Miasta: Pi?a, ?ob?enica, Ujście, Wyrzysk, Wysoka

Gminy: Pi?a, ?ob?enica, Ujście, Wyrzysk, Wysoka, Bia?ośliwie, Kaczory, Miasteczko Kraje?skie, Szyd?owo

Powiat pilski jest jednym z pi?ciu powiatów ziemskich, które utworzone zosta?y z by?ego województwa pilskiego, a dziś nale?ą do Województwa wielkopolskiego ze stolicą w Poznaniu.
W sk?ad Powiatu pilskiego wchodzi jedna gmina miejska (Pi?a), 4 gminy miejsko-wiejskie (?ob?enica, Ujście, Wyrzysk, Wysoka) oraz 4 gminy wiejskie (Bia?ośliwie, Kaczory, Miasteczko Kraje?skie, Szyd?owo).
Najwi?kszym miastem jest Pi?a - stolica Ziemi Nadnoteckiej - niezwykle urozmaiconego terenu pochodzenia polodowcowego, w której mieszka ponad 76 tysi?cy osób. Brak ucią?liwego przemys?u i s?abe zaludnienie, które na terenie powiatu ledwie przekracza 100 osób na 1 km kw., jednoznacznie wskazują na czystoś? naturalnego środowiska tego regionu.

W ?ród?ach pisanych pierwsze wzmianki o Pile pochodzą z XV wieku. Wtedy to stara osada otrzyma?a prawa miejskie. 4 marca 1513 roku potwierdzi? je Zygmunt Stary, lokując miasto na prawie magdeburskim. Pi?a nale?a?a wówczas do starostwa ujsko-pilskiego w województwie pozna?skim. W XVII i XVIII wieku przetoczy?y si? przez miasto liczne wojny, kilkakrotnie trawi?y je wyniszczające po?ary, zawsze jednak po kl?skach miasto szybko si? odbudowywa?o, rozwija?o rzemios?o i handel. Od czasów I rozbioru polski do 1945 r. Pi?a znajdowa?a si? w granicach Niemiec. Materialne świadectwo burzliwych i ciekawych dziejów miasta przepad?y pod gruzami II wojny światowej. Pi?a by?a miastem silnie ufortyfikowanym, le?ącym na przedpolu budowanych jeszcze przed 1939 rokiem umocnie?, zwanych Wa?em Pomorskim, o które toczy?y si? w 1945 roku ci??kie boje. W wyniku dzia?a? wojennych miasto zosta?o zniszczone w przesz?o 70 procentach. Do dziś mo?na ogląda? dobrze zachowane betonowe schrony i rów przeciwczo?gowy wzd?u? rynny jeziora: P?otki, Bagienne i Jeleniowe. Cmentarz ?o?nierzy poleg?ych w czasie II wojny światowej znajduje si? w Pile-Leszkowie.

Nie mniej ciekawa jest historia poszczególnych gmin powiatu. Okruchy informacji z przesz?ości pieczo?owicie zbierane przez pasjonatów, są świadectwem mi?ości do swojej ma?ej ojczyzny. Prześled?my krótko najdawniejsze dzieje niektórych miasteczek i wsi. Na skraju Wysoczyzny Kraje?skiej, w dorzeczu Noteci le?y rolnicza gmina Bia?ośliwie. Z miejscowych dokumentów z 1916 roku pochodzi opinia, i? nazwa wsi wzi??a si? z od rosnących w okolicy pi?knie kwitnących śliw. Jednak wed?ug kroniki szkolnej nazwa wią?e si? z nazwiskiem hrabiego Bia?ośliwskiego, który by? niegdyś w?aścicielem tych ziem. Nie wiadomo, która wersja jest prawdziwa, pewne jest natomiast, ?e pierwsza udokumentowana wzmianka o wsi pochodzi z 1216 r. Wieś najszybciej rozwin??a si? w XIX wieku, co wiąza?o si? z wybudowaniem w 1851 r. linii kolejowej Bydgoszcz-Pi?a i uruchomieniem w 1895 r. kolei wąskotorowej z Bia?ośliwia do Nak?a i ?ob?enicy.

Gmina Kaczory rozciąga si? w miejscu, gdzie kraw?d? Doliny Noteckiej opiera si? o Wzgórza Morzewskie. Po raz pierwszy nazwa wsi pojawia si? w dokumentach z początkiem XVI wieku (1513 r.) W gminie ka?da wieś ma ciekawą histori?, a niemal wszystkie szczycą si? posiadaniem swojej legendy. W Zelgniewie mówi si? o zarządcy, który przechytrzy? diab?a; wcią? naprawd? nie wiadomo, czy w Rzadkowie pod wsią znajdują si? tajemnicze podziemia i czy d?bowego lasu w Krzewinie pilnuje duch Hansa Kenzlera...

Jednym z najstarszych miast Krajny jest ?ob?enica. Prawa miejskie magdeburskie otrzyma?a w 1356 roku za panowania Kazimierza Wielkiego. Po pierwszym rozbiorze miasto znalaz?o si? w granicach Prus. Do Polski wróci?o w 1920 r.

W Miasteczku Kraje?skim ch?tnie wraca si? do czasów, gdy Miasteczko by?o miastem nie tylko z nazwy... Prawa miejskie otrzyma?o w 1474 r., ale tu? przed jubileuszem 500-lecia, w 1973 r. utraci?o je wraz z przyleg?ymi wsiami zosta?o w?ączone do gminy Bia?ośliwie. Niemal natychmiast rozpocz??a si? walka mieszka?ców o przywrócenie praw miejskich. Do dziś funkcjonuje tutaj Komitet Przywrócenia Praw Miejskich. Interesującą histori? mają równie? inne wsie nale?ące do gminy. Wiadomo, ?e w Wolsku ju? w II i III wieku n.e. istnia?a osada i do dziś zachowa?o si? tam wczesnośredniowieczne grodzisko. Grabówno na zawsze b?dzie ?ączone z osobą Micha?a Drzyma?y - ch?opa wielkopolskiego, który sta? si? symbolem walki o polskoś? z pruskim zaborcą. Po pierwszej wojnie światowej ze sk?adek spo?ecze?stwa zakupiono mu dom w Grabównie, co upami?tnia specjalna tablica.

Dzieje wsi po?o?onych w gminie Szyd?owo si?gają XV wieku. Jedną z najstarszych jest Skrzatusz, który - jak si? przypuszcza - za?o?ony zosta? oko?o 1400 r. Szyd?owo początkowo nazywano Bia?ą Górą, wywodząc t? nazw? od sadu nale?ącego do starostwa ujskiego. W 1586 r. starosta Stanis?aw Górka zezwoli? Piotrowi Schmidtowi na za?o?enie tu wsi.

Ujście to jedno z 36 najstarszych miast polski. Swą nazw? wzi??o od po?o?enia wśród pagórków moreny czo?owej przy ujściu Gwdy do Noteci. Najstarsze znaleziska i ślady osadnictwa datowane są na VI wiek n.e., a najstarsze wzmianki historyczne si?gają IX w., czyli początków tworzenia si? pa?stwa polskiego. Pierwszą warowną twierdz? do obrony pó?nocnych granic przed napadami Pomorzan zbudowa? tu król Boles?aw Chrobry. 24 czerwca 1413 roku król W?adys?aw Jagie??o nada? Ujściu prawa miejskie, a nast?pnych wiekach potwierdzili je królowie: Stefan Batory i Jan Kazimierz. Miasto na trwa?e zapisa?o si? w historii Polski równie? podczas najazdu szwedzkiego w 1655 roku. Mia?o by? wtedy g?ównym punktem obrony. Niestety, w wyniku haniebnej zdrady magnatów wielkopolskich poddających naje?d?com Wielkopolsk? wraz z pi?tnastotysi?czną armią, sta?o si? Ujście miejscem kl?ski, tak dramatycznie opisanym na kartach „Potopu” Henryka Sienkiewicza.

Od pierwszego rozbioru Polski w 1772 roku Ujście nale?a?o do zaboru pruskiego. W 1809 roku niemiecki przemys?owiec Bei Mansch za?o?y? tu hut? szk?a, która do dziś odgrywa wa?ną rol? gospodarczą. Uregulowano te? wtedy bieg Noteci, zmeliorowano ?ąki, zbudowano lini? kolejową: Pi?a-Czarnków. W 1920 roku po?udniową cz?ś? miasta w?ączono w granice odrodzonej Polski. Granica pa?stwa bieg?a wzd?u? Noteci. Kilkanaście lat pó?niej po swojej stronie Niemcy wybudowali port rzeczny. W czasie ostatniej wojny okupanci zburzyli jedną z najwi?kszych atrakcji - Kalwari? Ujską, wzniesioną w latach 1893-1908 przez miejscowego proboszcza - ks. Franciszka Renkawitza. W ostatnich latach, staraniem w?adz i mieszka?ców, przystąpiono do jej rekonstrukcji.

Wczesnego średniowiecza si?ga historia Wyrzyska. Pierwsza wzmianka o tym mieście pochodzi bowiem z 1326 r., cho? prawa miejskie Wyrzysk otrzyma? dwa wieki pó?niej. Wskutek zawirowa? dziejowych prawa te na d?ugo utraci? i dopiero w 1773 r., król pruski Fryderyk II trwale je przywróci?, zak?adając tutaj jedną z baz budowy Kana?u Bydgoskiego i regulacji Noteci. W granicach pa?stwa niemieckiego Wyrzysk pozostawa? do 1920 r. Od 1818 do 1975 roku miasto by?o stolicą powiatu.

Najwcześniejsza wzmianka o mieście Wysoka pochodzi z 1505 roku. Wiadomo te?, ?e po wielkim po?arze, jaki strawi? to miasteczko, prawa miejskie zosta?y odnowione w 1772 roku. Chwalebną kart? historii tego regionu zapisa?y walki powstania wielkopolskiego. Wysoka by?a bowiem wysuni?tym najdalej na pó?noc miejscem powsta?czego zrywu. Tutaj w?aśnie, w 1919 roku, wojska powsta?cze pod dowództwem por. Józefa Lubi?skiego stoczy?y boje o Wysoką, jednak bez powodzenia. Miasto i jego okolice wróci?y do Polski wskutek postanowie? traktatu wersalskiego.