Miasta: Wa?cz, Cz?opa, Miros?awiec, Tuczno

Gminy: Wa?cz, Cz?opa, Miros?awiec, Tuczno

Ziemia wa?ecka po?o?na jest w po?udniowo wschodniej cz?ści województwa zachodniopomorskiego. Pod wzgl?dem geograficznym kraina ta nazywana jest Pojezierzem Wa?eckim i stanowi integralną cz?ś? Pomorza Zachodniego Jej granice w sposób naturalny wytyczone są przez koryta rzek - ziemia wa?ecka jest, bowiem obszarem po?o?nym na pó?noc od Noteci, mi?dzy rzekami Gwdą i Drawą. Najstarsze ślady osadnictwa na ziemi wa?eckiej si?gają środkowej cz?ści epoki kamiennej, czyli mezolitu. W okresie wczesnego średniowiecza znaczną cz?ś? tego terytorium pokrywa?y puszcze. Osadnictwo by?o tu niezwykle rzadkie i skupia?o si? wokó? kilkunastu grodów. Ziemia Wacka w owym okresie by?a terenem pogranicznym, usytuowanym mi?dzy terytorium konsolidującego si? na po?udniu pa?stwa polskiego a ziemiami nale?ącymi do Pomorzan. Stanowi? ona najbardziej na po?udnie wysuni?te tereny pomorskie. Bezpośrednich wzmianek ?ród?owych na temat ziemi wa?eckiej brak jednak a? do początków XII wieku. Mo?emy tylko przypuszcza?, i? znalaz?a si? ona w obr?bie pa?stwa polskiego ju? w latach 70 - tych X wieku w rezultacie podboju Pomorza Zachodniego przez Mieszka I. Z kolei okres rządów Boles?awa Chrobrego pozostawi? w pami?ci potomnych jedynie legend? o Dzier?ykraju, ksi?ciu na Cz?opie, który rzekomo by? ojcem chrzestnym króla Boles?awa Wielkiego. Ziemia wa?ecka pozosta? w granicach pa?stwa polskiego stosunkowo nied?ugo. Pomorze Zachodnie usamodzielni?o si?, bowiem ju? w początku lat 30 - tych XI w., po śmierci Mieszka II, syna Boles?awa Chrobrego. Wprawdzie oko?o roku 1047, za panowania Kazimierza Odnowiciela, Pomorze zosta?o ponownie podporządkowane Polsce, jednak?e na bardzo krótki okres czasu, bo tylko do lat 60 - tych XI w. Energiczne kroki mające na celu podbój Pomorza podją? dopiero Boles?aw Krzywousty w początkach XII wieku. Z tego w?aśnie okresu pochodzi pierwsza wzmianka na temat ziemi wa?eckiej. Jej autorem jest Gall Anonim a dotyczy ona grodu zwanego Bytom (dzisiejsze grodzisko nad jez. Byty?kim w pobli?u Nakielna). Zgodnie z relacją kronikarza komes Krzywoustego - Skarbimierz, wkraczają na Pomorze zdoby? i spali? ten gród, a jego mieszka?ców uprowadzi? w niewol? W toku ci??kich walk Boles?aw Krzywousty zdo?a?o podporządkowa? sobie ca?e Pomorze, w tym równie? ziemi? wa?ecką. I cho? Pomorze Zachodnie w nied?ugim czasie odpad?o od Polski, to jednak Wa?ecczyzna pozosta?a w obr?bie pa?stwa polskiego a? do ko?ca XIII wieku.
Próby utrzymania przez Polsk? tych terenów zako?czy?y si? niepowodzeniem po tragicznej śmierci Przemys?awa II, zamordowanego w Rogo?nie w 1296 r. Korzystając z powsta?ego zam?tu, margrabiowie brandenburscy opanowali terytorium rozciągające si? mi?dzy rzekami Drawą i Gwdą oraz Notecią na po?udniu, a wi?c tak?e i obszar ziemi wa?eckiej. Nastąpi? to oko?o 1300 r. Z tego te? czasu pochodzą obfitsze przekazy historyczne dotyczące tych rejonów.Brandenburczycy rozwin?li, bowiem tutaj o?ywioną akcj? kolonizacyjną pos?ugują si? przy tym g?ównie elementem niemieckim, co znajduje swe odzwierciedlenie w wystawianych przez nich dokumentach lokacyjnych. Niewątpliwie Wa?cz oraz inne miasta usytuowane na tych ziemiach istnia?y ju? wcześniej, jednak dopiero okres panowania brandenburskiego przyniós? konkretne wiadomości o otrzymaniu przez nie praw miejskich. Najwcześniej, bo ju? w 1245 r otrzyma?a je Cz?opa. 23 IV, 1303 r. prawa miejskie uzyska? Wa?cz, otrzymując przy tym obszerny przywilej lokacyjny, nadający miastu 208 ?anów ziemi oraz jeziora: Zamkowe i Radu?skie. Jednocześnie za?o?ono wieś Dobino na 64 ?anach - mia?a ona by? w?asnością miasta. Wa?cz otrzyma? te? trzecią cz?ś? dochodów miejskich i zosta? zwolniony od wszelkich podatków na okres 16 lat. Prawie w tym samym czasie prawa miejskie otrzyma?y: Miros?awiec (1314) oraz Tuczno (1331).
Pod wzgl?dem administracji kościelnej omawiane tereny nale?a?y do diecezji pozna?skiej. Dopiero w 1368 r. ziemia wa?ecka na mocy uk?adu zawartego pomi?dzy królem polskim Kazimierzem Wielkim a margrabią brandenburskim Ottonem Leniwym, wróci?a do Macierzy. Kazimierz Wielki potwierdzi? dla Wa?cza uzyskane uprzednio przywileje miejskie, a na zamku osadzi? swego starost?. Przed śmiercią w 1370 r. przekaza? ziemi? wa?ecką swemu wnukowi Ka?kowi s?upskiemu, co sta?o si? przyczyną zbrojnych konfliktów i d?ugotrwa?ych zamieszek na tych terenach. W wyniku walk zginą? Ka?ko s?upski, a ziemia wa?ecka dosta?a si? W?adys?awowi Opolczykowi. Ostatecznie w 1391r., król W?adys?aw Jagie??o sp?aci? Pomorzanom wszelkie roszczenia do tych terytoriów i dzi?ki temu ca?a ziemia wa?ecka pozosta?a przy Polsce, stając si? integralną cz?ścią województwa pozna?skiego. Stanowi?a ona obszar niezwykle istotny pod wzgl?dem strategicznym, oddziela?a bowiem zakon krzy?acki od Nowej Marchii, by?a tak?e jedynym pomostem ?ączącym Polsk? z Pomorzem Zachodnim Znaczenie polityczne ziemi wa?eckiej zmala?o nieco po pokoju toru?skim w 1466 r., kiedy Polska odzyska?a Pomorze Gda?skie i Warmi?.
Powiat wa?ecki stanowi? najbardziej na pó?nocny zachód wysuni?te terytorium pa?stwa polskiego. Jego granice by?y od tej strony równie? granicami pa?stwowymi. Na wschodzie rzeka Gwda odgranicza?a go od powiatu nakielskiego, nale?ącego do województwa kaliskiego. Z kolei naturalną granicą oddzielającą Wa?ecczyzn? od Wielkopolski by?a zabagniona i nieprzyst?pna dolina Noteci, stąd kontakty z grodem pozna?skim by?y bardzo utrudnione. Sytuacja ta uleg?a zmianie dopiero w 1554 r., kiedy to starostwo wa?eckie zosta?o podniesione do rangi starostwa grodowego. Odtąd wszelkie sprawy sądowe, jak i administracyjne, szlachta wa?ecka i ziem sąsiednich mog?a za?atwi? na miejscu, zamiast je?dzi? do dalekiego Poznania. Na mocy przywileju królewskiego starosta wa?ecki - Andrzej (II) Górka otrzyma? jurysdykcj? taka samą, jaką posiada? starosta generalny pozna?ski, Janusz Kościelecki, tzn. prowadzi? wpisy do ksiąg wieczystych i rozstrzyga? sprawy karne. Starosta mia? najwy?szą w?adz? na terenie powiatu i nominacj? otrzyma? bezpośrednio od króla. Urząd swój piastowa? w zasadzie do?ywotnio. Wynagradzany by? w postaci tzw. majątku starości?skiego. Zast?pcą starosty w pe?nieniu funkcji administracyjnych by? podstarości, natomiast w sprawach sądowych starost? zast?powa? s?dzia surogator. W sk?ad dóbr królewskich starostwa wa?eckiego w ko?cu XVI wieku wchodzi?y nast?pujące wsie: Brze?nica, Budy, Chwiram, Gostomia, Dudylany, Nadarzyce, Nowy Dwór, osada m?y?ska Ostrowiec, Ró?ewo, Skrzatusz, Sypniewo, Szwecja, Witankowo i Zdbice, a tak?e wsie królewskie puszczone w osobną dzier?aw?: Jaraczewo, Le?enica, Ró?a z K?pą i Wiesió?ka. Tak?e z miasta Wa?cza 1/3 cz?ś? dochodów z kar sądowych wp?ywa?a do kasy starosty, poniewa? by? on miastem królewskim. Zwierzchnoś? starosty wa?eckiego rozciąga?a si? równie? na 3 starostwa niegrodowe: ujsko - pilskie, drahimskie i od 1660 r. starostwo nowodworskie. Starosta niegrodowy nie mia? w?adzy sądowniczej, jego zadaniem by?o zarządzanie dobrami królewskimi. Początkowo, jeszcze przed utworzeniem starostwa grodzkiego, starostami Wa?cza byli przewa?nie przedstawiciele mo?nych rodów miejscowych: Wedlowie, Borkowie czy Czamkowscy. W pó?niejszych latach urząd starości?ski przypada? w udziale g?ownie wp?ywowym osobistościom z Pomorza i Wielkopolski. Z lat 1472 - 1535 nie posiadamy niestety dok?adniejszych wiadomości odnośnie starostów wa?eckich. Bardziej szczegó?owe informacje datują si? dopiero od 1535 r., kiedy to starostą wa?eckim (jeszcze nie grodowym) zosta? ?ukasz Górka. Po nim urząd ten obją? jego syn Andrzej (I), a nast?pnie synowie tego?: Andrzej (II) (1554 - 1584) oraz Stanis?aw (1584 - 1586). Po okresie Górków urząd starosty wa?eckiego a? do po?owy XVII wieku sprawowali kolejno: Andrzej Grudzi?ski (1586 - 1588), Hieronim Gostomski( 1589 -1593), nast?pnie jego syn Jan (1593 - 1623), Melchior Wejcher (1623 - 1642), jego bratanek Ludwik (1643 - 1649), a po nim Franciszek Wejcher. Niewątpliwie utworzenie w Wa?czu urz?du grodzkiego wywar?o korzystny wp?yw na ?ycie gospodarcze tego regionu. Usytuowany pośrodku powiatu Wa?cz sta? si? wkrótce wa?nym centrum administracyjnym i sądowym, jak równie? kulturalnym. By? on tak?e dogodnym punktem wymiany lokalnej, pośredniczy? przy tym w handlu mi?dzy Pomorzem i Brandenburgią a Polską.
Zpośród miast ziemi wa?eckiej tylko Wa?cz, Czaplinek i Jastrowie by?y miastami królewskimi Trzy inne, tzn. Tuczno, Cz?opa i Miros?awiec stanowi?y prywatną w?asnoś? szlachty. Wszystkie one mia?y jednak?e wspólną cech? ustrojową w postaci prawa magdeburskiego, którym si? rządzi?y. W?adz? administracyjną nad miastem sprawowa? burmistrz, w którego gestii pozostawa?y tak?e uprawnienia sądowe. Apelacje od wyroków miejskich w miastach królewskich rozpatrywa?y sądy asesorskie, natomiast w miastach prywatnych kierowane one by?y do w?aściciela. W sprawach sądowych do szczególnie ostrych zadra?nie? dochodzi?o pomi?dzy miastem Wa?czem a starostą. B?dąc reprezentantem w?adzy królewskiej, starosta wa?ecki nader cz?sto nadu?ywa? swych uprawnie? wobec miasta i wkracza? w kompetencje w?adz miejskich. Stąd te? ciąg?e zatargi w?adzy miejskiej ze starości?ską, to o grunta starości?skie u?ytkowane przez mieszczan, to o op?aty, innym znów razem o c?a mostowe. Najwi?ksze nasilenie walk mieszczan z w?adzami starości?skimi mia?o w latach 1623 - 1658. Zarzewiem tego d?ugotrwa?ego konfliktu sta? si? fakt u?ytkowania przez starost? obszarów przyleg?ych do miasta. Na tych terenach osadza? on bowiem swoich w?asnych ludzi, którzy trudnili si? rzemios?em z uszczerbkiem dla rzemios?a cechowego. W miar? up?ywu lat liczba osadników na gruncie starości?skim ros?a, co doprowadzi?o do wytworzenia si? na po?udniowo - wschodnich przedmieściach Wa?cza, nowego miasta. Ju? w 1613 r. nowo powsta?a osada otrzyma?a swego w?asnego burmistrza w osobie mieszczanina Trzebickiego. Pe?ne prawa miejskie wraz z przywilejem odbywania w?asnych, cotygodniowych targów Nowe Miasto Wa?cz uzyska?o za panowania W?adys?awa IV. Odtąd posiada?o ono odr?bne w?adze, w?asne ksi?gi miejskie i w?asną piecz??, a nawet w?asne god?o. Mieszczanie nie pogodzili si? jednak z odr?bnością Nowego Miasta i zacz??a si? walka mi?dzy obu organizmami miejskim, która doprowadza?a niekiedy nawet do wzajemnych napadów, jak to mia?o miejsce w 1654 roku. Ostatecznie cztery lata po tym zdarzeniu, król Jan Kazimierz wyda? edykt unifikacyjny, na mocy którego Stare i Nowe Miasto Wa?cz po?ączy?y si? w jeden organizm miejski. W?adz? w po?ączonym mieście sprawowa?a rada wybierana z równej liczby przedstawicieli obu dawnych miast. Odtąd burmistrza wybiera? starosta nie z 4 przedstawionych mu kandydatów, ale z 8 (czterech ze Starego Miasta i czterech z Nowego).
W miar? spokojne, nie licząc lokalnych konfliktów, ?ycie wsi i miasteczek ziemi wa?eckiej sko?czy?o si? wraz z najazdem szwedzkim na Polsk? w 1655 roku. Szwedzi zaatakowali Polsk? od strony Pomorza Zachodniego, co w sposób oczywisty wysun??o ziemi? wa?ecką na pierwszy plan w obronie zagro?onej suwerenności królestwa. 21 lipca wojska szwedzkie pod wodzą Amima Wittenberga wtargn??y na Wa?ecczyzn?. Szlachta wielkopolska zebrana na sejmiku w Środzie postanowi?a broni? Szwedom przeprawy przez lini? Noteci. Tym samym ziemia wa?ecka zosta?a wydana na ?up nieprzyjaciela. Nawet piechota ?anowa zamiast wesprze? za?og? zamku drahimskiego, skierowana zosta?a pod wodzą Henryka Golca pod Ujście. W ten sposób Szwedzi bez walki zaj?li Czaplinek oraz zamek obronny w Drahimiu (Stare Drawsko), a tak?e stolic? powiatu - Wa?cz. Nied?ugo potem, 25 lipca podpisany zosta? akt kapitulacji ujskiej, na mocy którego ca?a Wielkopolska poddawa?a si? Szwedom. W trzy tygodnie pó?niej król szwedzki Karol Gustaw na czele 16 tyś. armii przekroczy? w okolicach Tuczna i Cz?opy granic? Królestwa Polskiego. Obie armie szwedzkie spotka?y si? pod Ko?em i stamtąd wyruszy?y na podbój reszty ziem polskich. Zmagania wojenne trwa?y trzy lata i zako?czy?y si? wyparciem nieprzyjaciela z kraju. Powiat wa?ecki, podobnie jak i ca?a Rzeczpospolita, wyszed? z tych walk powa?nie os?abiony i zrujnowany gospodarczo. Przyk?adowo w Cz?opie w 1657 r., a wi?c jeszcze przed ko?cem wojny, by?o tylko 50 domów osiad?ych, natomiast a? 165 znajdowa?o si? w stanie ruiny lub by?o opuszczonych. Ksi?gi grodzkie wa?eckie wywieziono, natomiast urząd grodzki zamkni?to. Wznowi? on swą dzia?alnoś? dopiero w 1658 roku. Rezultatem "potopu" by?a te? pauperyzacja, a nast?pnie wielkie wyniszczenie ludności spowodowane nie tylko dzia?aniami wojennymi, ale równie? straszliwą zarazą, jaka szala?a na ziemi wa?eckiej w latach 1656 -1657. W wyniku wojny dawny powiat wa?ecki straci? cz?ś? swego terytorium. Uk?adem welawsko - bydgoskim z 1657 r. starostwo drahimskie wraz z zamkiem zosta?o bowiem przekazane Brandenburgii jako zastaw za poniesione przez nią koszty wojenne. Wprawdzie kilkakrotnie podnoszono na sejmach koniecznoś? wykupu starostwa (ostatni raz w 1726 roku), lecz nigdy do tego nie dosz?o. Tymczasem pot?ga Brandenburgii ros?a wprost proporcjonalnie do s?abni?cia Polski. W 1701 roku elektor brandenburski Fryderyk III koronowa? si? w Królewcu na "króla w Prusach". Odtąd posiadanie terytoriów oddzielających Brandenburgi? od Prus Wschodnich sta?o si? warunkiem istnienia pa?stwa pruskiego. Powiat wa?ecki jako ziemia graniczna ju? na wiele lat przed pierwszym rozbiorem musia? stawia? czo?o pruskiej zaborczości. Za rządów Fryderyka Wilhelma I, który mia? mani? tworzenia wojska olbrzymów, zdarza?y si? na terenie powiatu wa?eckiego wypadki porywania m?odych, wysokich m??czyzn. Z kolei w czasie trwania wojny siedmioletniej (1756 - 1763) polskie terytoria zachodnie, w tym ziemia wa?ecka, sta?y si? magazynem ?ywnościowym dla wojsk rosyjskich i pruskich, chocia? Rzeczpospolita nie bra?a udzia?u w tych zmaganiach. Z czasem Prusacy poczynali sobie na ziemi wa?eckiej coraz to zuchwa?ej. Ju? od 1770 r. pod pretekstem ochrony przed epidemią zak?adali tu tzw. kordony zdrowia, oznaczone s?upami z pruskim or?em i obsadzone silnie wojskiem. Nied?ugo potem Miros?awiec, Jastrowie i inne miejscowości zosta?y zaj?te przez pruskich huzarów. G?ówną kwaterą dla nich sta?a si? ?ubianka. W ten oto sposób jeszcze przed oficjalnym traktatem rozbioru powiat wa?ecki dosta? si? pod wojskową okupacj? pruską.
Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 r. ziemia wa?ecka początkowo wesz?a w sk?ad okr?gu noteckiego, a potem przy?ączono ją do Prus Zachodnich (dawne Prusy Królewskie). Powiat wa?ecki zosta? zreorganizowany i powi?kszony o przy?ączoną Chodzie?, Ujście, Czarnków, Trzciank? i Radolin. Pod wzgl?dem administracyjnym przynale?a? do regencji kwidzy?skiej. Na czele powiatu sta? teraz landrat, który zastąpi? dawnego starost?. Majątki królewskie zosta?y przej?te przez rząd pruski i utworzono z nich tzw. amty. Miasta zosta?y poddane pod nadzór urz?dników zwanych radcami podatkowymi. Zaprowadzono te? nowe sądownictwo z j?zykiem niemieckim jako obowiązującym. Kościelnie jednak dekanat wa?ecko - czarnkowski nadal nale?a? do diecezji pozna?skiej.
W okresie wojen napoleo?skich pojawi?y si? nadzieje na reaktywowanie pa?stwa polskiego. Napoleon traktatem w Tyl?y z 1807 r. stworzy? s?abe Ksi?stwo Warszawskie, które nie by?o jednak w stanie spe?ni? tych oczekiwa?. W jego sk?ad wszed? tylko male?ki skrawek powiatu wa?eckiego z Szyd?owem i Dolaszewem. Kongres Wiede?ski z 1815 r. utrwali? w?adztwo pruskie na tych ziemiach. Powiat wa?ecki w dalszym ciągu przynale?a? do regencji kwidzy?skiej, le?ącej w obr?bie prowincji Prus Zachodnich. Obejmowa? swym zasi?giem 5 miast, 65 majątków prywatnych oraz 2 amty, czyli dawne domeny królewskie: cz?opski i ?ubiankowski - ten ostatni utworzony z resztek dawnych starostw: wa?eckiego, nowodworskiego i ujsko - pilskiego.
miar? up?ywu czasu zmniejsza?a si? liczebnoś? i znaczenie elementu polskiego na tych ziemiach. G?ówną przyczyną takiego stanu rzeczy by? wzmo?ony nacisk germanizacyjny w okresie bismarzkowskim, a potem bezwzgl?dna polityka hakatystów. Nagminne wykupywanie ziemi z rąk polskich za rządowe pieniądze stwarza?o dogodne warunki dla niemieckich kolonistów. Dopiero wybuch I wojny światowej w 1914 r. przyniós? nadzieje na zmian? tej sytuacji. Polacy zamieszkujący ziemi? wa?ecką powa?nie liczyli si? z kl?ską Niemiec, o czym świadczy chocia?by fakt masowego wykupu ziemi z rąk niemieckich. Niestety, cho? w myśl pierwszych projektów traktatu wersalskiego ziemia wa?ecka mia?a powróci? do macierzy, to tak si? jednak nie sta?o. Ostatecznie ca?y powiat pozosta? poza granicami Polski, by w 1922 r. wejś? w sk?ad "Marchii Granicznej Pozna? - Prusy Zachodnie", ze stolicą w Pile. Ten stan rzeczy przetrwa? a? do 1938 r., kiedy to powiat wa?ecki wcielono do prowincji Pomorze.
Ziemia wa?ecka znalaz?a si? w obr?bie pa?stwa polskiego dopiero po zako?czeniu II wojny światowej w 1945 r., pozostawa?a wi?c poza granicami Polski a? przez 173 lata. Wojna zostawi?a ją jednak straszliwie okaleczoną, pe?ną rumowisk i zgliszcz. Z Pomorza Zachodniego utworzono wówczas jedno, du?e województwo z siedzibą w Szczecinie, do którego nale?a? równie? powiat wa?ecki jako najdalej na po?udniowy wschód wysuni?te terytorium. Po reformie w?adz terenowych w 1950 r. ziemia wa?ecka znalaz?a si? w obr?bie nowo utworzonego województwa koszali?skiego. Istniejący do tego momentu samorząd terytorialny zastąpiony zosta? przez rady narodowe. Tak, wi?c zamiast starostwa powiatem zarządza?o odtąd Prezydium w imieniu Powiatowej Rady Narodowej, a miastami - w miejsce magistratów i burmistrzów - prezydia miejskich rad narodowych. Obszar powiatu wa?eckiego wynosi? wówczas oko?o 2084 km2. Na po?udniu graniczy? z powiatem trzcianeckim województwa pozna?skiego, na wschodzie z powiatem z?otowskim województwa koszali?skiego, na pó?nocy z powiatem szczecineckim tego? województwa oraz na zachodzie z powiatami: drawskim województwa koszali?skiego i choszcze?skim województwa szczecineckiego. Po kolejnej reformie administracji pa?stwowej, od 1 czerwca 1975r. wprowadzającej dwustopniowy podzia? na województwa i gminy, dawny powiat wa?ecki prawie w ca?ości (w województwie koszali?skim pozosta?y okolice Wierzchowa) znalaz? si? w granicach województwa pilskiego. Od l I 1999 r. Wa?cz po nowym podziale administracyjnym wszed? w sk?ad województwa zachodniopomorskiego. Jego obecna powierzchnia wynosi oko?o 1407 km2. Powiatami sąsiadującymi są: choszcze?ski, drawski, szczecinecki, z?otowski, pilski oraz strzelecko - drezdeneckim i czarnkowsko - trzcianecki.