagie??o modli? si? w katedrze u grobu Doroty. Kolejna wojna (“wojna g?odowa") z 1414 roku doprowadzi?a do ruiny gospodarczej mieszka?ców ziemi kwidzy?skiej. Nast?pne wojny polsko-krzy?ackie, w tym wojna trzynastoletnia (1454-1466) i wojna w
latach 1519-1521, mocno da?y si? we znaki ludności wiejskiej, mieszka?com Kwidzyna i Prabut. Po II pokoju toru?skim z 1466 roku cz?ś? ziemi kwidzy?skiej - na pó?noc od Tychnów - znalaz?a si? w Prusach Królewskich,
pozosta?a cz?ś? wraz z Kwidzynem znalaz?a si? w Prusach Zakonnych, zwanych pó?niej ksią??cymi. Wystąpienie Lutra w 1517 roku, a nast?pnie sekularyzacja Prus w 1525 roku spowodowa?y likwidacj? biskupstwa pomeza?skiego.
Druga po?owa
XVI wieku to powolna odbudowa miasta. W dziejach zapisa?y si? wizyty królów polskich: Zygmunta Starego w 1526 roku, Zygmunta Augusta w 1552 roku oraz Stefana Batorego w 1576 roku.
Terenów Dolnego Powiśla nie omin??y tak?e wojny polsko - szwedzkie w XVII wieku. W czasie wojny lat 1626-1629 pod Kwidzynem stacjonowa?y wojska
szwedzkie, w samym mieście przebywa? król szwedzki Gustaw Adolf. 27 czerwca 1629 roku hetman Stanis?aw Koniecpolski pokona? wojska
szwedzkie w bitwie pod Trzcianą. To tu, na Powiślu zawarte zosta?y uk?ady pokojowe ze Szwecją: w 1629 roku w Starym Targu i 1635 roku w Sztumskiej Wsi. Miasta i okolic nie ominą? równie? “Potop" szwedzki. Ju? w grudniu 1655 roku Szwedzi zaj?li Kwidzyn a wysoka kontrybucja zrujnowa?a miasto. Po wycofaniu si? za?ogi szwedzkiej Kwidzyn jeszcze trzykrotnie w tej wojnie by? zdobywany przez Szwedów.
Do ko?ca XVII wieku obserwujemy doś? o?ywiony rozwój miasta i okolicy. Na szcz?ście wojna pó?nocna (1700-1721) omin??a ziemi? kwidzy?ską, ale w 1709 roku w Kwidzynie spotkali si? car Rosji Piotr I z królem Prus Fryderykiem I. W latach 1709-1710 mieszka?ców regionu zdziesiątkowa?a epidemia zarazy. Zmar?ych grzebano poza murami miejskimi i poza osadami.
Nale?y pami?ta?, ?e przez Kwidzyn przebiega? szlak poczty ?ączący Królewiec z Berlinem. Czynne by?y przeprawy przez Wis?? w Nebrowie i Grabowie,
a w 1754 roku uruchomiony zosta? prom w Korzeniewie.
W trakcie wojny siedmioletniej (1756-1763) rejon Kwidzyna zosta? opanowany przez wojska rosyjskie pod dowództwem genera?a Wilhelma Fermora. W latach 1758-1762 za?o?y? on w mieście swoją kwater? i nakaza? wybudowa? rezydencj?.
Prabuty i
Kwidzyn by?y miejscem stacjonowania garnizonu wojsk pruskich. Po wojnie
siedmioletniej zwi?kszono iloś? wojska w Kwidzynie lokując jednocześnie w Prabutach sztab dywizji.
W 1772 roku Kwidzyn awansowa? z prowincjonalnego miasta na siedzib? rejencji. Rejencja kwidzy?ska obejmowa?a teren si?gający od Wa?cza na
zachodzie do Susza na wschodzie, po Toru? na po?udniu i Gda?sk na pó?nocy. Nap?yw urz?dników i szybki wzrost ludności w mieście spowodowa?, ?e Kwidzyn sta? si? miastem bardzo drogim. Nadal jednak garnizon i g?ówne si?y wojskowe znajdowa?y si? w Prabutach.
W latach
1807-1812 Kwidzyn i okolice nie unikn??y pobytu wojsk francuskich dowodzonych przez Napoleona Bonaparte. Wysokie kontrybucje, budowa mostu pontonowego mi?dzy Grabowem a Korzeniewem w 1807 roku, przemarsz wojsk francuskich w 1812 roku na d?ugo pozosta?o w pami?ci zubo?a?ych mieszka?ców.
Od po?owy
XIX wieku daje si? zauwa?y? powolne o?ywienie gospodarcze, powstają
linie kolejowe i drogi. W 1883 roku uruchomiono lini? kolejową Malbork- Kwidzyn -Grudziądz, a w 1909 roku wybudowano kolejowy most na Wiśle w okolicach Grabowa i uruchomiono lini? do Sm?towa.
W początku
XX wieku powstają Banki Ludowe w Tychnowach i Kwidzynie. 11 lipca
1920 roku odby? si? na terenie Dolnego Powiśla plebiscyt mający zadecydowa? o przy?ączeniu regionu do Polski. Wyniki plebiscytu nie by?y pomyślne dla Polaków mieszkających w rejencji kwidzy?skiej.
Tylko w okolicach Janowa, Tychnów, Dubiela i Straszewa wyniki by?y korzystne dla Polski. Decyzją Komisji Mi?dzysojuszniczej: Janowo, Ma?e Pó?ko, Lignowy, Bursztych i Kramrowo przy?ączono do Polski. Polska otrzyma?a równie? port w Korzeniewie, przyczó?ek mostowy w Opaleniu i dworzec kolejowy w Gardei. W czasie plebiscytu du?ą rol? odegra?a “Gazeta Polska" dla powiatów nadwiśla?skich powstająca w kwidzy?skiej drukarni Kantorów. Po przegranym plebiscycie Polacy utworzyli Związek Polaków w Prusach Wschodnich, przemianowany na Związek Polaków w Niemczech. W Kwidzynie dzia?a? Konsulat Polski. Na terenie powiatu by?o kilka miejsc kultywowania polskości - najbardziej znanym
by? dworek Kowalskich w Górkach. W 1937 roku otwarto Gimnazjum Polskie w Kwidzynie, którego dyrektorem by? W?adys?aw G?bik.
W czasie drugiej wojny światowej Kwidzyn nie by? obj?ty dzia?aniami wojennymi, chocia? linia frontu przebiega?a kilkanaście kilometrów
od miasta. Zniszczeniu uleg?y Prabuty, a Kwidzynie ulokowano szpitale polowe. Mia?o to wp?yw na pó?niejsze losy miasta: w roku 1945 Rosjanie spalili ratusz i starówk?.
Ju? w pierwszej po?owie 1945 roku do miasta przybywa?y pierwsze grupy emigrantów. Polskie w?adze zacz??y zabiega? o uruchomienie zak?adów
przemys?owych i rzemieślniczych oraz urz?dów i instytucji publicznych. Rozpoczą? prac? szpital oraz pierwsze szko?y. Przez d?ugi
czas Kwidzyn uchodzi? za miasto szkó? i m?odzie?y, zaś gospodarka powiatu mia?a charakter rolniczy. Brak du?ego przemys?u powodowa? powolny wzrost liczby mieszka?ców a miasto nale?a?o do cichych i spokojnych. Dopiero budowa Zak?adów Celulozowo-Papierniczych (dzisiejsze International Papier Kwidzyn), a w latach dziewi??dziesiątych innych zak?adów spowodowa?o szybki rozwój miasta i okolicy.
|
Pomorskie
