Powiat Turecki Powierzchnia: 929,4 km² Mieszkanców: 83 686
Województwo: Wielkopolskie
Miasto powiatowe: Turek Tablica rejestracyjna: PTU
Miasta: Turek, Dobra, Tuliszków
Gminy: Turek, Dobra, Tuliszków, Brudzew, Kaw?czyn, Malanów, Przykona, W?adys?awów
Ślady osadnictwa na ziemiach powiatu tureckiego si?gają bardzo odleg?ych lat, mo?e nawet czasów plemiennych. Wykopaliska archeologiczne potwierdzają istnienie osadnictwa w okolicach Turku ju? w VI wieku p.n.e. Ślady pobytu pradawnych mieszka?ców pozosta?y w postaci cmentarzysk cia?opalnych na terenach wsi Józefów, M?yny Piekarskie i Dąbrowica. O ostatniej z nich autorzy "S?ownika Geograficznego Królestwa Polskiego" z 1880 roku piszą: We wzgórzu piaszczystym blisko dworu przechowa?a si? znaczna iloś? popielnic.
Dzi?ki dogodnemu po?o?eniu na skrzy?owaniu szlaków komunikacyjnych, Turek doś? szybko osiągną? dominującą pozycj? wśród okolicznych osad. Pierwsza wzmianka o nim pochodzi z bulli papie?a Innocentego II z 1136 r., w której wymieniono Tur jako posiad?oś? arcybiskupów gnie?nie?skich.W 1341 r. arcybiskup Jaros?aw Bogoria Skomicki lokuje miasto na prawie średzkim. Do schy?ku okresu nowo?ytnego Turek nie stanowi? znaczącego ośrodka handlowego czy produkcyjnego pomimo, ?e le?a? na wspomnianych szlakach komunikacyjnych i by? zwolniony z p?acenia op?at celnych i targowych, a jarmarki odbywa?y si? w nim osiem razy w roku. W 1796 r. kiedy Prusacy sekularyzowali majątki kościelne, zosta? przej?ty przez pa?stwo pruskie. Liczy? wtedy 443 mieszka?ców i 92 domy.
W 1815 r. znalaz? si? na ponad 100 lat pod zaborem rosyjskim. Nale?a? do guberni kaliskiej, potem do województwa ?ódzkiego. Dopiero w 1938 r. zosta? przy?ączony do województwa pozna?skiego. Od 1867 r. by? siedzibą powiatu.
Od 1820 r. rozpoczeto na terenie Królestwa Polskiego prace regulacyjne. Poszerzano i brukowano ulice, wytyczano nowe, zak?adano uj?czia wody pitnej na miejskich placach. Studnie musia?y sta? na podmurówce, otoczone wysokimi budynkami i os?oni?te daszkiem. Przy g?ównych ulicach i w rynkach wolno by?o wznosi? wy?ącznie domy pi?trowe, przy bocznych - równie? parterowe. Zalecano by wszystkie domy malowa? "w kolorze przyjemnym". W trosce o warunki sanitarne zezwalano na wznoszenie zak?adów produkcyjnych np. mydlarni, suszarni, gorzelni, rze?ni itp. Tylko za miastem. Pierwszy dzia?aniom regulacyjnym poddany zosta? Kalisz. Pó?niej rozpocz?to prace w Kole, Koninie, Turku ( 1824 r.) i Opatówku.
W Turku i W?adys?awowie, uznanych przez w?adze za osady przemys?owe, budowano, od roku 1826 na koszt skarbu Królestwa Polskiego, domy odst?powane pó?niej odp?atnie rzemieślnikom. Wznoszono je planowo przy rynkach lub uliczch przyrynkowych i w jednolitym typie architektonicznym.
Domy w Turku wybudowano na tzw. Pólku ( potem ul. Sk?adkowskiego, a obecnie ul. ?eromskiego ) i Nowym Świecie. Lokowano je na dzia?ce o szerokości 23 m i d?ugości 50 m, z frontowym wjazdem umieszczonym przy granicy. Domy o wymiarach 15 x 8 m, ustawione kalenicowo do drogi, by?y murowane z ceg?y, tynkowane, mieści?y po dwa oko?o 50 m2 mieszkania rozdzielone wspólnym korytarzem.Mia?y spokojną klasycystyczną dekoracj? ścian i dwuspadowe dach z naczó?kami kryte papą. Z ty?u rozciąga? si? ogród z budynkami gospodarczymi. Ulice, szerokie, z wewn?trzną aleją, obsadzano drzewami.
Inny charakter posiadają szeregowe domy w niedalekim W?adys?awowie, o wymiarach 8 x 11 m z sienią przelotową z boku. Ustawione są szczytami do drogi, analogicznie jak w wielkopolskich domach szczytowych w Pyzdrach czy w Środzie. Wjazd na dzia?k? prowadzi? od ty?u z uliczki gospodarczej. Parterowe domki, kryte dachami naczó?kowymi, maja tylko jedno mieszkaniem, z?ozone z dwóch lub trzech izb w przyziemiu. Dzia?ki by?y stosunkowo wąskie ( 10 m ), ale mia?y niezwyk?ą g??bokoś? 140 m ! Tak jak w Turku tkacze bielili, farbowali i suszyli na nich tkaniny.
Pomoc finansowa, kredyty i ulgi udzielane imigrantom wielkopolskim przyciągn??y do Turku i okolicznych miasteczek tak?e sukienników z Czech i Saksonii.
Przemys? sukienniczy przetrwa? do po?owy XIX w., ale rola stopniowo mala?a, ust?pując miejsca produkcji wyrobów bawe?nianych i lnianych. Kryzys wywo?a?o Powstanie Listopadowe i wprowadzenie w 1831 r. restrykcyjnych ce? na wywóz tkanin do Rosji. Upad?o wtedy rzemios?o i mniejsze zak?ady przemys?owe. Tkacze z Turku, nie idąc z post?pem, nie mogli sprosta? konkurencji du?ych scentralizowanych manufaktur. W 1908r., przybyli Z Saksonii bracia Müllerowie za?o?yli w Turku fabryk? tkacką i zak?ad przemys?owy produkujący muśliny. Pó?niej rozwin??y si? z nich wspó?czesne Zak?ady Jedwabnicze. W 1912 roku w Turku istnieje ju? 8 fabryk w?ókienniczych. Do ko?ca wieku liczba mieszka?ców wzros?a 12-krotnie i osiągn??a stan 9341. W tym okresie dzia?a?o w mieście 7 szkó? elementarnych, szpital, kasa po?yczkowo-oscz?dnościowa, towarzystwo muzyczne i śpiewacze. W 1936r. rzemieślnicy zak?adają spó?dzielni? "Tkacz", która istnia?a jeszcze w okresie Polski Ludowej. W tym okresie zbudowano tak?e lini? wąskotorową ?ączącą Turek z Kaliszem. W śródmieściu Turku zachowa?a si? regularna siatka ulic. Centrum miasta stanowi czworoboczny rynek, z ratuszem z 1872r. w pierzei pó?nocnej. Mieści si? w nim m.in. jedyne w Polsce Muzeum Rzemios?a Tkackiego. Na Pó?noc od niego, przy ul. 3 Maja, wznosi si? ciekawy zbór ewangelicki zbudowany dla emigrantów z krajów protestanckich wg projektu znanego architekta warszawskiego, Henryka Marconiego w 1849 r. Utrzymany w pó?no klasycystycznym stylu, ma fasad? zachodnią zwie?czą trójkątnym frontonem i wzniesiony jest na rzucie krzy?a greckiego, wewnątrz zachowany jest o?tarz-ambona i klasycystyczna chrzcielnica. Protestantów chowano na cmentarzu po?o?onym w pó?nocnej cz?ści miasta. Po przeciwnej stronie rynku, przy pl.Sienkiewicza, wznosi si? strzelisty kośció? parafialny p.w. Najświ?tszego Serca Pana Jezusa. Zosta? wybudowany w miejscu poprzedniego murowanego kościo?a z XI w. pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela (i w cz?ści na jego fundamentach ). Obecna, pot??na, neogotycka świątynia zosta?a zbudowana w latach 1904-13 wg projektu Konstantego i Jaros?awa Wojciechowskich ( ojca i syna ). Obaj dzia?ali na terenie ca?ego Królestwa Polskiego i byli niezwykle zas?u?onymi architektami diecezji w?oc?awsko-kujawskiej. Ostatnim dzie?em Konstantego, zmar?ego w 1910 r., by? kośció? w Opatówku ko?o Kalisza. Kośció? w Turku doko?czy? jego syn. Styl neogotycki by? ch?tnie stosowany przez Polaków w zaborze rosyjskim, gdy? uwa?ano go za styl polski, w opozycji do rządowego stylu klasycystycznego. Natomiast w zaborze pruskim, gdzie Prusacy uznawali neogotyk za styl germa?ski, stosowano style nowo?ytne przy "polskich" realizacjach. W kościele turkowskim zwracają uwag? wspania?e polichromie oraz pi?kne witra?e w prezbiterium i kaplicach, wykonane wg projektu znakomitego malarza krakowskiego Józefa Mehoffera, w latach 1930-35. Jego dzie?em są obrazy Matki Boskiej Cz?stochowskiej i św. Stanis?awa Kostki oraz Stacje Drogi Krzy?owej. W transepcie znajdują si? witra?e Ukrzy?owanie i Zdj?cie z krzy?a autorstwa pozna?skiego artysty Stanis?awa Powalisza. W okresie mi?dzywojennym w Turku istnia?a doś? liczna gmina ?ydowska. W miejscu dawnej synagogi przy ul. ?eromskiego, zniszczonej w czasie okupacji przez Niemców, znajduje si? obecnie kino.
|
Wielkopolskie
