Miasto Bartoszyce                                                                
Powierzchnia: 11 km²
Mieszkancow: 25 716
Strefa numeracyjna: (+48) 89
Kod pocztowy: 11-200
Tablice rejestracyjne: NBA

   
                                

Miasto za?o?one w 1326 r. w dolinie ?yny początek wzi??o od drewnianej warowni wzniesionej w 1240 r., w miejscu staropruskiego grodziska w krainie Barcji. "Barte" w j?zyku staroniemieckim i staropolskie s?owo "barta" - oznacza topór. Najprawdopodobniej to zdecydowa?o, ?e w?aśnie topór by? elementem ró?nych wersji herbu miasta. Wspó?czesny herb i flaga w czarno-bia?ych barwach bezpośrednio nawiązują do symboliki heraldyczno-weksylologicznej średniowiecznych Bartoszyc.

Do 1230 roku, na ziemiach wokó? dzisiejszych Bartoszyc, mieszkali Prusowie i w?adali nimi. Próby nawracania Prusów na chrześcija?stwo (Św. Wojciech - 997 r., Św. Brunon - 1009 r.) nie powiod?y si? i dopiero Konrad Mazowiecki, w 1230 roku dokona? tego, sprowadzając na pruskie pogranicze Niemiecki Zakon Szpitalny im. Najświ?tszej Marii Panny, który zobowiąza? si? zwalcza? niewiernych i krzewi? wiar? chrześcija?ską. Zakon ten przeszed? do historii pod mianem Krzy?aków.

Historia miasta Bartoszyce, jako jednostki administracyjnej, ściśle wią?e si? z bytnością Zakonu na tych ziemiach. Pierwotny akt elekcyjny, nadany przez Komtura Ba?gii Ditricha von Altenburga, lokalizowa? miasto, na lewym brzegu ?yny, w pobli?u zamku krzy?ackiego.

Mi?dzy pierwszą a drugą lokacją miasta, up?yn??o zaledwie 6 lat, bowiem ju? 17 lutego 1332 r. Wielki Mistrz Luder z Brunszwiku, nada? miano osadzie na prawym brzegu, nazw? Bartenstein (kamie?, ska?a, w przenośni gród warowny w Barcji) skazując w ten sposób na zapomnienie pierwotną nazw? osady, po?o?onej na lewym brzegu ?yny, która brzmia?a malowniczo "Rosenthal" (Dolina Ró?). Nazwa Rosenthal zosta?a zapomniana, mimo, ?e funkcjonowa?a ju? od roku 1240, kiedy to zosta? zbudowany na miejscu staropruskiego grodziska zamek krzy?acki.

Za?o?ycielami miasta byli prawdopodobnie osadnicy, pochodzący z Hesji lub z Brandenburgii, ale w ciągu wieków, Zakon osadza? równie? ludnoś?, pochodzącą z Mazowsza, która swoim osadom nadawa?a polskie nazwy: Borki, Czyprki, Korytki, Polski Dwór (Polno), itp. Spolszczona te? zosta?a niemiecka nazwa Bartenstein.          

W Średniowieczu i w okresie Reformacji funkcjonowa?y nazwy Bartoszyce i Barsztyn, by ostatecznie w naszych czasach pozosta? przy nazwie Bartoszyce.

Miasto, u swego zarania, by?o otoczone, tak jak wszystkie średniowieczne miasta, murami, lecz nie by?o ono w swym wn?trzu zbyt pojemne i wkrótce, wokó? murów, powsta?y przedmieścia, nara?one na plądrowanie i zniszczenia. Po bitwie grunwaldzkiej, w 1411 r. dla wi?kszego bezpiecze?stwa, podwy?szono mury, za którymi mogli si? chowa?, w razie niebezpiecze?stwa mieszka?cy przedmurza.

Ludnoś? miasta i okolic nie mog?a si? pogodzi? z rygorami narzuconymi przez Zakon.  

Z tego powodu, w 1440 r. Bartoszyce przystąpi?y do Związku Pruskiego,         z którego wycofa?y si? po sześciu latach.

Rada Miejska podzieli?a si? na zwolenników Zakonu i Polski, potem ostatecznie zwyci??yli zwolennicy przy?ączenia do Królestwa Polskiego. Dą?enia do ?ączności z Polską, zosta?y op?acone krwią, gdy? w lutym 1454 r. dosz?o do zburzenia zamku i powstania oraz początku wojny trzynastoletniej prowadzonej przez Kazimierza Jagiello?czyka z Zakonem, a zako?czonej dopiero pokojem toru?skim w 1466 r. Wojna trzynastoletnia, na dobre odci??a miasto od ?ączności z Polską. 30 listopada 1460 roku, po d?ugotrwa?ych i ci??kich walkach, miasto skapitulowa?o i podda?o si? Zakonowi.

Zburzonego zamku nigdy nie odbudowano w pierwotnej postaci i wiele wieków potem trwa? on, jako ruina, b?dąca w?asnością ksią?ąt pruskich. Mimo podpisania kapitulacji, Bartoszyce szybko nie d?wign??y si? ze zniszcze?. Panowa? g?ód i choroby. Po zawarciu pokoju, walki z Zakonem zako?czy?y si?, jednak napi?cie utrzymywa?o si? nadal i w 1519 roku znów dosz?o do wojny, którą zaprzestano w 1521 roku.

W okresie Reformacji wybuch?y bunty ch?opskie, które obj??y obszar mi?dzy Bartoszycami i S?popolem. Kres tym walkom po?o?y? dopiero Ho?d Pruski w 1525 roku.

Przy?ączenie do Polski (jako lenno), dobrze wp?yn??o na rozwój miasta i okolic. O?ywi? si? handel zbo?em, futrami, drewnem, chmielem, bursztynem. Z?otym wiekiem w historii Bartoszyc by? wiek XVI, jak równie? XVII. Miasto zaznaczy?o rozwój we wszystkich dziedzinach ?ycia gospodarczego i spo?ecznego. Zyska?o miano drugiego miasta po Królewcu w Prusach Ksią??cych. Za?o?ona w 1337 roku szko?a sta?a na takim poziomie, ?e uko?czenie jej dawa?o prawo wst?pu na wy?sze uczelnie, co zaowocowa?o tym, ?e pobliska, królewiecka Albertina mia?a wielu bartoszyczan jako swoich absolwentów, którzy osiągali niekiedy szczyty kariery naukowej. Takim przyk?adem mo?e by? Krzysztof Hartkoch (1644-1687), autor dzie?: "Respublika Polonica", "Alt und Neus Preussen", "Preussischen Kirchenhistoria", które stanowią niewyczerpane ?ród?o wiedzy o historii Prus XIII-XVI wieku.

W 1432 roku liczba mieszka?ców wynosi?a 1500, w sto lat pó?niej jest ju? 4000, z tego do szko?y zapisanych by?o 200 uczniów.

Świadectwem znaczenia miasta niech b?dzie fakt, ?e w 1661 r. w Bartoszycach obradowa? Sejm Pruski.

Mimo tak du?ego rozwoju gospodarczego, ludnoś? trapi?y zarazy i epidemie, nie obce ca?ej ówczesnej Europie. Bartoszyce nale?a?y do miast, które wybudowa?y sobie uj?cia czystej wody, bowiem ju? w XIV wieku za?o?ono wydajny system wodociągowy. Cztery studnie miejskie zasilano poprzez d?bowe rurociągi, które dostarcza?y wod? na tzw. M?yn Górny, po?o?ony za Bramą M?y?ską. Dzi?ki temu, wielkie zarazy wyrządza?y miastu mniejsze szkody ni? gdzie indziej, gdy? np. w latach 1708-1710, na skutek d?umy wymar?a jedna trzecia ca?ej ludności Prus Ksią??cych, to w Bartoszycach śmiertelnoś? okaza?a si? tylko troch? wy?sza od przeci?tnej z lat poprzedzających epidemi?, podczas gdy np. w nieodleg?ym S?popolu, w ciągu dwóch lat, wymar?a po?owa mieszka?ców. Bartoszyce mia?y szcz?ście do świetnych lekarzy, nie licząc tzw. cyrulików. W okresie rozkwitu gospodarczego, w mieście funkcjonowa?y dwie apteki oraz pracowa?o dwóch lekarzy. W drugiej po?owie XVII wieku, jako lekarz, zas?yną? Jan Gottsched (1668-1704), który po studiach w Holandii, W?oszech i Niemczech osiad? w roku 1691 w Bartoszycach i tu prowadzi? praktyk? lekarską opartą o zio?olecznictwo. W 1694 roku Jan Gottsched zosta? powo?any na katedr? Uniwersytetu Królewieckiego, a potem zosta? cz?onkiem Akademii Nauk w Berlinie.

Natomiast w XVIII wieku znanym medykiem by? Bernard Perkhun, bartoszyczanin, który po karierze naukowej na Uniwersytecie w Halle, wróci? do Bartoszyc i tu ordynowa?, a? do swej śmierci w 1768 r. Zmierzch pot?gi Rzeczypospolitej XVIII wieku odbi? si? bardzo niekorzystnie na sytuacji gospodarczej Bartoszyc. Dla Królestwa Pruskiego, dawne Prusy Ksią??ce, by?y peryferyjną dzielnicą, ?ród?em podatków i ?o?nierzy. Wojny napoleo?skie pog??bi?y niekorzystne zjawiska, przynosząc g?ód i zaraz?. Substancja miejska nie konserwowana popada?a w ruin?. Burza zniszczy?a ratusz miejski, po?ar spowodowa? unicestwienie zabudowy miasta w rejonie ulic Szewców i Kowali a? do Bramy Lidzbarskiej, co wyd?u?y?o rynek, wykszta?cając z niego wyd?u?ony prostokąt (1850r.). Z wielką szkodą dla architektury miasta sta?o si? obrócenie w ruin? Bramy Królewieckiej i M?y?skiej oraz kościo?ów św. Katarzyny i św. Jerzego. Na prze?omie XIX i XX wieku, miasto otrzyma?o wodociągi i gazowni?, dzi?ki temu w 1902 roku, siedzib? powiatu przeniesiono z Fryndlandu do Bartoszyc. Siedzibą powiatu sta? si? nowy gmach, zbudowany na ruinach dawnego zamku krzy?ackiego. W 1865 roku, dzi?ki Zakonowi Joanitów, zbudowano nowoczesny szpital, na prze?omie XIX i XX wieku szpital przej??y w?adze miejskie, a w 1929 roku obiekt rozbudowano i unowocześniono.

W niedziele i świ?ta, ?ycie towarzyskie skupia?o si? w Parku Elizabeth, u podnó?a Staros?awa (Góra Zamkowa), gdzie znajdowa?y si? obiekty sportowe, stawek w kszta?cie serca oraz ciąg spacerowy wzd?u? ?yny, obok stadionu sportowego, prowadzący a? do mostku na ?ynie, który znajdowa? si? na wysokości lasu miejskiego. W lesie funkcjonowa?a leśna kawiarnia, gdzie mo?na by?o uczestniczy? w festynie lub odpoczą? po m?czącym, d?ugotrwa?ym spacerze. Te pi?kne spacerowe trakty ju? nie istnieją i pozostają tylko we wspomnieniach dawnych mieszka?ców.

Bartoszyce w 1933 roku liczy?o 8717 mieszka?ców, natomiast w roku 1939 liczy?o 11268, a wraz z wojskiem 12912. Obecnie liczba mieszka?ców wynosi ok. 29 tys.

ŹRÓD?O :
Celina Wiszniewska, Dzieje Bartoszyc (w:) 50 lat Liceum Ogólnokszta?cącego im. Stefana ?eromskiego w Bartoszycach, str.7-9, Bartoszyce 1997