I?awa zosta?a za?o?ona w 1305 r. (na prawie che?mi?skim) przez komtura krzy?ackiego Siegharda von Schwartzburga. Miasto powsta?o w miejscu staropruskiej osady. Przywilej lokacyjny potwierdzono w 1317r. i nadano miastu kolejne przywileje. Uzupe?nienie przywilejów nastąpi?o 10 IV 1333r.,uzupe?nienia dokona? komtur dzie?go?ski Günther von Schwarzburg. Wydanie w 1338kolejnych przywilejów zako?czy?o proces budowy miasta. Rozwój I?awy zahamowa?a zaraza, która w latach 1362-1363 zdziesiątkowa?a mieszka?ców. M?ode miasto ponownie musia?o zmobilizowa? si?y by mimo przeszkód nadal si? rozwija?. W początkowej fazie wojny trzynastoletniej (1454-1466) I?awa opowiedzia?a si? po stronie Związku Pruskiego, do którego wstąpi?a wraz z Ostródą, sytuacja- zdobycie Ostródy przez Krzy?aków i kl?ska wojsk pod Chojnicami, zmusi?a jednak I?awian do zmiany stanowiska. Miasto stan??o po stronie Krzy?ackiej. Postanowienia Pokoju Toru?skiego zostawi?y I?aw? (jako lenno polskie) przy Zakonie. Na krótko pod panowanie polskie miasto przesz?o w 1I 1520 r, jednak ju? 30 IX 1520 na skutek zdrady mieszczan, opowiadających si? po stronie Zakonu, I?aw? zdoby?y wojska Krzy?ackie. Ostateczna kl?ska Zakonu Krzy?ackiego i sekularyzacja jego dóbr sprawi?y, ?e I?awa stanowiąc świeckie Ksi?stwo Pruskie, sta?a si? lennem Polski (1525). Liczne w XVI w. wojny szcz?śliwie omija?y I?aw?, która w tym okresie liczy?a ok. 400 mieszka?ców (liczba ludności polskiej si?ga?a 10%). Od po?owy XVII w. zacz??y si? dla I?awy trudne czasy. Miasto wiod?o spór ze starostami (Kreytzenami) i by?o trawione po?arami, które w znacznej cz?ści zniszczy?y miasto. W ko?cu XVII w. I?aw? dotkną? najgorszy ze wszystkich po?arów, w p?omieniach stan??o ca?e miasto. Konsekwencje kl?ski by?y tak ogromne, ?e konieczna by?a pomoc w?adz pa?stwa. Odbudowa I?awy by?a powolna - wojny i zarazy jej nie sprzyja?y. Wiek XVIII to dla I?awy czas rozwoju. Do miasta, le?ącego przy szlaku handlowym wiodącym z Gda?ska do Warszawy, do Grudziądza i Malborka nap?ywali osadnicy, co z pewnością sprzyja?o rozwojowi. W 1772 r. I?aw? zamieszkiwa?o 924 osób a dziesi?? lat pó?niej ju? 1045. Na wiek XIX przypada dalszy rozwój miasta, powstaje stra? miejska (1848), garnizon wojskowy (1850),szko?a katolicka (1859), do u?ytku oddana zostaje i?awska odnoga Kana?u Ostródzko-Elbląskiego (1860), powstaje droga ?ącząca I?aw? z Prabutami i Suszem(1863), dwa lata pó?niej oddana do u?ytku zostaje droga z I?awy do Lubawy. 1 XII1872 otwarto lini? kolejową Toru?-I?awa-Ostróda-Wystru?. W wiek XX I?awa wkraczanie tylko z rozbudowaną linią kolejową ( w 1882 powsta?o po?ączenie kolejowe z Brodnicą) , ale tak?e z siecią gazowniczą, zapoczątkowaną budową wodociągów, 351zak?adami przemys?owymi (w tym 2 tartaki, 2 browary, fabryka maszyn, fabryka papy, wytwórnia myd?a i inne), 55 szynkami i gospodami oraz licznymi placówkami handlowymi. Początek XX wieku to dalszy rozwój miasta. W latach1900-1904 stopniowo uruchamiano wodociągi i kanalizacj?, rozbudowano gazowni? miejską i lini? kolejową-I?awa sta?a si? g?ównym w?z?em kolejowym w tym rejonie. W 1910r. I?aw? zamieszkiwa?o 10 086 osób, w tym garnizon liczący 3 000 tys. ?o?nierzy. Zgodnie z postanowieniami traktatu wersalskiego, budującego nowy powojenny ?ad odby? si? na Warmii i Mazurach plebiscyt, którego wyniki przesądzi?y o przynale?ności I?awy do Niemiec. "Za Polską" opowiedzia?o si? 235 osób, co stanowi?o 5% g?osujących. Lata 1924-1930 to czas prosperity, który miasto potrafi?o doskonale wykorzysta?. W ramach programu dora?nego z 16 XII1927r., Pomocy dla Prus Wschodnich z 7 II 1928r. ,oraz Pomocy dla Wschodu z 31III 1931r. Prusom Wschodnim przyznano milionowe dotacje, z których cz?ś? przypad?a I?awie. W?adze miasta potrafi?y dobrze zainwestowa? otrzymane pieniądze (g?ównie w turystyk? i szkolnictwo). Krach na gie?dzie w Nowym Jorku,który zapoczątkowa? wielki kryzys gospodarczy uaktywni? w Niemczech przeciwników dotychczasowego porządku, najbardziej nieprzejednanym by?a NSDAP, która swoich zwolenników pozyska?a tak?e w I?awie. W przededniu wojny w I?awie mieszka?o 12772 osób, w tym 6028 m??czyzn oraz 1150 m??czyzn w garnizonie. Wybuch wojny, zako?czenie kampanii wrześniowej 1939 r. Oraz dekret Hitlera z 8 XI 1939r. zmieni?y sytuacj? I?awy, która na skutek podzia?u okupowanych przez Niemcy ziem polskich, odzyska?a swoje dawne zaplecze gospodarcze tzn. powiaty lubawski i brodnicki oraz znaczenie jako wa?ny w?ze? kolejowy Wystru?-Berlin-Gda?sk-Warszawa. W związku z tym do I?awy powróci?o wiele urz?dów związanych z obs?ugą kolei. Liczono równie? na przybycie 2 000nowych mieszka?ców, dla których powsta? musia?y mieszkania. W związku z tym g?ównym zadaniem w?adz miasta by?a ich budowa. T? i inne inwestycje wykonano si?ami wi??niów i robotników przymusowych, którzy pracowali nad rozbudową w?z?a kolejowego, dworca towarowego i stacji prze?adunkowej. Wyczerpująca praca i g?ód sprawia?y, ?e gin?li masowo. W nocy z 19 na 20 stycznia 1945r. na dwie doby przed zdobyciem miasta przez Armi? Czerwoną mieszka?com nakazano ewakuacj?. 22 stycznia 1945 po ci??kich walkach I?awa zosta?a zdobyta. Rosjanie systematycznie niszczyli miasto nale?ące do terytorium wrogiego,znienawidzonego przez nich pa?stwa. Efektem tych dzia?a? by?y zniszczenia szacowane na 75%. Ju? w kwietniu 1945 r. pojawili si? w I?awie wys?annicy w?adz polskich z zadaniem zorganizowania administracji, oświaty, ?ycia religijnego i przej?cia mienia poniemieckiego. Począwszy od kwietnia 1945r. do I?awy zacz?li dociera? Polacy. Z czasem zacz?to kierowa? tu repatriantów z Kresów Wschodnich w?ączonych w czasie wojny do Związku Radzieckiego. Szacuje si?, ?e w grudniu1945r. I?awa liczy?a 1138 mieszka?ców. Miasto doś? szybko stawa?o na nogi:zorganizowano Zarząd Miejski (V 1945), powsta? pierwszy polski Urząd Pocztowy(7V 1945), zorganizowano Powiatowy Urząd Ziemski (24V1945), powo?ano burmistrza(1 VI 1945) i starost? powiatowego (13 VII 1945). W nast?pnych latach tworzono zak?ady pracy ( ju? w 1947 funkcjonowa?o w I?awie ponad 40 zak?adów rzemieślniczych ) , otwierano sklepy w (1947 dzia?a?o 10 sklepów). W pa?dzierniku 1945 zorganizowano szko?? powszechną, miesiąc pó?niej zaczą? dzia?a? przej?ty od Rosjan szpital. Wraz z rozwojem miasta ros?a liczba jego mieszka?ców - 1 VI 1946 I?awa liczy?a 2259 mieszka?ców, 31 XII 1947 miasto zamieszkiwa?o 4620 osób, a w IX 5124. Cho? I?awa le?a?a na skraju powiatu to 27lipca 1946r. Powiatowa Rada Narodowa w Suszu uchwali?a przeniesienie siedziby starostwa z Susza do I?awy, o przenosinach zadecydowa?o po?ączenie kolejowe z Olsztynem, Toruniem, Gda?skiem i Warszawą. W 1948r. w ?ycie gospodarcze pa?stwa a tym samym miasta zacz??a wkracza? polityka. W wyniku podj?tej na szczeblu centralnym bitwy o handel rozpocz?to likwidacj? handlowej dzia?alności prywatnej, zast?pując ją handlem spó?dzielczym i pa?stwowym. W I?awie w wyniku dzia?a? podj?tych w ramach bitwy o handel zlikwidowano kilka piekarni i sklepów mi?snych. Wszelaką dzia?alnością handlową zacz??y zajmowa? si? g?ównie spó?dzielnie. Rok 48 przyniós? mieszka?com równie? wydarzenia bardziej radosne np. 1 IX otwarto 11-letnią szko?? ogólnokszta?cącą stopnia podstawowego i licealnego. W lata pi??dziesiąte I?awa wesz?a jako miasto liczące 6289osób. Liczba ludności ciągle ros?a w 1960r. I?aw? zamieszkiwa?o 12029mieszka?ców. Powstawa?y kolejne szko?y, zak?ady przemys?owe i instytucje u?yteczności publicznej. W latach sześ?dziesiątych, kiedy I?awa by?a ju? odbudowana i uporządkowana pod wzgl?dem urbanistycznym rozpocz?to inwestycje,które pozwoli?yby na rozwini?cie szerokiej dzia?alności turystycznej. Zacz?to rozbudowywa? i modernizowa? ju? istniejące obiekty turystyczne oraz tworzy? baz? noclegową i gastronomiczną. Podj?te dzia?ania da?y rezultat- w 1969r. I?awa zdoby?a I miejsce w konkursie na najlepiej przygotowaną miejscowoś? turystyczną w województwie olszty?skim. W latach siedemdziesiątych . Lata siedemdziesiąte to dla I?awy czas inwestycji-budowano osiedla mieszkaniowe, nowe centrum (przy ulicy Sobieskiego), oddano do u?ytku kot?owni? miejską. Prace rozpocz?te w latach siedemdziesiątych kontynuowano w nast?pnym dziesi?cioleciu. Zmiany ustrojowe, do których dosz?o w latach dziewi??dziesiątych wywar?y ogromny wp?yw na ?ycie gospodarcze i kulturalne miasta i jego mieszka?ców.