Miasta: Ostrzeszów, Grabów nad Prosną, Mikstat

Gminy: Ostrzeszów, Grabów nad Prosną, Mikstat, Czajków, Doruchów, Kobyla Góra, Kraszewice

W okresie prehistorycznym decydujący wp?yw na rozwój cywilizacyjny regionu mia?y dwa czynniki: zalegające blisko powierzchni ziemi z?o?a rud darniowych, które przyczyni?y si? do powstania wielu ośrodków prymitywnego hutnictwa ?elaza oraz s?ynny szlak bursztynowy prawdopodobnie przebiegający wzd?u? Prosny. Jego oddzia?ywanie potwierdzają stosunkowo liczne znaleziska archeologiczne, zawierające rzymskie monety i wyroby rzemieślnicze, np. skarb znaleziony ok. 1880 r. w Siedlikowie.

W okresie tworzenia si? podstaw pa?stwowości polskiej region ostrzeszowski znalaz? si? zapewne w zasi?gu wp?ywów politycznych śląska. Zasadniczym dowodem, potwierdzającym t? hipotez? by? fakt przynale?ności naszego regionu do utworzonego w 1000r. biskupstwa wroc?awskiego. Ówcześnie jedną z najwa?niejszych osad, a by? mo?e nawet ośrodkiem administracyjnym ziemi ostrzeszowsko - k?pi?skiej, by? Kot?ów. Jak podaje Jan D?ugosz, ju? w 1108r. wojewoda Piotr W?ostowic ufundowa? w Kot?owie kośció?, który zbudowano na wzgórzu, w miejscu dawnej świątyni poga?skiej.

Dopiero jednak na prze?omie XII i XIII wieku zacz??a si? tworzy? trwa?a sie? osadnicza regionu. W okresie tym powsta?a wi?-kszoś? miejscowości istniejących do dnia dzisiejszego, np. Bukownica, Ksią?enice, Doruchów, Tokarzew, Siedlików, Chlewo, Rogaszyce, Zajączki, Godzi?towy, Myślniew, Rojów oraz pierwsza miejscowoś? z prawami miejskimi - Ostrzeszów (przed 1283 r.). Kolejne miasta powsta?y dopiero w XIV i XV wieku: Mikstat (przed 1366 r.), Grabów (1416 r.) i Kobyla Góra (przed 1428 r.). Do roku 1523 liczba miejcowości w ówczesnym powiecie wzros?a do 62. Charakterystycznym elementem średniowiecznego ?ycia gospodarczego Ziemi Ostrzeszowskiej by?y liczne m?yny wodne oraz niewielkie ku?nice (np. w Kraszewicach, Myślniewie, Bobrownikach, Bledzianowie), w których wytapiano miejscową rud? ?elaza. W?adcą, który sobie najbardziej zas?u?y? na trwa?ą wdzi?cznoś? Ostrzeszowian by? Kazimierz Wielki; on to poleci? wybudowa? zamek murowany, umieści? tu siedzib? starosty grodowego, wytyczy? szlak handlowy z Wroc?awia przez Ostrzeszów do Kalisza i dalej na Pomorze oraz ufundowa? miastu kośció? farny p.w. Wniebowzi?cia Najświ?tszej Marii Panny.

Rozwój miast i wsi regionu hamowa?y cz?ste w XV i XVI wieku po?ary, które wobec niemal wy?ącznie drewnianej zabudowy, trawi?y ca?y dorobek mieszka?ców. W ?ród?ach zachowa?y si? przede wszystkim wiadomości o po?arach w miastach, np. w Ostrzeszowie w latach 1456 i 1538, w Grabowie - w 1501 i 1577r., w Mikstacie - w 1391 i 1478r. Post?pujący od prze?omu XV i XVI wieku rozwój gospodarki folwarczno - pa?szczy?nianej zawa?y? tak?e na stosunkach spo?eczno - gospodarczych Ziemi Ostrzeszowskiej. Szlachta nasili?a proces zajmowania gruntów ch?opskich i przy?ączania ich do folwarków. Tylko w latach 1564-1590 liczba ?anów b?dących w posiadaniu ch?opów zmniejszy?a si? w powiecie ostrzeszowskim z 252 do 180. Wzrasta?a natomiast wysokoś? świadcze? pa?szczy?nianych, osiągając niekiedy 4-6 dni w tygodniu.

W czasie najazdu szwedzkiego w 1655r. okupanci wkroczyli równie? na teren powiatu ostrzeszowskiego, dokonując gwa?tów i rabunków. Najwi?kszych spustosze? dozna?y wsie Kot?ów, Komorów, Kaliszkowice O?obockie, Siedlików. W Ostrzeszowie wojska polskie spali?y zamek, aby nie da? schronienia wrogowi. Szwedzi spalili niedawno wzniesiony klasztor, uszkodzili kośció? parafialny i obrabowali wiele domów. Rozmiary zniszcze? wojennych spot?gowa?y epidemie i po?ary. Podejmowane po naje?dzie szwedzkim próby o?ywienia gospodarczego powiatu doś? skutecznie niweczy?y nowe zawieruchy polityczne i zdarzenia losowe. W 1665r. Grabów zosta? splądrowany przez rokoszan Jerzego Lubomirskiego, w 1686r. Mikstat nawiedzi?a epidemia, a w 1695r. wielki po?ar. Ruin? gospodarczą pog??bi?a wojna pó?nocna (1700 - 1721), kiedy to przez nasz region kilkakrotnie maszerowa?y oddzia?y szwedzkie, saskie, rosyjskie i polskie. Zniszcze? dope?ni?a zaraza szalejąca w latach 1710 - 1712, która w samej parafii ostrzeszowskiej spowodowa?a śmier? 625 osób, a w Grabowie pozosta?o przy ?yciu zaledwie 100 mieszka?ców. Oko?o 1720r. po?udniową cz?ś? ówczesnego powiatu nawiedzi?a plaga szara?czy.

W I po?owie XVIII wieku rozpoczą? si? proces likwidacji ku?nic. W drugiej po?owie tego wieku dzia?a?y tylko dwa takie zak?ady ko?o Kraszewic. Natomiast nowym rodzajem wytwórczości sta?o si? papiernictwo. Pierw- sza papiernia powsta?a na początku XVIII w. na miejscu huty ?elaza w Bledzianowie; ponadto istnia?a jeszcze papiernia w Olszynie. W ?ród?ach pojawiają si? tak?e wiadomości o pota?niach związanych z papierniami oraz ze szklarkami, np. w Parzynowie.

Czarną kartą w dziejach Ziemi Ostrzeszowskiej są procesy “czarownic”. Pierwsza na tym terenie udokumentowana ?ród?owo egzekucja “czarownic” mia?a miejsce w Ostrzeszowie w 1740 r. Jednak najwi?kszy rozg?os, zyska? sobie proces i egzekucja 14 kobiet oskar?onych o czary w Doruchowie w 1775r. W wyniku tej tragedii sejm w nast?pnym roku zniós? kar? śmierci za oskar?enie o czary.

Zapoczątkowane w 2 po?owie XVIIIw. reformy Rzeczypospolitej dotyczy?y tak?e mieszka?ców regionu. Rozwój gospodarki towarowo - pieni??nej zach?ca? szlacht? do podejmowania oczynszowania swoich wsi. Do ko?ca stulecia dokona?o si? to w Bukownicy, Kobylej Górze, Mostkach, a tak?e we wsiach nale?ących do starosty ostrzeszowskiego i grabowskiego. Drugi rozbiór Polski w 1793 r. spowodowa? w?ączenie powiatu ostrzeszowskiego w granice Prus. Miasta, posiadające dotąd szeroki samorząd, skr?powane zosta?y nadzorem i ingerencją urz?dników rzą-dowych. Kobylą Gór?, w której mieszka?o wówczas 66 osób, pozbawiono praw miejskich.

Wybuch powstania kościuszkowskiego o?ywi? ruch spiskowy w ca?ej Wielkopolsce.W Ostrzeszowskiem szczególnie aktywny by? podkomorzy wielu?ski Fryderyk Jakub Psarski, który zorganizowa? lokalne w?adze powsta?cze i oddzia? zbrojny. Przygotowa? tak?e kilka wypraw na tereny sąsiednie (Boles?awiec, Wieruszów, Opatów), jednak po kl?sce maciejowickiej ruch insurekcyjny w regionie zaczą? wygasa?.

Zwyci?stwa wojsk napoleo?skich nad Prusami jesienią 1806r. ponownie wzmog?y tendencje niepodleg?ościowe Wielkopolan, którzy przystąpili do usuwania w?adz zaborczych. W Ostrzeszowie Polacy przej?li w?adz? 13 XI 1806r. i wkrótce Ziemia Ostrzeszowska znalaz?a si? w granicach nowo utworzonego Ksi?stwa Warszawskiego. Okres wzgl?dnego spokoju sko?czy? si? jednak ju? wiosną 1812 r., kiedy to przez nasz region przeciągn??y wojska napoleo?skie w marszu na Rosj?. Z kolei pod koniec tego roku najpierw cofa?y si? resztki Wielkiej Armii, a nied?ugo potem przemaszerowa?y wojska rosyjskie idące na zachód. Losy Wielkopolski rozstrzygni?te zosta?y na Kongresie Wiede?skim, który wytyczy? nową granice prusko-rosyjską, dzielącą Ziemi? Ostrzeszowską wzd?u? Prosny; wschodnia jej cz?ś? znalaz?a si? w granicach imperium rosyjskiego. Ponadto od powiatu ostrzeszowskiego na pó?nocy od?ączono D?bnic?, Chynow? i Bledzianów, w?ączając te miejscowości do powiatu odolanowskiego.

Na wieś? o wybuchu powstania listopadowego 1830r. co najmniej kilkudziesi?ciu ochotników z powiatu ostrzeszowskiego przedosta?o si? przez granic? i wstąpi?o do oddzia?ów powsta?czych. Po upadku powstania w Prusach nasili?a si? polityka anty-polska. Dla mieszka?ców powiatu najbardziej widocznym przejawem nowego kursu by?a zamiana polskiej nazwy powiatu na niemiecką - “Schildberger Kreis”. Istotne znaczenie dla przyspieszenia rozwoju gospodarczego mia?a reforma uw?aszczeniowa, przeprowadzona w I po?owie XIXw. Jednak ch?opi, niezadowoleni z rezultatów uw?aszczenia i pod wp?ywem wolnościowych hase? Wiosny Ludów, wystąpili zbrojnie przeciwko szlachcie w Ostrzeszowskiem. Wiosną 1848r. spalili lub splądrowali dwory w Myślniewie, Ligocie, Olszynie, Rogaszycach, Bierzowie i Rojowie. W 1849r. w?aściciele folwarków powo?ali do ?ycia Towarzystwo Rolnicze Powiatu Ostrzeszowskiego, którego celem by?o propagowanie nowoczesnych metod gospodarowania. W latach 70-tych XIXw. w powiecie zacz??y powstawa? kó?ka rolnicze, zrzeszające ch?opów.

W drugiej po?owie XIXw. na ziemiach zaboru pruskiego nasili?a si? akcja germanizacyjna i antykatolicka. Dla obrony swojej to?samości narodowej Polacy podj?li dzia?ania zarówno o charakterze gospodarczym, jak i kulturalnym. Wśród tych pierwszych wymieni? nale?y banki ludowe (Mikstat - 1869r., Ostrzeszów - 1879r., Grabów - 1898r.), zak?adane dla uniezale?nienia si? od kapita?u niemieckiego, Towarzystwo Przemys?owe za?o?one w Ostrzeszowie w 1871 r. czy spó?dzielni? rolniczo-handlową “Rolnik” powsta?ą w Ostrzeszowie w 1904r. Wszystkie te instytucje gospodarcze realizowa?y has?o “Swój do swego”. Wśród inicjatyw kulturalnych podporami polskości by?y: idea bibliotek ludowych, która w 1880r. przybra?a organizacyjną posta? Towarzystwa Czytelni Ludowych (TCL); Towarzystwo Gimna-styczne “Sokó?” za?o?one w 1897r., które obok dzia?alności sportowej organizowa?o tak?e koncerty, odczyty i przedstawienia teatralne; Towarzystwo śpiewackie (za?. 1896 r.), które wyznaczy?o sobie za cel krzewienie pieśni polskiej. Naturalnymi przywódcami ludności polskiej, walczącej w obronie zagro?onego j?zyka i wiary stali si? miejscowi ksi??a. Spośród nich na szczególne uznanie zas?u?yli: ks. Walenty śmigielski, który w okresie Kulturkampfu zarządza? z ukrycia parafią kot?owską; ks. Micha? Perli?ski, d?ugoletni proboszcz parafii ostrzeszowskiej, autor cennej pracy pt.: “Wspomnienia o mieście Ostrzeszowie, bli?szej jego i dalszej okolicy”; ks. Antoni Ludwiczak, wikariusz w parafii ostrzeszowskiej w latach 1908-10, zaanga?owany szczególnie w TCL i Katolickim Towarzystwie Robotników Polskich; ks. Walenty Dymek, wikariusz w parafii ostrzeszowskiej w latach 1912-16, dzia?ający w TCL oraz w stowarzyszeniach kościelnych.

Druga fala tzw. strajku szkolnego w latach 1905-07 obj??a równie? powiat ostrzeszowski. Dzieci bito w szko?ach, zaś ich rodzicom gro?ono sankcjami. W świadectwach szkolnych dzieci uczestniczących w strajku znalaz?y si? odpowiednie adnotacje, które przekreśli?y wszelkie próby dalszej edukacji.

Wybuch I wojny światowej ponownie wskrzesi? nadzieje Wielkopolan na odrodzenie wolnej Polski. Wyrazem tych nastrojów by?o podj?cie tajnych przygotowa? do przej?cia w?adzy z rąk pruskich. Podobnie jak i w innych miastach, równie? w Ostrzeszowie powsta? Tajny Komitet Polski, na czele którego staną? Antoni W?adys?aw Wodniakowski, zwany “królem Ostrzeszowa”.

Nap?ywające z Niemiec informacje o wybuchu rewolucji wywo?a?y w Ostrzeszowie w nocy z 10 na 11 listopada 1918r. samorzutną akcj? rozbrajania niemieckich ?andarmów i ?o?nierzy, usuni?cia pruskich or?ów z ratusza i poczty. Wzorem innych miast w Niemczech, utworzono Rad? Robotniczo-Obywatelsko-?o?nierską, w której zdecydowaną wi?kszoś? mieli Polacy. Podobne rady powo?ano tak?e w Mikstacie i Grabowie.

6 stycznia 1919 r. powiat ostrzeszowski zg?osi? akces do powstania wielkopolskiego. Ca?oś? w?adzy przej??a Rada Ludowa, która na dowódc? organizowanych oddzia?ów powsta?czych powo?a?a ppor. Stanis?awa Thiela z Doruchowa. W krótkim czasie w ich sk?ad wesz?y grupy powsta?ców z rejonu Mikstatu i Grabowa. Powsta?cy stoczyli kilka zwyci?skich potyczek, m.in.15 I 1919r. pod Kobylą Górą i Ligotą oraz 24 I 1919r. pod Parzynowem. Nie powiod?a si? próba zdobycia K?pna, do którego oddzia?y polskie wkroczy?y dopiero 17 I 1920r. po wejściu w ?ycie traktatu wersalskiego.

W dwudziestoleciu mi?dzywojennym powiat ostrzeszowski, po?o?ony na terenach przygranicznych, boryka? si? z wieloma problemami, wynikającymi ze s?abości struktur gospodarczych, trudności w scalaniu dwóch terytoriów pozaborowych i zerwania wi?zów gospodarczych ze śląskiem. Podstaw? gospodarki powiatu stanowi?o rolnictwo, dlatego przetwórstwo produktów rolnych (m?yny, gorzelnie) by?o g?ówną ga??zią lokalnego przemys?u obok zak?adów ceramicznych i drzewnych. ?ród?em utrzymania dla znacznej cz?ści ludności, zw?aszcza miast, by?o rzemios?o i handel. Sta?ym zjawiskiem by?a sezonowa lub sta?a emigracja zarobkowa do Niemiec, p?n. Francji i Belgii. Charakterystyczna dla mieszka?ców Ziemi Ostrzeszowskiej by?a wysoka świadomoś? narodowa. Poświadcza to aktywne wsparcie dla akcji plebiscytowej na Górnym śląsku na prze?omie 1920 i 1921 roku. W powiecie powsta?o 12 kó? Związku Obrony Kresów Zachodnich, liczących ponad czterystu cz?onków. Dynamicznie dzia?a? nadal ruch sokoli, a szczególnie wyró?nia?y si? organizacje w Ostrzeszowie, Mikstacie, Bobrownikach i Bukownicy.

Stosunkowo pomyślne dla regionu lata dwudzieste przerwa? wielki kryzys gospodarczy (1929-35), który sk?oni? w?adze pa?stwowe do likwidacji powiatu ostrzeszowskiego z dniem 1 IV 1932r. Przygraniczne po?o?enie sprawi?o, ?e ju? od 1 IX 1939r. Ziemia Ostrzeszowska sta?a si? terenem okupowanym przez wojska hitlerowskie. Pierwsza tragedia wojenna rozegra?a si? w Torze?cu i Wyszanowie, gdzie Wehrmacht wymordowa? 59 osób,

W tym kobiety i dzieci. Od początku okupacji na mieszka?ców spad?y represje w postaci aresztowa?, wysiedle?, wyw?aszcze?, wywozu na roboty do Rzeszy, uwi?zienia w obozach pracy i obozach koncentracyjnych. Przystąpiono do niemczenia polskich nazw miejscowości i ulic, zlikwidowano wszelkie polskie symbole narodowe, zamkni?to wi?kszoś? kościo?ów katolickich, przeznaczając dla ludności polskiej tylko dwa: w Mikstacie i Doruchowie. Ju? jesienią 1939r. hitlerowcy za?o?yli w Ostrzeszowie obóz dla je?ców wojennych. Do ko?ca wojny przesz?o przez niego co najmniej 125 tys. je?ców ró?nych narodowości, a tak?e osoby cywilne. Przez kilka tygodni w obozie przebywali franciszkanie z Niepokalanowa z o. Maksymilianem Kolbe na czele.

Represje okupanta zrodzi?y opór ludności polskiej, przybierający ró?norodne formy: pomoc je?com wojennym, sabotowanie zarządze? okupacyjnych, nielegalny handel ?ywnością, tworzenie zespo?ów tajnego nauczania (najliczniejsze w Mikstacie,Grabowie i Kraszewicach) oraz organizowanie konspiracji politycznej i wojskowej, której zalą?ki powsta?y w regionie ju? na początku 1940r. Z bronią w r?ku Ostrzeszowianie walczyli w ró?nych polskich i alianckich formacjach zbrojnych, gin?li w lesie katy?skim, pod Monte Cassino, w Powstaniu Warszawskim i pod Arnhem. Tragiczne by?y równie? ostatnie godziny okupacji hitlerowskiej.W wydarzeniach 20 I 1945r., określanych mianem “krwawej soboty” na ulicach Ostrzeszowa okupanci zamordowali 14 osób, a ok. 80 uwi?zili z zamiarem stracenia. Ocali?o ich wkroczenie oddzia?ów radzieckich rankiem nast?pnego dnia. W dniach 20-22 I 1945r. Ziemia Ostrzeszowska zosta?a wyzwolona niemal w ca?ości.

Powojenna rzeczywistoś? polityczna w regionie oznacza?a nacjonalizacj? przemys?u, rozdzia? gruntów z reformy rolnej i walk? polityczną, a nawet zbrojną z przeciwnikami w?adzy “ludowej” a? do początków 1948 r. O rozmiarach tej walki świadczy tragiczna liczba 123 osób, które w powiecie straci?y ?ycie. Pomimo toczącej si? walki politycznej mieszka?cy Ziemi Ostrzeszowskiej stopniowo przyst?powali do usuwania skutków wojny: organizowano szkolnictwo, odbudowywano handel, s?u?b? zdrowia, wodociągi, drogi, linie energetyczne, uruchamiano zak?ady pracy.

Zachodzące w regionie ostrzeszowsko - k?pi?skim zmiany spo?eczno - gospodarcze sk?oni?y w?adze pa?stwowe do reaktywowania powiatu ostrzeszowskiego z dniem 1 I 1955r. Dwudziestoletni okres istnienia powiatu pozwoli? na znaczne przyśpieszenie rozwoju gospodarczego regionu i unowocześnienie Ostrzeszowa. W okresie tym powsta?o kilkanaście nowych szkó? (m.in. w Kraszewicach, Grabowie, Marsza?kach, Klonie, Ostrzeszowie), wybudowano wiele kilometrów dróg, dokonano elektryfikacji wsi. Na prze?omie lat 60-tych i 70-tych w Ostrzeszowie powsta?y dwa zak?ady przemys?owe (Fabryka Urządze? Mechanicznych i PRPM “Budomasz”), które szybko sta?y si? lokalnymi potentatami, zatrudniającymi ?ącznie kilka tysi?cy pracowników. Jednak ich upadek u schy?ku lat 80-tych spowodowa? du?e bezrobocie w ca?ym regionie. Ponowne reaktywowanie powiatu ostrzeszowskiego u schy?ku XX wieku stwarza szans? nawiązania do najchlubniejszych kart wielowiekowej przesz?ości tej ziemi.