Miasta: I?awa, Lubawa, Kisielice, Susz, Zalewo

Gminy: I?awa, Lubawa, Kisielice, Susz, Zalewo

Dzieje miast obecnego Powiatu I?awskiego biorą początek na prze?omie XIII i XIV wieku, gdy sprowadzeni tu przez Krzy?aków osadnicy niemieccy zak?adają na terenie Prus Górnych pi?? osad miejskich: w roku 1293 Kisielice, w 1305 roku I?aw? i Zalewo, w 1313 roku Susz i w 1326 roku Lubaw?. Mimo nap?ywu ludności niemieckiej na ziemiach tych w XIV wieku nie brakowa?o jeszcze rdzennych mieszka?ców – Prusów. Z biegiem lat miejscowa ludnoś? zostaje zgermanizowana lub ulega polonizacji.

Nasze ziemie by?y w czasach historycznych przedmiotem zainteresowania Niemców, Polaków, Szwedów i Rosjan. Jako teren pogranicza polsko – niemieckiego n?kane by?y w czasie wielu wojen. W czasie jednej z nich, toczonej mi?dzy Zakonem a Polską w latach 1419 – 1422 Susz na przyk?ad zaj?ty by? przez wojska w s?u?bie króla polskiego W?adys?awa Jagie??y.

Ci??szych zniszcze? tereny dzisiejszego powiatu dozna?y w czasach wojny trzynastoletniej (1454 – 1466), kiedy to miasta i zamki zdobywa?y na zmian? strona Krzy?acka i Polska. Du?o szkód poczyni?y wówczas wojska zaci??ne, ?le op?acane przez Zakon. Zarówno I?awa, Lubawa, jak i Ostróda w czasie wojny wstąpi?y do Związku Pruskiego walczącego z Krzy?akami, ale ich przychylnoś? przenosi?a si? ze strony na stron?. Po podpisaniu traktatu toru?skiego w 1466 roku jedynie Lubawa przechodzi w granice Królestwa Polskiego i pozostaje w jej granicach do pierwszego rozbioru w 1772 roku. Od 1525 roku zmieni?o swój charakter pa?stwo zakonne, sta?o si? ksi?stwem świeckim o nazwie Prusy Ksią??ce. Nast?pne sto lat w regionie panowa? pokój i dopiero wojny polsko – szwedzkie w XVII wieku spowodowa?y zniszczenia, cho? ju? nie tak wielkie. Skutki wojen najbardziej odczu?a miejscowa ludnoś?, na którą spada?y liczne podatki i kontrybucje.

Najwi?kszych spustosze? dokona?y w tych okresach liczne po?ary i epidemie, jak cho?by z roku 1710 w Zalewie, z której ocala?o 7 rodzin. Warto wspomnie?, ?e w czasie pierwszej z wojen ze Szwedami w roku 1628 I?awa zosta?a zaj?ta przez Szwedów, a kwatera g?ówna króla Gustawa Adolfa mieści?a si? w pobliskich Mątykach, zaś w kolejnej w 1657 roku przez okolic? przesz?y wojska koronne Stefana Czarnieckiego udające si? na Gda?sk. Ciekawe wątki historii wią?ą si? z tutejszymi miejscowościami z okresu wojen Napoleo?skich. W roku 1807 podczas wojny francusko – pruskiej w Zalewie kwaterowa?y wojska Jana Henryka Dąbrowskiego, a w Kamie?cu pod Suszem w przerwie swojej kampanii wiosną 1807 roku przebywa? cesarz Napoleon Bonaparte, któremu towarzyszy?a polska hrabina Maria Walewska. Do dziś zachowa?y si? ruiny imponującego niegdyś zespo?u pa?acowego z XVIII wieku.
Wiek XIX to dla tego regionu okres rozwoju przemys?u i rolnictwa na co wp?yw mia?y mi?dzy innymi powstanie drogi wodnej ?ączącej I?aw? z Morzem Ba?tyckim dzi?ki oddanej w 1860 roku odnodze Kana?u Elbląsko – Ostródzkiego. Umo?liwia? on eksport przez I?aw? do portów w Elblągu i Gda?sku produktów rolnych, ceg?y, drewna i innych produktów masowych. Niebagatelne znaczenie mia?o te? krzy?owanie si? w I?awie dróg kolejowych ?ączących Toru? z Olsztynem i Malbork z M?awą.

W okresie mi?dzywojennym w Ogrodzie?cu pod Kisielicami mieszka? po zako?czeniu swojej kariery wojskowej i politycznej feldmarsza?ek i pó?niejszy prezydent Niemiec Paul Hindenburg.

?awice pod I?awą to miejsce urodzenia Emila Augusta Behringa wspó?odkrywcy w 1890 roku surowicy przeciw b?onicy i t??cowi. Jako twórca przemys?owej metody produkcji szczepionek przyczyni? si? do znacznego ograniczenia śmiertelności z powodu tych chorób. W 1901 roku zosta? on pierwszym laureatem Nagrody Nobla z dziedziny medycyny.
Czas II wojny światowej to okres olbrzymich zniszcze?. Zniszczenia zabudowy miast naszego powiatu wynosi?y ok. 70 – 80 %.