Powiat Gryfi?ski Powierzchnia: 1869,54 km² Mieszkanców: 82 869
Województwo: Zachodniopomorskie
Miasto powiatowe: Gryfino Tablica rejestracyjna: ZGR
Miasta: Gryfino, Cedynia, Chojna, Mieszkowice, Mory?, Trzci?sko-Zdrój
Gminy: Gryfino, Cedynia, Chojna, Mieszkowice, Mory?, Trzci?sko-Zdrój, Banie, Stare Czarnowo, Widuchowa
W X wieku Pomorze Zachodnie zosta?o opanowane przez Mieszka I, który musia? je broni? przed interwencją margrabiów niemieckich. To w?aśnie na ziemiach gryfi?sko - choje?skich mia?a miejsce s?ynna bitwa pod Cedynią (972r.). Odwa?ny i mądry ksią?? piastowski pobi? margrabi? Hodona z Marchii Wschodniej. Po tym zwyci?stwie pojecha? z przeprosinami do Kwedlinburga. Wspomniane wydarzenia pomog?y mu w utrzymaniu omawianych ziem w swoich r?kach. Jego prawnuk, Boles?aw zają? si? szerzeniem wiary chrześcija?skiej wśród tutejszych S?owian. Rozbicie dzielnicowe Pa?stwa Piastów sprawi?o, ?e po okolice dzisiejszej Chojny si?ga?y ró?ne r?ce - wielkopolskie, śląskie, pomorskie, krzy?ackie, a? wreszcie najskuteczniejsze, brandenburskie. Od rzeczki Rurzycy po Ba?tyk przez ponad pi??set lat rozciąga?o si? w?adztwo miejscowej dynastii Gryfitów. Zniemczyli si? doś? szybko nasi ksią??ta, lecz taka by?a wówczas ich droga do wielkiej, cesarskiej Europy, tam szukali oparcia dla swojego pa?stewka. W siedemnastym stuleciu przez pewien czas by?a tu Szwecja, jednak nic tej ziemi po sobie nie zostawi?a, wr?cz przeciwnie. Z nadejściem wieku osiemnastego nasta?y czasy pruskie, a potem niemieckie.
Czasy absolutyzmu Oświeconego w Prusach to rządy Fryderyka Wilhelma I (1713 - 1740) i przede wszystkim Fryderyka II Wielkiego (1740 - 1786). W dobie budowy nowoczesnego pa?stwa pruskiego, w 1724 r. zosta? dokonany nowy podzia?, wed?ug którego ukszta?towanie obwodów wywodzi?o si? z funkcji administracyjnych przypadających w udziale zwierzchności feudalnej pa?stwowej i rycerskiej. Komisariaty wojskowe zosta?y po?ączone z zarządem domen i stworzono centralną w?adz? General- Ober- Finanz- Kriegs- und Domänen Dyrektorium, zwanej krótko Generaldirektorium. Tej w?adzy centralnej podlega?y prowincjonalne Kriegs- und Domänen Kamer (by?y to organy kolegialne), którym z kolei podlegali w poszczególnych okr?gach landraci i zajmujący si? podatkami radcy podatkowi. Generaldirektorium dzieli?o si? na cztery departamenty, którym poddano poszczególne prowincje.
Rozrost pa?stwowych funkcji administracyjnych spowodowa? zanikanie znaczenia dawniejszej administracji sprawowanej przez organizacje stanowe. Na gruzach ich kompetencji wyrasta?o znaczenie urz?du starosty krajowego - landrata. Urząd ten w dobie ustroju stanowego polega? na reprezentowaniu w sejmach pomorskich interesów stanu rycerskiego z określonego obwodu (Kreis). W miar? zanikania politycznego znaczenia sejmów krajowych funkcja landrata stawa?a si? tytularną. Z drugiej strony pa?stwo zleca?o landratowi bezpośrednie kierowanie sprawami komunalnymi, finansowymi, politycznymi i policyjnymi w obwodzie, podporządkowując go s?u?bowo w zakresie wykonywanej funkcji pa?stwowej kamerze wojny i domen (Kriegs - und Domainenkammer). Fryderyk II wyemancypowa? landrata spod wp?ywu organizacji stanowej i otworzy? mu mo?liwości awansu urz?dniczego. Powo?ywanie landrata odbywa?o si? wówczas w tradycyjnym trybie przez organizacj? stanową. Kandydatem móg? by? tylko w?aściciel dóbr rycerskich po?o?onych w obwodzie, a wyboru dokonywa?o zgromadzenie (Kreistag) z?o?one z w?aścicieli dóbr rycerskich i przedstawicieli majątków królewskich. Po wyborze nast?powa?a prezentacja kandydata królowi, który ustosunkowywa? si? do dokonanego wyboru. Od roku 1742 zatwierdzanie na urz?dzie starosty przekazane zosta?o w?adzy administracyjnej II instancji - kamerze wojny i domen. Stosowanie konsekwentnej praktyki klasowego doboru osób piastujących stanowisko landrata, wyposa?enie tego urz?du w kompetencje i funkcje zlecone przez pa?stwo przy równoczesnym umniejszaniu jego zale?ności od lokalnej organizacji stanowej, by?o przekazywaniem pa?stwowej administracji terytorialnej w r?ce urz?dników odznaczających si? wysokim stopniem lojalności w stosunku do interesów monarchii i interesów ziemia?skich.
Opisując w roku 1782 powiat Gryfino, Brueggemann informowa?: "... powiat gryfi?ski posiada 29 wsi, 24 folwarki, 12 m?ynów wodnych, 6 wiatraków, m?yn olejowy, m?yn - papierni?, m?yn tartaczny, cegielni?, 12 kościo?ów parafialnych i 14 filialnych. W powiecie by?o 12 pastorów, 26 kościelnych i nauczycieli, 4 wolnych so?tysów, 382 ch?opów gospodarzy, 2 pó?ch?opków, 24 kowali. Na czele powiatu stoi landrat (starosta), a jest nim baron von Steinaecker z Ro?nowa".
Geneza reform w Prusach tkwi?a w rozpaczliwej sytuacji finansowej pa?stwa na skutek przegranej wojny z napoleo?ską Francją, kontrybucji i blokady kontynentalnej. Konieczna by?a rozbudowa ?róde? dochodów, ograniczenie kosztów administracji, podniesienie zdolności ludności do p?acenia podatków i wzmocnienie si? produkcyjnych kraju. Czekano tak?e na godzin? obrachunku, wi?c nie bez znaczenia by?o podniesienie nastrojów i odpowiednie nastawienie spo?ecze?stwa. Po wielu latach prac przygotowawczych, dyskusji i cz?ściowych realizacji, rozporządzeniem z dnia 30 kwietnia 1815 wprowadzono nowy, w zasadzie jednolity podzia? administracyjny pa?stwa. Określono jego jednostki administracyjne - prowincje, rejencje, powiaty, miasta wydzielone, gminy miejskie i wiejskie. Podzia? okr?gów rejencyjnych (Regierungsbezirk) na powiaty (obwody, niem. Kreis) mia? w świetle rozporządzenia uwzgl?dni? stan faktyczny, dostosowując go do nowych warunków. Najwi?kszą rol? wśród reformatorów Prus odegrali: Heinrich Friedrich Karl von und zum Stein i Karl August baron von Hardenberg.
Trzy wielkie dzie?a zosta?y podj?te w pierwszej po?owie XIX w. w pa?stwie pruskim: reforma agrarna, ordynacja miejska, reorganizacja urz?dów. Samorząd miejski wprowadzony zosta? ustawą o miastach - "Städteordnung" z 19 listopada 1808 r. Dotąd miasta podlega?y bezpośrednio administracji pa?stwowej, czyli w praktyce junkrom, którzy posiadali w swoich r?kach lokalne urz?dy. Uznanie rosnącej roli mieszcza?stwa odbi?o si? w powi?kszaniu zakresu dzia?ania samorządu. Rada miejska by?a wybierana przez mieszka?ców posiadających obywatelstwo miasta, co stanowi?o ograniczenie niewielkie, gdy? mo?na je by?o uzyska? doś? ?atwo, ale za to przez takich, którzy legitymowali si? rocznym dochodem 150 - 200 talarów, zale?nie od wielkości miasta. Rada miejska wybiera?a magistrat zajmujący si? administrowaniem tych dziedzin ?ycia, które powierzono samorządowi. System ten by? plutokratyczny, ale stwarza? mo?liwoś? powa?nego o?ywienia ruchu politycznego w miastach. Bezpośrednie skutki reformy miejskiej by?y jednak niewielkie. W 1831 r. ustaw? rozciągni?to na nowe prowincje i poczyniono w niej istotne zmiany ograniczające zakres samorządu miejskiego.
Zmiany w aparacie pa?stwowym: tajny gabinet królewski zastąpiono 16 grudnia 1808 r. rządem z?o?onym z pi?ciu ministrów: spraw wewn?trznych, finansów, spraw zagranicznych, wojny i sprawiedliwości, odpowiedzialnym przed królem. Z nich w 1814 r. powsta?a rada ministrów. W ustawie o zmianie ustroju najwy?szych w?adz pa?stwowych w 1810 r. przewidziano postawienie na czele rządu kanclerza. Wcześniej te? zacz?to reorganizowa? administracj?, wprowadzając podzia? kraju na prowincje (3 - w 1808 r., 10 - 1815 r.) i rejencje. Na ni?szym szczeblu na czele powiatów stan?li landraci, w 1810 r. - jako dyrektorzy powiatowi, a w 1815 r. - pod ostateczną nazwą. Odegrali oni w administrowaniu krajem a? do XX bardzo znaczną rol?.
W trakcie reformy samorządu do roku 1824 organizacja powiatu oparta by?a na postanowieniach tzw. edyktu o ?andarmerii z roku 1812. Zasady tej organizacji wzorowane by?y na francuskiej podprefekturze i tutejsza szlachta robi?a wszystko, aby ten stan rzeczy zmieni?. Wprowadzenie w miejsce landrata z wyboru dyrektora powiatu z nominacji rządowej, powierzenie mu zwierzchności policyjnej nad dworami na równi z gminami wiejskimi i przydanie mu sześcioosobowego zarządu powiatowego (Kreisverwaltung) na miejsce sejmiku majoryzowanego przez szlacht?, by?o pogwa?ceniem junkierskiego poczucia samow?adzy. Zarząd powiatowy, w którym zasiadali dwaj przedstawiciele szlachty, dwaj - miast i dwaj so?tysi wiejscy, wykonywa? dawne uprawnienia sejmiku szlacheckiego i przedstawia? trzech kandydatów na stanowisko landrata. Rewizj? tego stanu rzeczy podj?to na obradach sejmiku pomorskiego w roku 1824. Ordynacja powiatowa z 17 sierpnia 1825 by?a wynikiem jego obrad. Znios?a ona zarząd powiatowy oparty o edykt z 1812 roku, wprowadzając na jego miejsce sejmik powiatowy (Kreisversammlung). Zadaniem jego by?o wybieranie kandydata na landrata i asystowanie przy administrowaniu przez niego powiatem, w szczególności dokonywanie repartycji świadcze? powiatu na rzecz pa?stwa w przypadku, gdy pobór nie by? ustawowo określony oraz opiniowanie wymiaru danin i innych świadcze? na rzecz powiatu. W sk?ad sejmiku powiatowego wchodzili wszyscy w?aściciele dóbr rycerskich w powiecie, po jednym deputowanym z miast Gryfino, Banie i Widuchowa i trzech deputowanych ze stanu ch?opskiego spośród so?tysów lub s?dziów wiejskich wybieranych pod nadzorem landrata a w praktyce przez niego desygnowanych. Wybory kandydata na landrata regulowa?a specjalna instrukcja wydana dopiero w roku 1833. Kandydatem na to stanowisko móg? by? tylko mieszkający w powiecie w?aściciel dóbr rycerskich a wyboru dokonywali wy?ącznie w?aściciele tych dóbr. Instrukcja odmawia?a przedstawicielom miast i gmin wiejskich prawa g?osu i nie zezwala?a im na opuszczenie zebrania sejmiku wyborczego, dopóki wynik wyboru nie b?dzie im zakomunikowany i nie zostanie to zarejestrowane.
Nowa organizacja w?adzy administracji terytorialnej pruskiej wesz?a w ?ycie ustawą z 30 kwietnia 1815 r. Terytorium pa?stwa pruskiego zosta?o podzielone na 10 prowincji i 25 obwodów rejencyjnych. Terytoria prowincji pomorskiej podzielono: Prusy Zachodnie, ze stolicą prowincjonalną w Gda?sku, Prusy lub Prusy Wschodnie ze stolicą w Królewcu, Pomorze Zachodnie ze stolicą w Szczecinie, dzieli?o si? na trzy rejencje: koszali?ską, szczeci?ską i najpó?niej zorganizowaną rejencj? w Strza?owcu (dla dawnego Pomorza Szwedzkiego). Nowa organizacja administracji terytorialnej by?a podsumowaniem planów i dokona? lat 1807 - 18015. W traktowaniu prowincji nak?ada?y si? dwie odr?bne p?aszczyzny: tradycyjna, stanowego "kraju", który mia? w?asna reprezentacj? stanową wobec monarchy, nowa - dopiero z czasem teoretycznie opracowana: prowincja jako osoba prawna, której byt i uprawnienia, organa i zakres dzia?ania określa?y ordynacje prowincjonalne. Pomorze Zachodnie- Pommern, prowincja "Pomorze", utworzona w 1815 r. mia?a si? sk?ada?: Hinterpommern, tj. cz?ś? Pomorza Zachodniego, po?o?ona na wschód od Odry, Alt - Vorpommern - tj. terytoria, które wchodzi?y w sk?ad Pomorza szwedzkiego, Neu - Vorpommern - pozosta?a cz?ś? Pomorza szwedzkiego ze Strzalowem i wyspą Rugią. Rejencja szczeci?ska, która od 1808 r. mia?a siedzib? w Stargardzie, zosta?a przeniesiona do Szczecina w 1814 r., a organizatorem prowincji zosta? Karl H. L. von Ingersleben, który jako pierwszy pe?ni? obowiązki nadprezydenta prowincji. Po nim by? Johann August von Sack (od 10 maja 1816 r. do 1831r.)
Podzia? administracyjny pa?stwa na prowincje, obwody - rejencje, powiaty, miasta wydzielone, gminy miejskie i wiejskie by? przeprowadzany doś? d?ugo, niekiedy ko?czono go dopiero w latach 1818 - 1819. Tak d?ugo trwa? w szczególności proces wytyczania granic poszczególnych powiatów w ramach danej rejencji. W rejencji szczeci?skiej prace nad podzia?em wewn?trznym przeciągn??y si?, komisarz organizacyjny regencji von Ingersleben pozostawi?, bowiem spraw? inicjatywie samych landratów (starostów), którzy wyra?ając poglądy okolicznej szlachty dalecy byli od entuzjazmu dla projektowanych reform. Dopiero akcja nadprezydenta von Sacka wywar?a zdecydowany wp?yw na sformu?owanie 26 września 1816 roku planu podzia?u terytorialnego, który po pewnych perypetiach zosta? przyj?ty w Berlinie. W ?ycie wszed? od stycznia 1818 roku, z tym, i? drobne korekty granic i szczegó?owe delimitacje terenowe trwa?y a? po rok 1819. Obszar regencji szczeci?skiej podzielony zosta? na dwanaście powiatów ziemskich i powiat miejski Szczecin. Powiat gryfi?ski (Kreis Greifenhagen) pojawi? si? na mapie administracyjnej kraju w roku 1818. W tym samym roku nastąpi?o jeszcze ponowne uregulowanie granicy z powiatem pyrzyckim po?ączone z wymianą kilkunastu miejscowości. Ustalenia pruskiego rządu okaza?y si? trwa?e na, tyle, ?e powiat gryfi?ski w swym podstawowym kszta?cie określonym przez nadprezydenta prowincji Pomorze - Johanna Augusta von Sacka, przetrwa? do roku 1975r.
W latach 1823/24, 1825 i 1827/28 wprowadzono ustawy o reprezentacji gminnej i powiatowej, jednak u steru w?adzy nie by?o ju? nikogo z ekipy reformatorów i dlatego junkrzy uzyskali ogromne zdobycze (we wszystkich sejmikach powiatowych monarchii na 16 190 miejsc 12654, czyli 78%, zajmowali przedstawiciele "pierwszego stanu" tj. w?aściciele wielkich majątków ziemskich, niemal wy?ącznie tzw. majątków rycerskich, przedstawiciele miast 1329, a wsi 2207 miejsc.
Sejmik mia? swobod? dzia?ania i inicjatywy, z tym, ?e jego uchwa?y wymaga?y zatwierdzenia przez w?adze rejencji. Mia? tak?e prawo sk?adania do w?adz petycji w sprawach wykraczających poza jego kompetencje. W zasadzie sejmik powiatowy zwo?ywany by? przez landrata raz do roku, sam móg? ustali? miejsce obrad. Obrady by?y niejawne a przewodniczy? im landrat lub najstarszy z deputowanych. W roku 1841 sejmik otrzyma? prawo nak?adania ci??arów finansowych (samoopodatkowania si?) na cele komunalne, przy czym w?adze rejencji mia?y czuwa?, by rozk?ad owych ci??arów nie nast?powa? ze szkodą stanów ni?szych. Odtąd związek powiatowy sta? si? rzeczywistą wspólnotą terytorialną o samorządowym charakterze, jednak przewaga w?ascicieli ziemskich w decyzjach finansowych i sposób korzystania z funduszy powiatowych wywo?ywa?y znaczne niezadowolenie deputowanych miast i wsi. 24 lipca 1848 roku rząd wyda? decyzj? odbierającą te prawa sejmikowi. Z posiadanych sta?ych dochodów w?asnych, subwencji i innych ?róde? dochodów korzysta? mia? on odtąd tylko pod kontrolą i za wiedzą w?adz pa?stwowych. Wielka rola sejmiku powiatowego wyra?ona zosta?a w po?owie XIX wieku w przej?ciu dziela budowy sieci dróg powiatowych, co wiąza?o si? z wielkimi problemami gospodarczymi i finansowymi.
Do g?ównych zada? landrata nale?a?o: reprezentowanie w?adz rejencji na terytorium powiatu, nadzór i zarząd nad lokalną administracją w zakresie policji bezpiecze?stwa i porządku publicznego, sprawy cudzoziemców, kontrola obyczajowa, sprawy policji ogniowej, budowlanej, sanitarnej, opieki spo?ecznej, rolnictwa, lasów, spraw wojskowych, dróg, wody. Landrat nadzorowa? sprawy komunalne a tak?e handel, przemys?, miary i wagi, szko?y elementarne i podatki. Dla potrzeb w?adz wy?szych sporządza? sprawozdania i statystyki oraz wykonywa? wszystkie ich polecenia. Swe zadania administracyjne i policyjne wykonywal landrat przy pomocy w?asnego aparatu z ewentualnym u?yciem ?andarmerii oraz przez organa podporządkowane jego nadzorowi i jego poleceniom, a wi?c w?adze miejskie, policj? w domenach, dobrach miejskich, wsiach i obszarach dworskich. Biuro powiatowe landrata, któremu pomaga?o dwóch wybranych deputowanych sejmiku powiatowego, sk?ada?o si? w XIX wieku z sekretarza powiatowego za?atwiającego samodzielnie sprawy administracyjne w zast?pstwie i w imieniu landrata, wo?nego, lekarza powiatowego, chirurga powiatowego oraz personelu kasy powiatowej. Sam landrat jako w?aściciel dóbr ziemskich przewa?nie w?aśnie w tych dobrach przebywa?. Znamienna jest dla roli landrata opinia, jaką w roku 1851 wyda? pomorski sejmik prowincjonalny: "Instytucja landrata jest przez wieloletnie doświadczenie wypróbowana. Zakorzeniona w urządzeniach stanowych kraju i wewn?trznie z nimi spleciona, stanowi ona cz?on pośredni miedzy nimi a organami rządowymi, w charakterze pośrednika tych ostatnich. Landrat jest naturalnym doradcą i rzecznikiem wspó?ziomków ze swego powiatu, nosicielem i promotorem ich lojalnej postawy, stró?em prawa, porządku i pos?usze?stwa, a kiedy zostaje na ten urząd powo?ana w?aściwa osoba i dzia?alnoś? jej nie jest kr?powana, lecz dobrze rozumiana, uzyskuje on wtedy stanowisko, z którym nie równa si? ?adne inne pod wzgl?dem b?ogos?awionych skutków dla mieszka?ców wsi, jak to okaza?y dobitnie doświadczenia zamieszek z lat ostatnich. Zaufanie to jednak jest uwarunkowane przez zaufanie powiatu a tkwi ono korzeniami w wieloletniej znajomości, w osiad?ości, a przede wszystkim w wyborze stanowym".
W 1872 r. zosta?a uchwalona ordynacja powiatowa na mocy, której powstawa? samorząd terytorialny w Prusach. Wed?ug niej powiat sta? si? korporacją samorządową. Organami powiatu byli: sejmik powiatowy (Kreistag) jako organ uchwa?odawczy i kontrolujący. Jego cz?onkowie w cz?ści wybierani byli w wyborach powszechnych, ale w trzech kuriach mia? kompetencje do uchwalania norm prawnych w sprawach prawnych powiatu, mi?dzy innymi: drogi, kasy, oszcz?dności. Organem wykonawczym by? tzw. wydzia? powiatowy (Kreisausschuss), który wykonywa? ustawy sejmiku i nadzorowa? samorząd gminy, oprócz zada? komunalnych wykonywa? funkcje zlecone, by? tak?e pierwszą instancją orzekającą w spornym post?powaniu administracyjnym. Przewodnictwo w obu tych organach sprawowa? z urz?du landrat - starosta.
Reforma ta si?gn??a najg??biej w ustrój powiatu, wprowadzając zmiany do charakteru urz?du landrata i do organizacji samorządu powiatowego. Landrat sta? si? samodzielnym reprezentantem pa?stwa i podobnie jak naczelny prezydent prowincji i prezes regencji mia? dzia?a? "samodzielnie z pe?ną odpowiedzialnością osobistą". Zakres dzia?alności w administracji wewn?trznej powi?kszony zosta? o w?adz? policyjną zwierzchności dworskiej, o ustawowe kierowanie sprawami komunalnymi powiatu i o funkcje sądowo - administracyjne. Nastąpi?y zmiany w trybie powo?ywania na stanowisko landrata. Uleg? rozlu?nieniu dawny wymóg prezentowania na to stanowisko kandydata przez ko?o w?aścicieli dóbr rycerskich ze swego grona. Landrata mianowa? król (w praktyce minister spraw wewn?trznych) wed?ug kryteriów pragmatyki s?u?bowej. Zachowano jednak uprawnienie sejmiku powiatowego do proponowania kandydata spośród mieszka?ców powiatu, wykazujących si? sta?em w samorządzie lub w sądownictwie. Komunalny związek powiatowy uznano za osob? prawną, powo?ywaną do wykonywania zada? publicznych. Dzia?alnoś? ta mia?a charakter bąd? zlecenia pa?stwowego (funkcje zlecone), bąd? by?a podejmowana na podstawie w?asnych decyzji (funkcje w?asne). Samorząd powiatowy opiera? swoją dzia?alnoś? na dotacjach pa?stwowych i na przekazywanych mu wplywach. Mia? te? nadal mo?noś? uzupe?niania tych ?róde? przez ustanawianie w?asnych danin. Ustrój w?adz samorządu oparto na grupach spo?ecznych wi?kszej w?asności ziemskiej, w?asności ch?opskiej i miast. W roku 1924 Karl Friedrich Kohlhoff pisa?: "na czele naszego powiatu stoi starosta (aktualnie jest nim pan tajny radca rządowy dr Koehler). W razie potrzeby s?u?ą mu pomocą dwaj deputowani wybierani przez niego osobiście. Lekarzem powiatowym jest radca medyczny dr Palleske z Gryfina, weterynarzem powiatowym radca weterynaryjny Freese. Powiatowym inspektorem szkolnym jest radca Sonntag ze Szczecina. Starosta przewodniczy równie? pi?cioosobowemu Wydzia?owi Powiatowemu. W myśl ordynacji wyborczej z 1913 roku do sejmiku powiatowego wchodzi 29 deputowanych. Z tej liczby 10 osób to przedstawiciele posiadaczy ziemskich, 11 gmin wiejskich i 8 deputowanych miast (Gryfino 5, Widuchowa 2 i Banie 1). Wydzia?em powiatowym rządzi dyrektor wraz z nadsekretarzem i sekretarzem. To najwa?niejsi urz?dnicy w powiecie, poza starostą oczywiście." Wśród powiatowych biur znajdujących si? w budynku starostwa znale?? mo?na by?o opiek? spo?eczną, urząd mieszkalnictwa, wydzia? budowlany i drogowy, kas? oszcz?dnościową. Na ulicy Szczeci?skiej znajdowa?a si? Pa?stwowa Kasa Powiatowa i Leśna. Wa?nymi biurami by?y tak?e urząd regulacji Odry oraz administracja kolei powiatowych.
Powiat starosty Koehlera liczy? 964 km2. Sk?ada?o si? na? 47 okr?gów dworskich, 71 gmin wiejskich oraz 3 miasta. Ca?oś? zamieszkana by?a przez 50 618 osób. Ogromna wi?kszoś? z nich ?y?a z uprawy roli i hodowli byd?a. Du?e znaczenie mia?o ogrodnictwo i sadownictwo. Handel i drobny przemys? koncentrowa? si? w miastach i kilku mniejszych miejscowościach nad Odrą i Regalicą. Nie?le prosperowa?o rybo?ówstwo rzeczne, a rybą przynoszącą gryfi?skim rybakom najwi?ksze zyski by? szczupak. Ba?szczanie dobrze zarabiali na pszczelarstwie.
Dziewi?tnastowieczne reformy ustrojowe ustali?y obraz i ramy organizacyjne powiatu gryfi?skiego na d?ugie lata. Jedyna wi?ksza zmiana dotycząca terytorium zaistnia?a w latach 1939 - 1945, kiedy to uleg? likwidacji zachodni sąsiad Gryfina, powiat Randow. Przez te kilka lat zachodnią granicą powiatu gryfi?skiego by?a rzeka, a raczej ju? rów melioracyjny, o nazwie Randow (R?dowa). Tak charakteryzowa? powiat w roku 1932 jego ówczesny landrat Wilhelm Kleiboemer: "Powiat gryfi?ski istnieje w swej komunalnej postaci i w obecnych granicach od roku 1818. Rozciąga si? on, od pó?nocy poczynając, od wa?nej drogi ?ączącej Szczecin ze wschodem, wzd?u? prawego brzegu Odry a? do sąsiedniego, brandenburskiego powiatu Chojna. W swej najwi?kszej rozciąg?ości z po?udnia na pó?noc ma prawie 45 km. Cz?ś? pó?nocna powiatu si?ga bram Szczecina i Stargardu. Zamyka si? ona pomi?dzy Odrą a znanym z pysznej siei jeziorem Miedwie i wype?niona jest lasami Puszczy Bukowej oraz lasami leśnictwa Śmierdnica. W cz?ści środkowej powiat zaw??a si? do 15 km wci?ciem terytorium powiatu pyrzyckiego. Na po?udniu poprzez obj?cie nale?ącego do domeny królewskiej leśnictwa Swobnica, osiąga znów szerokoś? 25 km. Ca?y obszer powiatu to w przybli?eniu 100 000 hektarów. Mieszka tu ponad 52 000 ludzi. Po ostatnim spisie ludnościowym w 1925 roku wiemy, ?e na Gryfino przypada z tego 8227 osób, na Banie 2590 a na Widuchową 2362 osoby. Resztą obdzieli? nale?y 73 gminy wiejskie. G?stoś? zaludnienia to oko?o 54 osoby na jeden kilometr kwadratowy. Poprzez przebudow? rzeki Odry jako wielkiej drogi wodnej, powiat otrzyma? wa?ne po?ączenia z pó?nocą i po?udniem, przede wszystkim z po?o?oną w pobli?u stolicą Pomorza - Szczecinem, jak te? i Berlinem. Ruch wodny s?u?y w szczególności gryfi?skim armatorom i ich flocie. Pa?stwowa linia kolejowa Szczecin - Wroc?aw z jej licznymi pociągami lokalnymi miedzy Szczecinem a Gryfinem, otwiera ca?ą zachodnią cz?ś? powiatu na pó?noc i po?udnie, zaś linia Szczecin - Stargard w kierunku wschód - zachód. W Gryfinie zbiegają si? dwie kolejowe linie dojazdowe normalnotorowej Gryfi?skiej Kolei Powiatowej. ?ączą one pó?nocno - wschodnią cz?ś? powiatu na trasie Zdroje - P?onia - Ko?bacz - Stare Czarnowo - ?elis?awiec - Chwarstnica, oraz po?udniowo - wschodnią na trasie Swobnica - Banie - Gryfino. (...) Powiat w przewa?ającej mierze jest obszarem rolniczym. U?ytki rolne stanowią 2/3 jego powierzchni. Pozosta?a cz?ś? to lasy (oko?o 20 000 ha), dwory z zabudowaniami, wody i pustki. Spośród licznych ma?ych i du?ych jezior najznaczniejszym jest Miedwie o ponad 15 kilometrowej d?ugości. Prawie jego po?owa le?y na terenie powiatu. Lasy są administrowane przez trzy pa?stwowe leśnictwa i jedno dworskie. U?ytki rolne w 3/4 znajdują si? w r?kach ch?opów, reszta to wielkie posiad?ości ziemskie. G?ówne uprawy to ?yto, kartofle, owies a tak?e w coraz wi?kszej ilości ze wzgl?du na rozwój agrokultury j?czmie? i pszenica." Praktycznie dopiero zmiana granic pa?stwowych po II wojnie światowej zburzy?a dawny porządek, nie naruszając jednak zbytnio geograficznych granic powiatu. Oczywiście gwa?towny rozwój spo?eczno - gospodarczy XX stulecia powodowa? zmiany w funkcjonowaniu powiatu na przestrzeni lat, ale polega?y one przede wszystkim na rozbudowie aparatu urz?dniczego w samym Gryfinie jak i w 19 obwodach (Amtsbezirk).
W wyniku wojennej zawieruchy rozp?tanej przez hitlerowskie Niemcy ludnoś? niemiecka zosta?a zmuszona do opuszczenia swojej ojczyzny. Wiosną 1945 roku w ślad za jednostkami Armii Czerwonej i Wojska Polskiego podą?a?y ekipy tymczasowej administracji polskiej. Obejmowa?y one zdobyte tereny dzisiejszej pó?nocnej i zachodniej Polski tworząc zalą?ki nowego w?adztwa i organizując praktycznie od nowa ?ycie na tej ziemi. Po ostatecznej likwidacji hitlerowskiego przyczó?ka gryfi?sko - dąbskiego, 20 marca 1945 ca?y obszar powiatu gryfi?skiego znalaz? si? w zarządzie sowieckich w?adz wojskowych. Ju? 20 lutego 1945 roku Pa?stwowy Komitet Obrony ZSRR wyda? zarządzenie, które stwierdza?o m.in.: "...do chwili ustalenia przez przysz?ą konferencj? pokojową, za zachodnią granic? Polski nale?y uwa?a? lini? biegnącą na zachód od Świnoujścia do rzeki Odry (w rejonie Gryfina) i dalej Odrą do Nysy..." Oznacza?o to, ?e tereny te nie mogą by? traktowane jako sowiecka strefa okupacyjna Niemiec i b?dą przekazywane polskiej administracji cywilnej. Komendantury sowieckie tworzono zachowując niemiecki podzia? administracyjny, tak, ?e powiat gryfi?ski ponownie przybra? kszta?t z roku 1938. Komendantury sprawowa?y w?adz? cywilną wobec pozosta?ych tu obywateli niemieckich, zabezpiecza?y zaplecze frontu, a przede wszystkim "zabezpiecza?y" mienie poniemieckie, jako zdobycz wojenną. Wywozowi podlega?o niemal wszystko, od mebli, dywanów, fortepianów, maszyn rolniczych i inwentarza ?ywego po ca?e fabryki.
Dnia 14 marca Rząd Tymczasowy w Warszawie podją? uchwa?? tworzącą m. in. okr?g administracyjny na Pomorzu Zachodnim i wyznaczy? na? pe?nomocnika. Od 11 kwietnia 1945 by? nim p?k Leonard Borkowicz. Jemu podlega?o 40 pe?nomocników obwodowych (starostów). Grupa gryfi?ska z Edwardem Kunikiem na czele zosta?a wys?ana doś? pó?no, bo dopiero 4 maja 1945 roku, by po kilku dniach przyby? do "Greifenhagen". "Grunt, ?ebyś jako polski starosta by? jutro na miejscu i wywiesi? polską flag?" - tymi s?owami ?egna? wojewoda Borkowicz pe?nomocnika wyje?d?ającego z Pi?y, która przez miesiąc pe?ni?a rol? stolicy okr?gu. Pan "starosta" Edward Kunik oficjalne urz?dowanie w Gryfinie rozpoczą? 12 maja 1945 r. W mieście i powiecie byli ju? Polacy, robotnicy przymusowi III Rzeszy, stacjonowa?y tu du?e garnizony - polski i sowiecki, mieszka?o jeszcze sporo Niemców. Powo?ana przez starost? gryfi?ska milicja próbowa?a zapewni? minimum bezpiecze?stwa i nie dopuści? do dalszej dewastacji mienia, a zw?aszcza zapobiega? szabrownictwu. Niestety, by? to wówczas prawdziwy "Dziki Zachód", stan bezpiecze?stwa by? fatalny, a zorganizowany szaber po?ączony z bezmyślną dewastacją prowadzili czerwonoarmiści wspierani przez "obrotnych" Polaków. 3 czerwca przez prowizoryczne przeprawy na Odrze i Regalicy przyby?a do Gryfina trzydziestoosobowa grupa by?ych wi??niów obozów hitlerowskich w Buchenwaldzie i Revensbrueck. Zostali praktycznie zatrzymani i wykorzystani w przygotowaniu powiatu pod przysz?e osadnictwo. Boles?aw Chmura zosta? zast?pcą "starosty", Jerzy Urbanowski burmistrzem w Komisarycznym Zarządzie Miasta, W?adys?aw Wodzis?awski inspektorem w powiatowym Wydziale Samorządowym. Starosta powierzy? obowiązki burmistrza miasta Dąb Stary (obecnie Szczecin - Dąbie) Janowi Balcerzakowi, Wojciechowi Stanis?awskiemu so?tysa Widuchowej a nast?pnie wójta w Czanowie (dziś Szczecin - Zdroje). Do Borzymia wys?ano Antoniego Jezierskiego, do Kobylanki Lecha Olszaka, do Śmierdnicy Stefana Pereca. Cezary Pobo?ny mia? robic porządki w Dziczym Lesie (Swobnica), Józef Kwietniewski w Krzywinie a Jerzy Klimczak w ?urawiu. Wi?kszoś? kadry Starostwa stanowi?a przedwojenna inteligencja, ludzie z wy?szym wykszta?ceniem humanistycznym i politechnicznym. W latach 1945 - 46 Obwodowy Urząd Pe?nomocnika Rządu zatrudnia? czternastu ludzi z wy?szym wykszta?ceniem, w tym czterech prawników oraz sześciu in?ynierów.
We wrześniu 1945 wojewoda Borkowicz przes?a? do Warszawy kompleksowe sprawozdanie dotyczące sytuacji ogólnej w okregu. Oto fragment relacji z Gryfina: "(...) pe?nomocnik (starosta) z obwodu Gryfin, ob. Jan Daszy?ski narzeka na kompromitujące zachowanie si? przedstawicieli urz?du bezpiecze?stwa i milicji obywatelskiej. Ludzie narzekają na samowol? ?o?nierzy radzieckich..." Pod koniec roku w powiecie o powierzchni 996 km2 mieszka?o 3000 osób. Dnia 29 maja 1946 roku Rada Ministrów w drodze rozporzadzenia utworzy?a województwo szczeci?skie sankcjonując jednocześnie status quo powiatu gryfi?skiego. Ustawa z 20 marca 1950 r. wprowadza?a zasad? o jednolitości i koncentracji w?adzy. Wprowadzona na wzór radziecki likwidowa?a samorząd terytorialny w Polsce. Powiatowa Rada Narodowa w Gryfinie by?a terenowym organem w?adzy pa?stwowej. Jej sk?ad wy?aniany by? w czteroprzymiotnikowych wyborach, które po raz pierwszy przeprowadzono dopiero w roku 1954. PRN swoje zadania realizowa?a poprzez podleg?e jej Prezydium, którego cz?onków powo?ywa?a i odwo?ywa?a. Prezydium PRN stanowi?o terenowy organ administracji pa?stwowej. Stan ten sankcjonowa?a konstytucja z 1952 roku uznając, ?e "rada narodowa wyra?a wol? ludu pracującego". Nowa regulacja ustawowa z 1958 roku przyzna?a pewną samodzielnoś? wydzia?om Prezydium PRN, bowiem zosta?y one uprawnione do kierowania poszczególnymi dzia?ami administracji. Po zmianach granic, przeprowadzanych w latach pi??dziesiątych powiat "schud?" o 82 km2. Powiat gryfi?ski pod koniec lat sześ?dziesiątych obejmowa? ziemie od brzegów Odry i Regalicy po kotlin? jeziora Miedwie. Na po?udniu si?ga? w okolice Chojny, a na pó?nocy pod Szczecin. Jego powierzchnia wynosi?a 914 km2 i zamieszkiwa?o ją 32 000 osób. Jedynym miastem powiatu by?o Gryfino liczące ok. 6500 mieszka?ców. Powiat gryfi?ski przetrwa? do roku 1975. Ustawa o dwustopniowym podziale administracyjnym pa?stwa z 28 maja tego roku zwi?kszy?a liczb? województw w Polsce do 49 i jednocześnie znios?a powiaty. Po ponad 240 latach istnienia znikną? z mapy administracyjnej charakterystyczny, kiszkowaty kszta?t powiatu gryfi?skiego. W efekcie reformy z roku 1972 znik?o Prezydium Powiatowej Rady Narodowej, a pojawi? si? Naczelnik Powiatu jako jednoosobowy organ administracji.
Nowelizacja konstytucji RP z dnia 29 grudnia 1989 r. mówi: "RP gwarantuje udzia? samorządu terytorialnego w sprawowaniu w?adzy oraz swobod? dzia?ania innych form samorządu". Ponadto zosta?y wydane ustawy: z dnia 8 marca 1990 r. - o samorządzie gminnym, z dnia 5 czerwca 1998 r. - o samorządzie powiatowym oraz o samorządzie wojewódzkim. Reaktywowanie samorządu terytorialnego oznacza?o upodmiotowienie i uw?aszczenie spo?eczności lokalnych (komunalizacja). Powstanie gmin jako jednostek samorządu terytorialnego to pierwszy etap reformy ustrojowej administracji publicznej, której kontynuacją by?o powo?anie powiatów i samorządu na szczeblu województwa. Jest to wyraz nowego myślenia o pa?stwie i jego roli, realizacja zasad decentralizacji i subsydiarności (pomocniczości). Ustawa z dnia 24 lipca 1998 r. o wprowadzeniu zasadniczego trójstopniowego podzia?u terytorialnego pa?stwa wchodzi?a w ?ycie od 1 stycznia 1999 r. Ostatnia reforma administracyjna powo?a?a na nowo do ?ycia organizm zwany powiatem gryfi?skim. Z dniem 1 stycznia 1999 roku zaistnia? on ponownie na mapie administracyjnej naszego kraju, ale w jak?e odmiennym kszta?cie. Administracyjnie scali? dwie historycznie odr?bne krainy; po?udnie to dawna Nowa Marchia nale?ąca do Brandenburgii (by?y powiat Chojna), pó?noc to ziemie Ksi?stwa Pomorskiego. Jest drugim pod wzgl?dem wielkości obszaru spośród dwudziestu powiatów województwa zachodniopomorskiego. Zajmuje 1869 km2 powierzchni a zamieszkuje go ponad 84 tysiące osób, g?stoś? zaludnienia jest, wi?c tu niewielka (45 osób na 1 km2). W sk?ad powiatu wchodzi dziewi?? gmin. Sześ? z nich - Gryfino, Cedynia, Chojna, Mieszkowice, Mory? i Trzci?sko Zdrój - posiada status miejsko-wiejski. Pozosta?e trzy - Banie, Stare Czarnowo i Widuchowa - są gminami wiejskimi.
Wed?ug ratyfikowanej przez Polsk? w 1993r., Europejskiej Karty Samorządu Terytorialnego (powsta?ej w 1985 r.) samorząd terytorialny oznacza prawo i zdolnoś? spo?eczności lokalnych, w granicach określonych prawem, do kierowania zasadniczą cz?ścią spraw publicznych na ich w?asną odpowiedzialnoś? i w interesie ich mieszka?ców. Powiat odgrywa bardzo wa?ną rol? w strukturze administracji publicznej. Zakres jego zada? i kompetencji jest znaczny i to zarówno w sferze zada? w?asnych (edukacja, promocja, ochrona zdrowia, ...), jaki i zada? zleconych z zakresu administracji rządowej.
|
Zachodniopomorskie
