Powiat Szczycie?ski Powierzchnia: 1933,1 km² Mieszkanców: 69 511 Województwo: Warminsko-Mazurskie Miasto powiatowe: SzczytnoTablica rejestracyjna: NSZ
Gminy: Szczytno, Pasym, D?wierzuty, Jedwabno, Rozogi, Świ?tajno, Wielbark
Historia cz?sto lubi? si? powtarza?, zatoczy? szeroki krąg i wróci? w to samo miejsce. Postaramy si? t? prawd? naszym Czytelnikom udowodni? na przyk?adzie historii naszego powiatu, który zlikwidowany w 1975 roku powsta? ponownie, 1 stycznia 1999 roku. Prawie dwustuletnią histori? powiatu Szczytno przedstawiamy w tym artykule.
Reformy profeudalne
Jak walec drogowy przetoczy?y si? na początku XIX wieku przez ziemie dawnych Prus Wschodnich wojny napoleo?skie. Spustoszone i ograbione przez przemarsze wielkich armii miasta i wsie przedstawia?y op?akany widok. G?ód, choroby i śmier? zbiera?y obfite ?niwo. Jednak wielka burza dziejowa, która zacz??a si? w dalekim Pary?u zdobyciem Bastylii, mia?a i swoje dobre strony, runą? feudalizm ustrój, który panowa? w Europie ponad tysiąc lat.
Pierwszą jaskó?ką nadchodzących zmian i reform by?o zniesienie przez króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III w 1808 roku podda?stwa i uw?aszczenia ch?opów. Król pruski, najwi?kszy feuda? w królestwie, do którego nale?a?o trzy czwarte ziemi, zgodzi? si? musia? na zniesienie dotychczasowych form w?asności. Ziemia, która dla ch?opa by?a dotychczas dzier?awą, stawa?a si? teraz jego w?asnością. Naturalnie proces uw?aszczenia wymaga? poprzedniej komasacji (scalenia) rozdrobnionych gruntów trwa? jeszcze d?ugie lata, jednak pierwszy krok do nowoczesnej gospodarki zosta? zrobiony.
Szczytno w okr?gu nidzickim
Archaiczna, ustanowiona jeszcze przez pierwszych ksią?ąt i królów pruskich, administracja te? wymaga?a dostosowania jej do nowych czasów. Od Fryderyka Wielkiego, Prusy Wschodnie dzieli?y si? na dwie agendy ministerstwa skarbu litewską z siedzibą w Gubinie i pruską z siedzibą w Królewcu. Obie agendy dzieli?y si? na izby wojenne i zarząd majątków ziemskich, te z kolei sk?ada?y si? z krajowych okr?gów, którym podlega?y urz?dy.
Urz?dy w Szczytnie, Wielbarku, w D?wierzutach i Rozogach nale?a?o do krajowego okr?gu w Nidzicy. Miasta: Szczytno, Pasym, Wielbark, Olsztynek i Nidzica nale?a?y do osobliwego okr?gu miejskiego Nidzica. ?adne z tych miast nie mia?o samorządu, a starosta okr?gu mia? tylko za zadanie sk?ada? raporty podczas królewskich wizytacji. Sk?adający si? z wielkich w?aścicieli ziemskich sejmik okr?gowy zbiera? si? dwa razy w roku dla sprawdzenia bie?ących wydatków, po raz drugi dla zatwierdzenia etapów administracyjnych. Nie wykluczone, ?e król pruski sam nie móg? si? w ko?cu po?apa? w tej zawi?ości urz?dów i administracyjnych ?amig?ówek. Administracja wymaga?a reformy. Pierwszego lutego 1818 roku powsta? powiat Szczytno i Urząd Powiatowy w Szczytnie. Granice powiatu by?y mniej wi?cej zgodne z dzisiejszymi granicami, z tym, ?e tereny dzisiejszej gminy Jedwabno nale?a?y do powiatu nidzickiego.
Nowy porządek
Na rad? powiatową nale?a?o jeszcze poczeka? prawie dziesi?? lat. Dopiero w 1828 roku wysz?y zarządzania królewskie dotyczące samorządu powiatowego powiatowego tym to roku po raz pierwszy zasiedli obok siebie radni miast i wsi powiatu. Szczególne znaczenie dla zarządu powiatem mia?o wprowadzenie 13 grudnia 1872 roku nowego porządku zarządzania powiatem, który dawa? szerokie uprawnienia samorządowi. Powsta? sejmik powiatowy i zarząd powiatu. Miejsce so?tysów so?tysów w sejmiku zaj?li wybierani co 6 lat przedstawiciele wsi. Nie by? to koniec zmian. W 1891 roku wprowadzona dla obszarów wiejskie nowe prawo wyborcze. Po przegranej wojnie i upadku w 1918 roku cesarstwa Niemiec w 1923 roku wprowadzono w sejmiku powiatowym i w zarządzie powiatu zasad? prawa wi?kszości g?osów.
Pierwszym starostą powiatu szczycie?skiego zosta? arystokrata Ritter von Berg, który mia? swoją rodową siedzib? w Borkach Wielkich, W pobli?u Kobalt. Mianowanie swoje na starost? bo by? to starosta mianowany, a nie wybierany zawdzi?cza? on zas?ugom, które odda? królestwu pruskiemu podczas wojen napoleo?skich.
Ostatni starosta
Ostatnim starostą powiatowym w czasie pierwszej wojny światowej i w okresie mi?dzywojennym, do stycznia 1945 roku by? doktor von Poser, cz?owiek o wyjątkowym talencie organizacyjnym, a nawet dyplomatycznym. Jego zas?ugą by?o to, ?e ju? w 1916 roku, a wi?c w czasie wojny, dzi?ki pomocy patronackich miast, Berlina i Wiednia, ruszy?a odbudowa zniszczonego przez wojska rosyjskie Szczytna i wielu zniszczonych wsi szczycie?skiego powiatu.
Talenty organizacyjne starosty okaza?y si? tak?e w latach powojennych, gdy po?o?one na po?udniu powiatu wsie na skutek d?ugotrwa?ych opadów nie mia?y siana dla byd?a i koni. Staraniem starosty znalaz?y si? w Berlinie pieniądze na melioracj? podmok?ych ?ąk i pól w rozlewiskach rzek Wa?puszy, Omulwi, Rozogi i Orzyca. Do roku 1930 osuszono 16 tys. hektarów, a po roku 30 tym jeszcze 11 tys., co w sumie o ponad 1/3 podnios?o powierzchni? uprawnych ?ąk i pól w powiecie, a co za tym rozwój terenów wiejskich.
O ma?y w?os
Dzi?ki dobrosąsiedzkim stosunkom ze starostami nadgranicznymi polskich powiatów Przasnyszu i Ostro??ce, starosta szczycie?ski uzyska? zezwolenie na odprowadzenie wód ze zmeliorowanych terenów do rzek na terenie Polski. Zresztą strona polska odnios?a z tego te? korzyści. Przylegające do granicy polskiej ?ąki te? zosta?y osuszone. Najbiedniejsza po?udniowa cz?ś? powiatu szczycie?skiego wiele na tym skorzysta?a.
Podczas robót melioracyjnych omal nie dosz?o do polsko niemieckiego konfliktu granicznego. Podczas kopania rowu odwadniającego nad rzeką Omulew, wzd?u? granicy, kana? w kilku miejscach przechodzi? przez polskie terytorium. Nie by?o to wielkie naruszenie granicy, chodzi?o o 0,5-1,0m. Gdyby jednak wiadomoś? o tym dotar?a do Berlina lub do Warszawy, grozi? konflikt dyplomatyczny o naruszenie granic. Spraw? za?atwiono wi?c po sąsiedzku polubownie. W miejscu, gdzie przebiega?a poprzednio granica polska, wbito pale, które oznacza?y przebieg granicy.
Pierwszy powojenny
Wojna 1945r. jak nawa?nica przetoczy?a si? przez miasto i powiat szczycie?ski. Jej efektem by?o spalone miasto i opuszczone zniszczone wsie.
Pierwszym powojennym, polskim starostą zosta? w maju 1945 roku rdzenny, ?yjący do dziś w Olsztynie, Mazur Walter Pó?ny. O ?yciu tego cz?owieka mo?na by napisa? ksią?k?. Urodzony w D?bowcu, wsi w gminie Jedwabno, po której dziś śladów nie zosta?o, dzia?acz Związku Polaków w Niemczech w Okr?gu Mazurskim, wspó?pracownik polskiej prasy w Niemczech, ?o?nierz września 1939 roku, konspirator i wi?zie? Pawiaka by? doskona?ym kandydatem na to stanowisko. Gdy 26 maja 1945 roku radziecki komendant miasta, pu?kownik Romanienko, przekazywa? mu w?adz?, nie sądzi?, ?e nowy starosta jest Mazurem, do czego z resztą niebezpiecznie by?o si? przyznawa?.
Mia? przed sobą pierwszy polski starosta trudne zadanie. Miasto i powiat wyludnione i zniszczone, zaopatrzenie i opieka medyczna nie istnia?y, w terenie grasowa?y uzbrojone bandy szabrowników. Pierwszą rzeczą by?o uruchomi? zaopatrzenie, ulokowa? osadników nap?ywających ze zniszczonych nadnarwia?skich terenów i z Wo?ynia, i nie dopuści? do rozgrabienia ocala?ego mienia. Nowy starosta dwoi? si? i troi?, sprowadzi? na terenie powiatu szwedzką i du?ską misj? humanitarną, której lekarze pomagali przy opanowaniu tragicznej sytuacji sanitarnej, grozi? bowiem wybuch epidemii. Do pomocy przy ściąganiu band szabrowników wzywa? starosta, gdy milicja nie radzi?a sobie, kwaterujące w koszarach oddzia?y 52-go pu?ku piechoty, a nawet oddzia?y Armii Radzieckiej. Jakie to by?y czasy, świadczy o tym nast?pujące zdarzenie.
Wróg ludu
Wiosną 1946 roku, przed starostwem zjawi?o si? kilkuset nagich, okrytych tylko kocami ludzi spod Rozóg, których jakaś banda ograbia?a dos?ownie ze wszystkiego. I taki problem musia? starosta powiatowy rozwiąza?. Na szcz?ście istnia?a UNRRA (ameryka?ska organizacja pomocy humanitarnej) i jej dostawy.
?ycie powoli normalizowa?o si?. Cieszy?a si? ka?da uruchomiona piekarnia, ka?dy sklep, ka?dy warsztat pracy, ka?da szko?a. W lutym 1949 roku, po czteroletnim, trudnym, w najgorszym czasie trwającym urz?dowaniu, efektem którego by? zaludniony, t?tniący normalnym ju? ?yciem powiat Walter Pó?ny z?o?y? podanie o dymisj?. W kraju rozpocz??o si? polowanie na czarownice. Urząd Bezpiecze?stwa wsz?dzie szuka? wrogów ludu. Prześladowania nie omin??y i pierwszego starosty, aresztowany, wi?ziony w Olsztynie, pomimo zach?cających propozycji za?atwienia paszportu na wyjazd do Niemiec, Walter Pó?ny nie opuści? rodzinnych Mazur. Po pa?dzierniku 1956 roku wroga ludu zrehabilitowano i wkrótce potem zosta? pos?em na sejm.
Ko?o historii si? zamkn??o
Powiat szczycie?ski zachowa? w zasadzie przedwojenne granice, do?ączono jedynie do niego gmin? Jedwabno. Z czasem starost? powiatowego przemianowano na przewodniczącego powiatowej rady narodowej, a rade powiatową przechrzczono na powiatową rad? narodową. W 1975 roku decyzją I sekretarza PZPR, Edwarda Gierka w miejsce dotychczasowych 17 województw stworzono 49 województw, a powiaty rozwiązano, dając wi?ksze uprawnienia urz?dom gminnym. Dwuszczeblowy podzia? w?adzy gmina województwo w Polsce nie sprawdzi? si?, powsta? pomys? powrotu do starego, sprawdzonego przez wieki w Polsce, a tak?e w sąsiednich krajach, np. w Niemczech, trójszczeblowego podzia?u w?adzy. Decyzją sejmu Rzeczypospolitej, od 1 stycznia 1999 roku przywrócono poprzedni podzia? administracyjny kraju, tym samym powiat Szczytno wróci? na swoje miejsce.
|
Warmińsko-Mazurskie
