Powiat W?oszczowski Powierzchnia: 906,38 km² Mieszkanców: 47 358 Województwo: Świ?tokrzyskie Miasto powiatowe: W?oszczowaTablica rejestracyjna: TLW
Gminy: W?oszczowa, Kluczewsko, Krasocin, Moskorzew, Radków, Secemin
Pisana wzmianka o ziemi w?oszczowskiej pochodzi z „Kroniki" Galla Anonima i mówi o zburzeniu w 1106 roku „pot??nego grodu Gallusa" przez Boles?awa Krzywoustego w czasie walk z bratem Zbigniewem, którego stronnikiem by? Gallus. Od 1369 roku w Kurzelowie funkcjonowa?a szko?a kolegiacka, z której pochodzi grono wybitnych profesorów, rektorów Akademii Krakowskiej z Janem Bro?kiem na czele. Z Rząbca pochodzi Świ?tope?k, profesor Akademii - jeden z pierwszych bibliofilów polskich. To równie? ziemia dwóch s?awnych hetmanów - Stefana Czarnieckiego i Stanis?awa Koniecpolskiego. W Bebelnie są rodowe korzenie ojca dziejopisarstwa narodowego Jana D?ugosza. Celem poznania pozosta?ości dworu obronnego D?ugoszów, prowadzone by?y badania archeologiczne w Bebelnie. Znanymi postaciami wywodzącymi si? z tych ziem są: Jan Chryzostom Pasek - w?aściciel majątku w Rączkach oraz wybitny botanik - Emil Godlewski, który urodzi? si? w Krasocinie.
Powiat w?oszczowski to ziemia walk narodowo-wyzwole?czych: w pobli?u Szczekocin w 1794 roku Tadeusz Kościuszko stoczy? bój z wojskami rosyjsko-pruskimi. Marian Langiewicz pod Ma?ogoszczem w 1863 roku walczy? z wojskami rosyjskimi, a b?ogos?awiony Adam Chmielowski w 1863 roku w bitwie pod Me?chowem zosta? ranny. W czasie II wojny światowej tego terytorium broni? 74 Pu?k AK, oddzia?y BCh, AL, NSZ Brygady Świ?tokrzyskiej.
ZABYTKI POWIATU W?OSZCZOWSKIEGO
Badania archeologiczne na terenie powiatu dowodzą bardzo odleg?ych początków osadnictwa ludzkiego. Szczególnie intensywne by?o ono w dobie tzw. kultury ?u?yckiej, czego dowodem są licznie odkrywane ślady osad i cmentarzysk cia?opalnych. Najstarsze ślady w okolicach Koz?owa datowane są na wczesny mezolit. Natomiast najstarsze zachowane zabytki budownictwa mają rodowód średniowieczny. W pierwszej kolejności nale?y wymieni? tu pozosta?ości grodziska we W?oszczowie. Ma ono form? znacznych rozmiarów kopca ziemnego, usytuowanego wśród ?ąk, na po?udnie od miasta. Dawniej by?y tu mokrad?a i w?aśnie na nich prawdopodobnie w XIII wieku zbudowano grodzisko z wie?ą mieszkalno-obronną na wierzcho?ku. Obecnie znajduje si? na nim pó?nobarokowa kamienna figura św. Jana Nepomucena z 2 po?. XVIII w. Podobny charakter, cho? nieco mniejsze rozmiary posiada gródek w Bebelnie. Reprezentuje on typ tzw. grodzisk ostros?upowych. W wyniku prowadzonych tu bada? stwierdzono dwa okresy osadnictwa przypadające na XIII i XV-XVI wiek.
Kolejne, średniowieczne zabytki to gotyckie kościo?y w Kurzelowie, Moskorzewie i Seceminie. Najcenniejszym z nich mo?e si? poszczyci? Kurzelów, dawne miasto lokowane w 1285 r., ośrodek dóbr arcybiskupich. Pokolegiacki kośció? p.w. Wniebowzi?cia NMP zosta? wzniesiony ok. roku 1360 z fundacji abpa Jaros?awa Bogorii Skotnickiego. Ciekawym rozwiązaniem architektonicznym budowli jest wsparcie sklepienia na jednym filarze. Na uwag? zas?ugują równie?: cz?ściowo zachowana kamienna dekoracja otworów okiennych i drzwiowych oraz sklepienia, a tak?e marmurowy nagrobek Marianny z Pienią?ków Baranowskiej i spi?owa chrzcielnica z 1414 r. Z tego samego okresu pochodzi kośció? p.w. św. Ma?gorzaty w Moskorzewie wzniesiony ok. 1380 r. staraniem Klemensa z Moskorzewa, podkanclerzego koronnego. Jest to ceglana budowla z okaza?ą wie?ą nad kruchtą. Godne odnotowania są zachowane ?elazne drzwi do wie?y z gotyckim napisem i datą 1380. Kośció? p.w. śś. Katarzyny i Jana Ewangelisty w Seceminie zosta? wzniesiony w 1402 r. z fundacji Piotra Szafra?ca, a nast?pnie w latach 50-tych XVI w. rozbudowany i zamieniony przez Stanis?awa Szafra?ca na zbór. Obecnie bry?a kościo?a prezentuje styl gotycki z barokowym szczytem fasady. Na ścianach zachowa?o si? kilka ciekawych epitafiów renesansowych z 1601 r. autorstwa m.in. Grzegorza Brocha. W tej grupie nale?y te? wymieni? pierwotnie gotycki kośció? p.w. św. Jakuba w Stanowiskach, który po przebudowie w XVII w. nabra? charakteru barokowego. Bardzo ciekawe tabernakulum w o?tarzu g?ównym tego kościo?a przedstawia rze?bioną scen? Ostatniej Wieczerzy.
Po?owa XVI i wiek XVII to okres o?ywionego ruchu reformacyjnego na terenach obecnego powiatu. Szereg kościo?ów zamieniono wówczas na zbory, a pó?niej rekatolicyzowano. Epizody takie mia?y kościo?y w Moskorzewie i Seceminie oraz szereg niezachowanych do dziś kościo?ów drewnianych. Z tych czasów pochodzą równie?: zbór aria?ski w Ludyni z po?. XVI w., zamieniony pó?niej na spichlerz dworski, ruiny zboru w ?apczynej Woli z początku XVII w., tzw. murowaniec w Moskorzewie z XVI w. wg tradycji mieszczący szko?? aria?ską oraz gotyckie ruiny w Gruszczynie z 2 po?. XVI w. identyfikowane jako zbór aria?ski, albo jako kośció? klasztorny p.w. św. Micha?a.
Kolejną grup? zabytków sakralnych stanowią kościo?y barokowe b?dące najcz?ściej fundacjami rodów szlacheckich – ówczesnych w?aścicieli miast czy wiosek, w których je wznoszono. Wczesnobarokowy kośció? p.w. Wniebowzi?cia NMP i św. Floriana w Czarncy zosta? wybudowany w latach 1640-1659 staraniem Stefana Czarnieckiego i sta? si? pó?niej jego mauzoleum. Szczątki hetmana w 1937 r. prze?o?ono z krypty do okaza?ego sarkofagu d?uta Zofii Trzci?skiej-Kami?skiej umieszczonego w prezbiterium kościo?a. W bocznej kaplicy zgromadzono pamiątki po Czarnieckim, m.in.: niewielki XVI-wieczny obraz Matki Boskiej z o?tarza polowego hetmana, jego konny portret oraz naczynia i szaty liturgiczne jego fundacji. Naprzeciwko świątyni, w miejscu gdzie prawdopodobnie sta? dwór Czarnieckich, w latach 60-tych ub. stulecia za?o?ono park-arboretum, gromadzący szereg ciekawych gatunków drzew i krzewów. Z tego samego okresu pochodzi kośció? p.w. Wniebowzi?cia NMP w Olesznie z jednolitym stylistycznie, barokowym wyposa?eniem wn?trza. Szczególnie warto zwróci? uwag? na ciekawą dekoracj? stiukową oraz obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem przeniesiony w 1680 r. ze zlikwidowanego kościo?a w pobliskim Chotowie. Najokazalsza budowla sakralna w powiecie to kośció? p.w. Wniebowzi?cia NMP we W?oszczowie. Stanowi on sanktuarium maryjne ze s?ynącym ?askami obrazem NMP z 2 po?. XVII w. Świątyni? wznoszono etapami w latach 40-tych i 70-tych XVII wieku. Ma ona charakter barokowy z neobarokową wie?ą zegarową z 2 po?. XIX w. We wn?trzu godne zainteresowania są: nagrobek kolatora świątyni Miko?aja Ma?achowskiego, zm. 1787 oraz XVII-wieczny obraz św. Jana Kantego. Pó?nobarokowy charakter posiada równie? kośció? p.w. św. Wawrzy?ca w Kluczewsku z ko?ca XVIII w.
Ciekawą architektur? posiadają kościo?y klasycystyczne: p.w. Wszystkich Świ?tych we W?oszczowie z 1786 r. p.w. Nawiedzenia NMP w Koniecznie wzniesiony w latach 1796-1812 i p.w. św. Tekli w Krasocinie z 1856 r. Wśród murowanych kościo?ów trzeba jeszcze wymieni? neogotycki kośció? p.w. Wniebowzi?cia NMP w Dzierzgowie z 1903 r. z cudownym obrazem Matki Boskiej z Dzieciątkiem z początku XVII w. zdobytym przez Jana Myszkowskiego na Rusi.
Bardzo cennymi zabytkami architektury sakralnej są nielicznie zachowane budowle drewniane: kaplica cmentarna św. Anny w Kurzelowie z 1 po?. XVII w. oraz kościo?y parafialne p.w. Wszystkich Świ?tych w Kossowie z początku XVII w. i p.w. św. Micha?a Archanio?a w Bebelnie z 1745 r. Tym ostatnim towarzyszą równie? wspó?czesne im drewniane dzwonnice. Na ich tle wyró?nia si? mająca obronny charakter drewniana dzwonnica przy kościele parafialnym w Kurzelowie z XVII-XVIII w.
Z kilkunastu istniejących po II wojnie światowej na terenach obecnego powiatu drewnianych dworów szlacheckich do dziś zachowa?y si? trzy. Najciekawszy z nich dwór w Ludyni z ok. po?. XVIII w., malowniczo po?o?ony wśród stawów, „gra?” filmowe dwory w ekranizacjach Syzyfowych prac i Przedwiośnia Stefana ?eromskiego. Pozosta?e dwa znajdują si? w Woli Świdzi?skiej i Moskorzewie. Nieco liczniej zachowa?y si? dwory i pa?ace murowane, najcz?ściej otoczone interesującymi parkami podworskimi. Najcenniejsze z nich są XVIII-wieczne dwory w Olesznie, malowniczo po?o?ony na wyspie otoczonej fosą oraz w Kwilinie. Pó?niejsze, z prze?omu XIX i XX wieku, znajdują si? w Bieganowie, Bichniowie, Radkowie, Moskorzewie, Chlewicach i Nieznanowicach. Ciekawych wra?e? dostarczą równie?: holenderski wiatrak w Krasocinie oraz spichlerz w Kluczewsku zbudowany w stylu romantycznego neogotyku, obydwa z po?. XIX w.
Nierozerwalnie związane z krajobrazem Ziemi W?oszczowskiej są tak?e przydro?ne kapliczki, krzy?e i figury świ?tych. Najcz?ściej spotykane i najciekawsze są rze?by św. Jana Nepomucena – chroniącego przed powodzią i utopieniem (Moskorzew, W?oszczowa, Kolonia Mrowina, Czarnca, Dąbie-Pod?azie, Silpia, Krasocin, Kwilina, Rogienice) oraz św. Floriana – patrona stra?aków (W?oszczowa, Oleszno, Nieznanowice, Krasocin).
|
Świętokrzyskie
