Powiat Sztumski Powierzchnia: 730,85 km² Mieszkanców: 41 992
Województwo: Pomorskie
Miasto powiatowe: Sztum Tablica rejestracyjna: GSZ
Miasta: Sztum, Dzierzgo?
Gminy: Sztum, Dzierzgo?, Miko?ajki Pomorskie, Stary Dzierzgo?, Stary Targ
W średniowieczu Ziemi? Sztumską zamieszkiwa?o pruskie plemi? Pomezanów, jak równie? S?owianie i od XIII wieku koloniści niemieccy, jacy przybyli z Zakonem Krzy?ackim. G?ówne grody pruskie znajdowa?y si? w Sztumie i Starym Dzierzgoniu. Misj? chrystianizacyjną wśród Prusów podją? biskup Chrystian, mający swoją siedzib? w Zantyrze. Jego dzia?alnoś? misyjną przerwa? Zakon, podbijając ziemi? Pomezanów w latach 1233-1236. Przeciwko ich panowaniu Prusowie z pomocą ksi?cia Świ?tope?ka wzniecili powstanie, które zako?czy?o si? podpisaniem ugody w Dzierzgoniu 7 lutego 1249. W?aściwa kolonizacja niemiecka zapoczątkowana zosta?a dopiero oko?o roku 1280. Wtedy te? zacz??a si? równie? i polska. Ziemia Sztumska wesz?a w sk?ad komturstwa malborskiego po zlikwidowaniu komturii zantyrskiej.
W XIV wieku utworzono wójtostwo sztumskie, odr?bnym obszarem by?o leśnictwo Benowo podlegające bezpośrednio w?adzom malborskim. Zakon panowa? a? do zako?czenia wojny trzynastoletniej i podpisania pokoju toru?skiego w 1466. Wójtostwo sztumskie i ziemia dzierzgo?ska wesz?y w sk?ad województwa malborskiego b?dącego cz?ścią Prus Królewskich pod panowaniem polskim a? do 1772. Od 1468 istnieje starostwo sztumskie niegrodowe, starostwo dzierzgo?skie grodowe mające uprawnienia sądownicze, oraz straszewskie niegrodowe.
Do pierwszego rozbioru w sztumskim by?o 23 starostów, w dzierzgo?skim 30, straszewskim 23. Starostwo dzierzgo?skie posiadali zwyczajowo wojewodowie malborscy, którzy w tym mieście mieszkali. Sztum w XVI-XVIII wieku by? miejscem obrad sejmików szlacheckich województwa malborskiego, poniewa? szlachta nie chcia?a obradowa? u boku wojewody. W XVII wieku na ziemi sztumskiej toczy?y si? wojny ze Szwedami. Wa?niejsze bitwy stoczono pod Dzierzgoniem 26 III 1627, Trzcianem-Straszewem-Pu?kowicami 25 VI 1629, zawarto rozejmy w Starym Targu 26 IX 1629 i Sztumskiej Wsi 12 IX 1635 . Podczas „Potopu” na ziemi sztumskiej przebywa?y odzia?y polskie pod dowództwem Stefana Czarnieckiego wśród których znajdowa? si? pó?niejszy król Jan III Sobieski.
Za panowania ostatniego króla Stanis?awa Augusta Poniatowskiego w Sztumie organizowa? konfederacj? barską wśród szlachty województwa malborskiego pó?niejszy autor hymnu Józef Wybicki. Od 1772 Ziemia Sztumska znalaz?a si? pod panowaniem pruskim. Szlachta sk?ada?a przysi?g? wierności królowi pruskiemu w Malborku na zamku. W Sztumie na miejscu wcześniejszego ratusza zbudowano kośció? ewangelicki. Jego budowa trwa?a dwa lata i zako?czy?a si? w 1818, gdy równocześnie ustanowiono powiat sztumski. Pierwszym starostą landratem zosta? Ksawery ?yskowski ostatnim jaki zako?czy? swoje urz?dowanie 24 I 1945 by? Artur Franz. Powiat sztumski by? terenem typowo rolniczym, hodowlanym, pewną rol? odgrywa?a gospodarka leśna. Od 1819 w sztumskim zamku znajduje si? siedziba sądu. Budowa nowego gmachu urz?du powiatowego rozpocz??a si? w 1836. Budynek z pewnymi przeróbkami b?dzie istnia? a? do momentu spalenia w 1945. Na lata 1831-1832 przypada? pobyt powsta?ców listopadowych w powiecie sztumskim, niektórzy osiedlili si? na sta?e, potomkowie powsta?ców ?yją do dnia dzisiejszego. Na lata 1861-1863 przypada?y manifestacje patriotyczne sprzyjające ruchowi polskiemu. Od 1860 rozpocz??a dzia?alnoś? w Sztumie powiatowa kasa oszcz?dnościowa Reiffeisena. O?ywienie gospodarcze nastąpi?o gdy wybudowano lini? kolejową Malbork-Toru? w 1883-1884 i oddano do u?ytku szpital miejski i powiatowy.
Od drugiej po?owy XIX wieku j?zykiem urz?dowym b?dzie tylko j?zyk niemiecki. Prac? organiczną na niwie gospodarczej podj?li polscy dzia?acze ju? w 1867 zak?adając w Starym Targu Bank Ludowy a w 1868 w Pierzchowicach. W tej ostatniej za?o?ono jeszcze jeden w 1891. Na 1910 przypadnie za?o?enie Banku w Sztumie. Zak?adano równie? Kó?ka rolnicze. Podtrzymywaniem świadomości polskiej wśród ludu wiejskiego zajmowa?y si? rodzina arystokratyczna Sierakowskich z Waplewa i rodzina ziemia?ska Donimirskich licznie rozga??ziona w powiecie sztumskim. W okresie mi?dzywojennym powiat pozosta? nadal w r?kach pa?stwa niemieckiego, chocia? b?dą mog?y dzia?a? polskie organizacje jak: Związek Polaków w Niemczech, Polsko Katolickie Towarzystwo Szkolne, Towarzystwo M?odzie?y, Bank Ludowy w Sztumie.
Przymusową ewakuacj? powiatu przed zbli?ającym si? frontem podją? 21-22 stycznia 1945 ostatni starosta landrat Artur Franz. 24 stycznia niemieckie w?adze opuści?y miasto i powiat. Przez najbli?sze pó? roku w?adza wojskowa i administracyjna spoczywa? b?dzie w r?kach Rosjan. Dopiero pierwszym pe?nomocnikiem Rządu Polskiego zostanie 18 kwietnia Kazimierz Szprenge, ale po dwóch dniach zrezygnuje i obowiązki obejmie Romuald Marmurowicz. Do 7 lipca 1945 powiat wchodzi? w sk?ad Okr?gu Mazurskiego, nast?pnie do województwa gda?skiego. Wojskowe w?adze radzieckie w Malborku w?adz? cywilną w r?ce polskie nad powiatem sztumskim przekaza?y 3 czerwca 1945. W sk?ad powiatu wesz?o 8 gmin wiejskich i 2 miejskie. Powierzchnia powiatu wynosi?a 638 kilometrów kwadratowych i zamieszkiwa?o początkowo 10380 mieszka?ców z tym, ?e systematycznie zwi?ksza?a si? liczba ludności. Na prze?omie 1945/1946 na terenie powiatu przebywa? oddzia? Zygmunta Szendzielarza „?upaszki” , który dokona? udanych akcji na placówki MO i posterunki wojsk radzieckich w Starym Targu, Miko?ajkach Pomorskich, Dzierzgoniu, Sztumie rekwirując bro?, mundury, pieniądze znajdujące si? w urz?dach gminnych pozostawiając zawsze pokwitowanie aby pracownicy urz?dów nie mieli k?opotów. Dosz?o te? do potyczki z oddzia?ami milicji pod Tulicami, gdzie byli zabici i ranni po obu stronach. Powiat sztumski b?dzie istnia? do 1 VI 1975, kiedy to wprowadzono nowy podzia? administracyjny kraju poprzez likwidacj? powiatów, istnie? b?dą tylko gminy. Ziemia Sztumska znalaz?a si? w nowym województwie elbląskim.
Gdy pojawi?a si? ponownie mo?liwoś? utworzenia na mapach administracyjnych kolejnego szczebla administracji samorządowej w 1993 podj?to kroki w celu utworzenia powiatu. W 1999r. powsta? Spo?eczny Komitet Obrony Powiatu Sztumskiego zawiązany przez mieszka?ców pi?ciu gmin, które w ramach Komitetu prze blisko 3 lata walczy?y o utworzenie powiatu sztumskiego. Starania o utworzenie powiatu sztumskiego zosta?y uwie?czone sukcesem - z dniem 1 stycznia 2002r. na mapie administracyjnej kraju ponownie znalaz? si? powiat sztumski jako 20 powiat w województwie pomorskim.
|
Pomorskie
